ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಆಘಾತೇನ ಚ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಚ್ಛೇದಭೇದಕ್ಷತಾದಿಭಿಃ । ಹಿಮಾನಿಲೈರ್ದಧ್ಯನಿಲೈರ್ಭಲ್ಲಾತಕಪಿಕಚ್ಛಜೈಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಗಾಯ, ಕತ್ತರಿಕೆ, ಗಾಯಗಳು, ಚಳಿಗಾಳಿ, ಹುಳಿಯ ಗಾಳಿ, ಭಲ್ಲಾತಕ ಅಥವಾ ಕಪಿಕಚ್ಛು ಎಂಬ ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಊತ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ರಸೈಃ ಶುಷ್ಕೈಶ್ಚ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಛ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪವಾನ್ । ಭೃಶೋಷ್ಮಾ ಲೋಹಿತಾಭಾಸಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಥವಾ ಒಣ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಊತ ಉಂಟಾಗಬಹುದು; ಅದು ಹರಡುವ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು, ತುಂಬಾ ಬಿಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಷಜಃ ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿಪರಿಸರ್ಪಣಮೂತ್ರಣಾತ್ । ದಂಷ್ಟ್ರಾದನ್ತನಖಾಘಾತಾದವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಮಪಿ ॥ ೧,೧೬೨.

ವಿಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಊತವು ವಿಷಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಚ್ಚು, ಕಚ್ಚುವುದು ಅಥವಾ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಷವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೋಪಹತಮಲವದ್ವಸ್ತುಸಂಙ್ಕರಾತ್ । ವಿಷವೃಕ್ಷಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಗರಯೋಗಾವಚೂರ್ಣನಾತ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಮಲ, ಮೂತ್ರ, ವೀರ್ಯ ಅಥವಾ ಇತರ ಅಶುದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಮಾಸಿದರೆ, ವಿಷಕಾರಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಅಥವಾ ಗಾಳಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ, ಅಥವಾ ವಿಷಯುಕ್ತ ಪುಡಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಕೂಡ ಊತ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಮೃದುಶ್ಚಲೋಽವಲಮ್ಬೀ ಚ ಶೀಘ್ರೋ ದಾಹರುಜಾಕರಃ । ನವೋಽನುಪದ್ರವಃ ಶೋಥಃ ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಪುರೇರಿತಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಹೀಗೆ ಉಂಟಾದ ಊತವು ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ಚಲಿಸುವುದು, ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಂತಿರುತ್ತದೆ, ಬೇಗನೆ ಸುಡುವುದು ಮತ್ತು ನೋವುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಹೊಸದಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೇ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗಬಹುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗುಣವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೩ ಧನ್ವನ್ತೀರರುವಾಚ । ವಿಸರ್ಪಾದಿನಿದಾನನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತಚ್ಛೃಣು । ಸ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪೋ ವಿಘಾತಾತ್ತು ದೋಷೈರ್ದುಷ್ಟೈಶ್ಚ ಶೋಥವತ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ವಿಶರ್ಪಾದಿ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸುಶ್ರುತನೇ, ಕೇಳು. ವಿಶರ್ಪಾ ಗಾಯದಿಂದಲೂ, ದೋಷಗಳು ಕೆಡಕಿದಾಗಲೂ, ಊತದಂತೆಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಧಿಷ್ಠಾನಞ್ಚ ತಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಬಾಹ್ಯಂ ತತ್ರ ಭಯಾಚ್ಛ್ರಮಾತ್ । ಯಥಾತ್ತರಞ್ಚ ದುಃ ಸಾಧ್ಯಸ್ತತ್ರ ದೋಷೋ ಯಥಾಯಥಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಆ ರೋಗದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೊರಗಡೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಯ ಅಥವಾ ದಣಿವಿನಿಂದ ಅದು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ದೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿತ್ತೆಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಗುಣಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೋಪನೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿದಾಹಿಭಿಃ । ದೇಹೇ ಶೀಘ್ರಂ ವಿಶನ್ತೀಹ ತೇಽನ್ತರೇ ಹಿ ಸ್ಥಿತಾ ಬಹಿಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಉದ್ದೀಪಕಗಳಿಂದ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಅವು ದೇಹಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಳಗಡೆ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೊರಗಡೆ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ತೃಷ್ಣಾಭಿಯೋಗಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ವಿಷಮಾಚ್ಚ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್ । ಆಶು ಚಾಗ್ನಿಬಲಭ್ರಂಶಾದತೋ ಬಾಹ್ಯಂ ವಿಸರ್ಪಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹೆಚ್ಚಾದ ದಾಹ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೇಗಗಳ ಅಡಚಣೆ, ಅಸಮರ್ಪಕ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ತೀವ್ರ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ ಇವುಗಳಿಂದ ರೋಗವು ಹೊರಗಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ತತ್ರ ವಾತಾತ್ಸ ವೀಸರ್ಪೋ ವಾತಜ್ವರಸಮವ್ಯಥಃ । ಶೋಥಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಾಯಾಸಾರ್ತಿಹರ್ಷವಾನ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವಿಶರ್ಪಾ ರೋಗವು ವಾತಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ: ಊತ, ಸ್ಪಂದನೆ, ಚುಚ್ಚುವ ನೋವು, ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ಉಲ್ಲಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಾದ್ದ್ರುತಗತಿಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗೋಽತಿಲೋಹಿತಃ । ಕಫಾತ್ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಫಜ್ವರಸಮಾನರುಕ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಬೇಗನೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಪಿತ್ತಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ತುಂಬಾ ಕೆಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಕುರಡು, ಎಣ್ಣೆಯಾದುದು, ಕಫಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆಯೇ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಾಶ್ಚ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಾಃ । ಸ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚೀಯನ್ತೇ ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ । ತೇಽಪಿ ಸ್ವೇದಾನ್ವಿಮುಞ್ಚತಿ ಬಿಭ್ರತೋ ವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹಲವು ಕಾರಣಗಳ ಸೇರುವಿಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುವ ಈ ರೋಗ, ತನ್ನದೇ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಉಬ್ಬುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ, ಈ ರೋಗವು ಬೆವರು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗಾಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಾತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೀಸಾರತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ । ಗನ್ಥಿಭೇದಾಗ್ನಿಸದನತಮಕಾರೋಚಕೈರ್ಯುತಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿ, ಜ್ವರ, ವಾಂತಿ, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಜಲೋದರ, ದಾಹ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಗುಡ್ಡೆಗಳ ಒಡೆತ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಕತ್ತಲೆ, ರುಚಿಯ ಕೊರತೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕರೋತಿ ಸರ್ವಮಙ್ಗಞ್ಚ ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವತ್ । ಯಂಯಂ ದೇಶಂ ವಿಸರ್ಪಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪತಿ ಭವೇತ್ಸಸಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನು, ಬೆಂಕಿಯ ಕೆಂಡಗಳು ಚದುರಿದಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ರೋಗ ಹರಡುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತೋ ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾಸು ಚ ಚೀಯತೇ । ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದ್ದ್ರುತಂ ಸ ಚ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕೆಂಡಗಳು ಶಾಂತವಾದಾಗ, ಅದು ಕಪ್ಪು, ನೀಲಿ ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟಂತಿರುವ ಉಬ್ಬುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ವೀಸರ್ಪಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತೋಽತಿಬಲಸ್ತತಃ । ವ್ಯಥತೇಽಙ್ಗಂ ಹರೇತ್ಸಂಜ್ಞಾಂ ನಿದ್ರಾಞ್ಚ ಶ್ವಾಸಮೀರಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ವಾತವು ತುಂಬಾ ಬಲವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಿದ್ರೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಿಕ್ಕಾಞ್ಚ ಸ ಗತೋಽವಸ್ಥಾಮೀದೃಶೀಂ ಲಭತೇ ನರಃ । ಕ್ವಚಿನ್ಮರ್ಮಾರತಿಗ್ರಸ್ತೋ ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಷು ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗದಿಂದ ಹಿಕ್ಕುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಾಧೆಗೊಂಡು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ.

ಚೇಷ್ಟಮಾನಸ್ತತಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ ಮನೋದೇಹಪ್ರಮೋಹವಾನ್ । ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ನುತೇ ನಿದ್ರಾಂ ಸೋಽಗ್ನಿವೀಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೩.

ಅವನಿಗೆ ಚಲಿಸುವಾಗ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೇಹ ಗೊಂದಲದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ, ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅಗ್ನಿವಿಸರ್ಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕಫೇನ ರುದ್ಧಃ ಪವನೋ ಭಿತ್ತ್ವಾತಂ ಬಹುಧಾ ಕಫಮ್ । ರಕ್ತಂ ವಾ ವೃದ್ಧರಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಛಿರಾಸ್ನಾಯುಮಾಂಸಗಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕಫದಿಂದ ವಾತವು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಅದು ಹಲವಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಫವನ್ನು ಅಥವಾ ರಕ್ತವನ್ನು ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಚರ್ಮ, ನರಗಳು, ಸ್ನಾಯುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಂಸವನ್ನು ಕೂಡ ತೊಂದರೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ದೂಷಯಿತ್ವಾ ತು ದೀರ್ಘಾನುವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಖರಾತ್ಮಿಕಾಮ್ । ಗ್ರನ್ಥೀನಾಂ ಕುರುತೇ ಮಾಲಾಂ ಸರಕ್ತಾನ್ತೀವ್ರರುಗ್ಜ್ವರಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಅವುಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿ, ಉದ್ದವಾದ, ದಪ್ಪ, ಕಠಿಣ ಗುಡ್ಡೆಗಳ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಡ್ಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ.

ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಾಸ್ಯಶೋಷಹಿಕ್ಕಾವಮಿಭ್ರಮೈಃ । ಮೋಹವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಛಾಙ್ಗಭಙ್ಗಗ್ನಿಸದನೈರ್ಯುತಾಮ್ । ಇತ್ಯಯಂ ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಜಲೋದರ, ಬಾಯಿಯ ಒಣತೆ, ಹಿಕ್ಕು, ವಾಂತಿ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲ, ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಅಂಗಗಳು ಮುರಿಯುವುದು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಫ ಮತ್ತು ವಾತ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಗುಡ್ಡೆ ರೋಗವಾಗಿದೆ.

ಕಫಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿದ್ರಾ ತನ್ದ್ರಾ ಶಿರೋರುಜಾ । ಅಙ್ಗಾವಸಾದವಿಕ್ಷೇಂಪೌ ಪ್ರಲಾಪಾರೋಚಕಭ್ರಮಾಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕಫ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಜ್ವರ, ಅಂಗಸ್ಪಂದನ, ನಿದ್ರೆ, ತೀವ್ರ ನಿದ್ರಾ, ತಲೆನೋವು, ಅಂಗಗಳ ದುರ್ಬಲತೆ ಮತ್ತು ಕಂಪನ, ಅಜ್ಞಾನದ ಮಾತು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮೂರ್ಛಾಗ್ನಿಹಾನಿರ್ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪಿಪಾಸೇನ್ದ್ರಿಯಗೌರವಮ್ । ಆಮೋಪವೇಶನಂ ಲೇಪಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ ಚ ಸರ್ಪತಿ ॥ ೧,೧೬೩.

ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ಹಾನಿ, ಎಲುಬುಗಳು ಒಡೆಯುವುದು, ದಾಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭಾರ, ಅಮ್ಲದ ಜಮಾವಣೆ ಮತ್ತು ಲೇಪನ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದು ದೇಹದ ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನೇಕದೇಶಂ ನ ಚಾತಿರುಕ್ । ಪೀಡಕೈರವಕೀರ್ಣೋಽತಿಪೀತಲೋಹಿತಪಾಣ್ಡುರೈಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ನೋವು ಇಲ್ಲದೆ, ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಉಬ್ಬುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಬಹಳ ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳಿರುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಿಧ್ನೋಽಸಿತೋ ಮೇಚಕಾಭೋ ಮಲಿನಃ ಶೋಥವಾನ್ಗುರುಃ । ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯೋಷ್ಮಸ್ಪೃಷ್ಟಃ ಕ್ಲಿನ್ನೋಂಽವದೀರ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೩.

ಇದು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವ, ಕಪ್ಪು, ಬೂದಿಯಂತೆ ಕಾಣುವ, ಕಳೆಗುಂದಿದ, ಉಬ್ಬಿದ ಮತ್ತು ಭಾರವಾದದ್ದು. ಆಳವಾದ ಪಾಕದಿಂದ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಸಿ ತಗಲಿದಾಗ ಒದ್ದೆಯಾಗಿ, ಅದು ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ವವಚ್ಛೀರ್ಣಮಾಂಸಶ್ಚ ಸ್ಪಷ್ಟಸ್ನಾಯುಶಿರಾಗಣಃ । ಸರ್ವಗೋ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸರ್ವೇಃ ಸರ್ವಗತ್ವಕ್ಸಮರ್ಪಣಃ । ಶವಗನ್ಧೀ ಚ ವೀಸರ್ಪಃ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹುಳಿದ ಮಾಂಸದಂತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನರಗಳು ಮತ್ತು ಶಿರೆಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಿಡಿದು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಶವದ ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೆಸರಿನ ರೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಹ್ಯಹೇತೋಃ ಕ್ಷತಾತ್ಕ್ರುದ್ಧ್ವಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್ । ವೀಸರ್ಪಂ ಮಾರುತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಕುಲತ್ಥಸದೃಶೈಶ್ಚಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹೊರಗಿನ ಕಾರಣದಿಂದ, ಗಾಯದಿಂದ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತ ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ, ವಾತವು ಕುಲತ್ತೆಯ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಗುಡ್ಡೆಗಳಿರುವ ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೋಥಜ್ವರರುಜಾದಾಹಾಢ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಶೋಣಿತಮ್ । ಪಥಗ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಶ್ಚಾನುಪದ್ರವಾಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಉಬ್ಬು, ಶೋಥ, ಜ್ವರ, ನೋವು, ಸುಡುತಾಪ, ಕಪ್ಪು ರಕ್ತ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಾಡಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂರು ರೋಗಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಎರಡು ದೋಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗಂಭೀರ ತೊಂದರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಕೃತಸರ್ವೋತ್ಥಾಃ ಸರ್ವೇ ಚಾಕ್ರಾನ್ತಮರ್ಮಣಃ । ಶೀರ್ಣಸ್ನಾಯುಶಿರಾಮಾಂಸಾಃ ಕ್ಲಿನ್ನಾಶ್ಚಶವಗನ್ಧಯಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದವುಗಳು ಗುಣವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನರಗಳು, ಶಿರೆಗಳು, ಮಾಂಸ ಒಡೆದುಹೋಗಿರುತ್ತವೆ, ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶವದ ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ.