ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಪಿತ್ತಾದ್ದ್ರುತಗತಿಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗೋಽತಿಲೋಹಿತಃ । ಕಫಾತ್ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಫಜ್ವರಸಮಾನರುಕ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಬೇಗನೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಪಿತ್ತಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ತುಂಬಾ ಕೆಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಕುರಡು, ಎಣ್ಣೆಯಾದುದು, ಕಫಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆಯೇ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಾಶ್ಚ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಾಃ । ಸ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚೀಯನ್ತೇ ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ । ತೇಽಪಿ ಸ್ವೇದಾನ್ವಿಮುಞ್ಚತಿ ಬಿಭ್ರತೋ ವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹಲವು ಕಾರಣಗಳ ಸೇರುವಿಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುವ ಈ ರೋಗ, ತನ್ನದೇ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಉಬ್ಬುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ, ಈ ರೋಗವು ಬೆವರು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗಾಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಾತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೀಸಾರತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ । ಗನ್ಥಿಭೇದಾಗ್ನಿಸದನತಮಕಾರೋಚಕೈರ್ಯುತಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿ, ಜ್ವರ, ವಾಂತಿ, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಜಲೋದರ, ದಾಹ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಗುಡ್ಡೆಗಳ ಒಡೆತ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಕತ್ತಲೆ, ರುಚಿಯ ಕೊರತೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕರೋತಿ ಸರ್ವಮಙ್ಗಞ್ಚ ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವತ್ । ಯಂಯಂ ದೇಶಂ ವಿಸರ್ಪಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪತಿ ಭವೇತ್ಸಸಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನು, ಬೆಂಕಿಯ ಕೆಂಡಗಳು ಚದುರಿದಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ರೋಗ ಹರಡುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತೋ ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾಸು ಚ ಚೀಯತೇ । ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದ್ದ್ರುತಂ ಸ ಚ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕೆಂಡಗಳು ಶಾಂತವಾದಾಗ, ಅದು ಕಪ್ಪು, ನೀಲಿ ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟಂತಿರುವ ಉಬ್ಬುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ವೀಸರ್ಪಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತೋಽತಿಬಲಸ್ತತಃ । ವ್ಯಥತೇಽಙ್ಗಂ ಹರೇತ್ಸಂಜ್ಞಾಂ ನಿದ್ರಾಞ್ಚ ಶ್ವಾಸಮೀರಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ವಾತವು ತುಂಬಾ ಬಲವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಿದ್ರೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಿಕ್ಕಾಞ್ಚ ಸ ಗತೋಽವಸ್ಥಾಮೀದೃಶೀಂ ಲಭತೇ ನರಃ । ಕ್ವಚಿನ್ಮರ್ಮಾರತಿಗ್ರಸ್ತೋ ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಷು ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗದಿಂದ ಹಿಕ್ಕುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಾಧೆಗೊಂಡು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ.

ಚೇಷ್ಟಮಾನಸ್ತತಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ ಮನೋದೇಹಪ್ರಮೋಹವಾನ್ । ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ನುತೇ ನಿದ್ರಾಂ ಸೋಽಗ್ನಿವೀಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೩.

ಅವನಿಗೆ ಚಲಿಸುವಾಗ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೇಹ ಗೊಂದಲದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ, ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅಗ್ನಿವಿಸರ್ಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕಫೇನ ರುದ್ಧಃ ಪವನೋ ಭಿತ್ತ್ವಾತಂ ಬಹುಧಾ ಕಫಮ್ । ರಕ್ತಂ ವಾ ವೃದ್ಧರಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಛಿರಾಸ್ನಾಯುಮಾಂಸಗಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕಫದಿಂದ ವಾತವು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಅದು ಹಲವಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಫವನ್ನು ಅಥವಾ ರಕ್ತವನ್ನು ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಚರ್ಮ, ನರಗಳು, ಸ್ನಾಯುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಂಸವನ್ನು ಕೂಡ ತೊಂದರೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ದೂಷಯಿತ್ವಾ ತು ದೀರ್ಘಾನುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಾತ್ಮಿಕಾಮ್ । ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಕುರುತೇ ಮಾಲಾಂ ಸರಕ್ತಾನ್ತೀವ್ರರುಗ್ಜ್ವರಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಅವುಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿ, ಉದ್ದವಾದ, ದಪ್ಪ, ಕಠಿಣ ಗುಡ್ಡೆಗಳ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಡ್ಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ.

ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಾಸ್ಯಶೋಷಹಿಕ್ಕಾವಮಿಭ್ರಮೈಃ । ಮೋಹವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಛಾಙ್ಗಭಙ್ಗಗ್ನಿಸದನೈರ್ಯುತಾಮ್ । ಇತ್ಯಯಂ ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಜಲೋದರ, ಬಾಯಿಯ ಒಣತೆ, ಹಿಕ್ಕು, ವಾಂತಿ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲ, ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಅಂಗಗಳು ಮುರಿಯುವುದು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಫ ಮತ್ತು ವಾತ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಗುಡ್ಡೆ ರೋಗವಾಗಿದೆ.

ಕಫಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿದ್ರಾ ತನ್ದ್ರಾ ಶಿರೋರುಜಾ । ಅಙ್ಗಾವಸಾದವಿಕ್ಷೇಂಪೌ ಪ್ರಲಾಪಾರೋಚಕಭ್ರಮಾಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕಫ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಜ್ವರ, ಅಂಗಸ್ಪಂದನ, ನಿದ್ರೆ, ತೀವ್ರ ನಿದ್ರಾ, ತಲೆನೋವು, ಅಂಗಗಳ ದುರ್ಬಲತೆ ಮತ್ತು ಕಂಪನ, ಅಜ್ಞಾನದ ಮಾತು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮೂರ್ಛಾಗ್ನಿಹಾನಿರ್ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪಿಪಾಸೇನ್ದ್ರಿಯಗೌರವಮ್ । ಆಮೋಪವೇಶನಂ ಲೇಪಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ ಚ ಸರ್ಪತಿ ॥ ೧,೧೬೩.

ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ಹಾನಿ, ಎಲುಬುಗಳು ಒಡೆಯುವುದು, ದಾಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭಾರ, ಅಮ್ಲದ ಜಮಾವಣೆ ಮತ್ತು ಲೇಪನ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದು ದೇಹದ ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನೇಕದೇಶಂ ನ ಚಾತಿರುಕ್ । ಪೀಡಕೈರವಕೀರ್ಣೋಽತಿಪೀತಲೋಹಿತಪಾಣ್ಡುರೈಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ನೋವು ಇಲ್ಲದೆ, ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಉಬ್ಬುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಬಹಳ ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳಿರುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಿಧ್ನೋಽಸಿತೋ ಮೇಚಕಾಭೋ ಮಲಿನಃ ಶೋಥವಾನ್ಗುರುಃ । ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯೋಷ್ಮಸ್ಪೃಷ್ಟಃ ಕ್ಲಿನ್ನೋಂಽವದೀರ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೩.

ಇದು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವ, ಕಪ್ಪು, ಬೂದಿಯಂತೆ ಕಾಣುವ, ಕಳೆಗುಂದಿದ, ಉಬ್ಬಿದ ಮತ್ತು ಭಾರವಾದದ್ದು. ಆಳವಾದ ಪಾಕದಿಂದ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಸಿ ತಗಲಿದಾಗ ಒದ್ದೆಯಾಗಿ, ಅದು ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ವವಚ್ಛೀರ್ಣಮಾಂಸಶ್ಚ ಸ್ಪಷ್ಟಸ್ನಾಯುಶಿರಾಗಣಃ । ಸರ್ವಗೋ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸರ್ವೇಃ ಸರ್ವಗತ್ವಕ್ಸಮರ್ಪಣಃ । ಶವಗನ್ಧೀ ಚ ವೀಸರ್ಪಃ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹುಳಿದ ಮಾಂಸದಂತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನರಗಳು ಮತ್ತು ಶಿರೆಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಿಡಿದು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಶವದ ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೆಸರಿನ ರೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಹ್ಯಹೇತೋಃ ಕ್ಷತಾತ್ಕ್ರುದ್ಧ್ವಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್ । ವೀಸರ್ಪಂ ಮಾರುತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಕುಲತ್ಥಸದೃಶೈಶ್ಚಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹೊರಗಿನ ಕಾರಣದಿಂದ, ಗಾಯದಿಂದ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತ ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ, ವಾತವು ಕುಲತ್ತೆಯ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಗುಡ್ಡೆಗಳಿರುವ ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೋಥಜ್ವರರುಜಾದಾಹಾಢ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಶೋಣಿತಮ್ । ಪಥಗ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಶ್ಚಾನುಪದ್ರವಾಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಉಬ್ಬು, ಶೋಥ, ಜ್ವರ, ನೋವು, ಸುಡುತಾಪ, ಕಪ್ಪು ರಕ್ತ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಾಡಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂರು ರೋಗಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಎರಡು ದೋಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗಂಭೀರ ತೊಂದರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಕೃತಸರ್ವೋತ್ಥಾಃ ಸರ್ವೇ ಚಾಕ್ರಾನ್ತಮರ್ಮಣಃ । ಶೀರ್ಣಸ್ನಾಯುಶಿರಾಮಾಂಸಾಃ ಕ್ಲಿನ್ನಾಶ್ಚಶವಗನ್ಧಯಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದವುಗಳು ಗುಣವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನರಗಳು, ಶಿರೆಗಳು, ಮಾಂಸ ಒಡೆದುಹೋಗಿರುತ್ತವೆ, ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶವದ ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೪ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರೇಣ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿರೋಧಿನಾ । ಸಾಧುನಿನ್ದಾವಧಾದ್ಯುದ್ಧಹರಣಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಸೇವಿತೈಃ ॥ ೧,೧೬೪.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ತಪ್ಪಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯಿಂದ, ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣಿಗಳನ್ನೇ ನಿಂದಿಸುವುದು, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ, ಜಗಳ, ಕಳ್ಳತನ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ—

ಪಾಪ್ಮಭಿಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಕ್ತನೈಃ ಪ್ರೇರಿತಾಮಲಾಃ । ಶಿರಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯ ತೈರ್ಯುಕ್ತಾಸ್ತ್ವಗ್ವಸಾರಕ್ತಮಾಮಿಷಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಇತ್ತೀಚಿನದಾಗಲಿ ಹಳೆಯದಾಗಲಿ, ಮಾಲಿನ್ಯವು ಶಿರೆಗಳೊಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಅವು ಚರ್ಮ, ಮಾಂಸ, ರಕ್ತ, ಕೊಬ್ಬು ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಹರಡುತ್ತವೆ.

ದೂಷಯನ್ತಿ ಚ ಸಂಶೋಷ್ಯ ನಿಶ್ಚರನ್ತಸ್ತತೋ ಬಹಿಃ । ತ್ವಚಃ ಕುರ್ವಾನ್ತಿ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಶಿಷ್ಟಾಃ ಕುಷ್ಠಮುಶನ್ತಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಅವು ಈ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿ ಒಣಗಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತವೆ; ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಉಳಿದ ಮಾಲಿನ್ಯವು ಕುಷ್ಠರೋಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಚರ್ಮದ ಕಾಯಿಲೆಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನೋಪೇಕ್ಷಿತಂ ಯತ್ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಂ ಕೋಷ್ಠಾನಿ ತದ್ವಪುಃ । ಪ್ರಪದ್ಯ ಧಾತೂನ್ಬಾಹ್ಯಾನ್ತಃ ಸರ್ವಾನ್ಸಂಕ್ಲೇದ್ಯ ಚಾವಹೇತ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಗಮನಿಸದೆ ಬಿಡಿದರೆ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲಾ ನಾಳಗಳು ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಒಳಗೆ ಹಾಗೂ ಹೊರಗೆ ಎಲ್ಲ ಧಾತುಗಳನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡಿ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ.

ಸಸ್ವೇದಕ್ಲೇದಸಙ್ಕೋಚಾನ್ಕೃಮೀನ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂಶ್ಚದಾರುಣಾನ್ । ಲೋಮತ್ವಕ್ಸ್ನಾಯುಧಮನೀರಾಕ್ರಾಮತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಈ ಮಾಲಿನ್ಯವು ಬೆವರು, ತೇವ, ಮತ್ತು ಹಿಗ್ಗು ಇವುಗಳಿಂದ ಸಣ್ಣ, ಕಠಿಣ ಹುಳುಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೂದಲು, ಚರ್ಮ, ಸ್ನಾಯು, ರಕ್ತನಾಳಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ.

ಭಸ್ಮಾಚ್ಛಾದಿತವತ್ಕುರ್ಯಾದ್ಬಾಹ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಮುದಾಹೃತಮ್ । ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸಪ್ತಧಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ದ್ವನ್ದ್ವೈಃ ಸಮಾಗತೈಃ ॥ ೧,೧೬೪.

ಅವು ಬಾಹ್ಯ ಕುಷ್ಠವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ, ಅದು ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಿರುತ್ತದೆ; ಕುಷ್ಠವು ಏಕ, ದ್ವಂದ್ವ ಅಥವಾ ಮೂರೂ ದೋಷಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ಏಳು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತ್ರಿದೋಷೇಷು ವ್ಯಪದೇಶೋಽಧಿಕಸ್ತತಃ । ವಾತೇನ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಂ ಪಿತ್ತೇನೌದುಮ್ಬರಂ ಕಫಾತ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಮೂರು ದೋಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿವೆ: ವಾತದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಷ್ಠವನ್ನು ಕಾಪಾಲ ಎಂದು, ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉದುಂಬರ ಎಂದು, ಕಫದಿಂದ—

ಮಣ್ಡಲಾಖ್ಯಂ ವಿಚರ್ಚೋ ಚ ಋಷ್ಯಾಖ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಮ್ । ಚರ್ಮೈಕಕುಷ್ಠಂ ಕಿಟಿಮಂ ಸಿಧ್ಮಾಲಸವಿಪಾದಿಕಾಃ ॥ ೧,೧೬೪.

—ಮಂಡಲ, ವಿಚರ್ಚೂ, ಋಷ್ಯ ಇವು ವಾತಪಿತ್ತದಿಂದ; ಚರ್ಮ, ಏಕಕುಷ್ಠ, ಕಿಟಿಮ, ಸಿಧ್ಮಾ, ಅಲಸಾ, ವಿಪಾದಿಕಾ ಇವೆ.

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾದ್ದದ್ರೂಶತಾರುಷೀ । ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಸವಿಸ್ಫೋಟಂ ಪಾಮಾ ಚರ್ಮದಲಂ ತಥಾ ॥ ೧,೧೬೪.

ವಾತಕಫದಿಂದ ಮತ್ತು ಕಫಪಿತ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವವು ದದ್ರು ಮತ್ತು ಶತಾರುಷಿ; ಪುಂಡರಿಕ, ಪುನಃ ಪಾಮ, ಚರ್ಮದಳ ಇವು ಕೂಡ.

ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಕಾಕಣಂ ಪೂರ್ವತ್ರಿಕಂ ದದ್ರು ಸಕಾಕಣಮ್ । ಪುಣ್ಡರೀಕರ್ಯಜಿಹ್ವೇ ಚ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ ಸಪ್ತ ತು ॥ ೧,೧೬೪.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಕಣ, ಪೂರ್ವತ್ರಿಕ, ಕಾಕಣದೊಡನೆ ದದ್ರು, ಪುಂಡರಿಕ, ರ್ಯಜಿಹ್ವಾ—ಈ ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಕುಷ್ಠಗಳು.