ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಯದಾಸೇವೇದ್ಗುರುಮತ್ಯನ್ತಶೀತಲಮ್ । ಲವಣಕ್ಷಾರತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲಶಾಕಾಮ್ಬುಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಮ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಯಾರಾದರೂ ತುಂಬಾ ಭಾರವಾದ ಅಥವಾ ತುಂಬಾ ಚಳಿಯಾದ ಆಹಾರ, ಉಪ್ಪು, ಕ್ಷಾರ, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಹುಳಿ ತರಕಾರಿಗಳು, ನೀರು, ಅಥವಾ ನಿದ್ರೆ-ಏಳಿಗೆ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಿದರೆ,

ರೋಧೋ ವೇಗಸ್ಯ ವಲ್ಲೂರಮಜೀರ್ಣಶ್ರಮಮೈಥುನಮ್ । ಪಚ್ಯತೇ ಮಾರ್ಗಗಮನಂ ಯಾನೇನ ಕ್ಷೋಭಿಣಾಪಿ ವಾ ॥ ೧,೧೬೨.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೇಗಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವುದು, ಅಜೀರ್ಣ, ದಣಿವು, ಸಂಭೋಗ, ಪ್ರಯಾಣ ಅಥವಾ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಕಿರಿಕಿರಿ—allವು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಾರ್ಶೋಜಠರಪ್ರದರಜ್ವರಾಃ । ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾಲಸ್ಯಕಚ್ಛರ್ದಿಹಿಕ್ಕಾಪಾಣ್ಡುವಿಸರ್ಪಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಜಲಬಿಡುವಿಕೆ, ಮುಷ್ಕರ, ಹೊಟ್ಟೆ ಕಾಯಿಲೆಗಳು, ಜ್ವರ, ಹೊಟ್ಟೆಗಟ್ಟಿಕೆ, ಆಲಸ್ಯ, ವಾಂತಿ, ಹಿಕ್ಕ, ಪಾಂಡುರೋಗ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಹರಡುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಊರ್ಧ್ವಶೋಥಮಧೋ ಬಸ್ತೌ ಮಧ್ಯೇ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಮಧ್ಯಗಾಃ । ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಃ ಸರ್ವಗತಃ ಪ್ರತ್ಯಪ್ರತ್ಯಗೇತಿ ತದಾಶ್ರಯಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಮೂತ್ರಾಶಯದ ಮೇಲೆ, ಕೆಳಗೆ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಊತವು ದೇಹದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರೆ, ಅದು ಪೂರ್ಣ ದೇಹವನ್ನು ಆವರಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು 'ಸರ್ವಾಂಗಗ', ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದರೆ 'ಸರ್ವಗತ', ಮತ್ತು ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ 'ಪ್ರತ್ಯಪ್ರತ್ಯಗ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಕ್ಷವಥುಃ ಶಿರಾಯಾಮಙ್ಗಗೌರವಮ್ । ವಾತಾಚ್ಛೋಥಶ್ಚಲೋ ರೂಕ್ಷಃ ಖರರೋಮಾರುಣೋಽಸಿತಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಗುಸಿಡಿತ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗುವುದು, ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಚಲಿಸುವ, ಒಣ, ಕೂದಲು ಕಠಿಣವಾಗಿರುವ, ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಊತ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಶಙ್ಖಬಸ್ತ್ಯನ್ತ್ರಶೋಫರ್ತಿಮೇದೋಭೇದಾಃ ಪ್ರಸುಪ್ತಿತಾ । ವಾತೋತ್ತಾನಃ ಕ್ಲಮಃ ಶೀಘ್ರಮುನ್ನಮೇತ್ಪೀಡಿತಾಂ ತನುಮ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಮೂತ್ರಾಶಯ, ಸಂಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೇದುಗಟ್ಟಿನ ಊತ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನಾಗುವುದು, ವಾತವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವುದು, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಬೇಗನೆ ತೀವ್ರವಾಗುವುದು ಇವುಗಳಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಿಗ್ಧಸ್ತು ಮರ್ದನೈಃ ಶಾಮ್ಯೇದ್ರಾತ್ರಾವಲ್ಪೋ ದಿವಾ ಮಹಾನ್ । ತ್ವಕ್ಸರ್ಷಪವಿಲಿಪ್ತೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೨.

ಊತವು ಎಣ್ಣೆಯಾದರೆ, ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ರಾತ್ರಿ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ, ಹಗಲು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಾಸಿವೆ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಚಿಮ್ಮುಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೀತರಕ್ತಾಸಿಂತಾಭಾಸಃ ಪಿತ್ತಜಾತಶ್ಚ ಶೋಷಕೃತ್ । ಶೀಘ್ರಂ ನಾಸೌ ವಾ ಪ್ರಶಮೇನ್ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಗ್ದಹತೇ ತನುಮ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಊತವು ಹಳದಿ-ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಒಣಗಿಸುವ ಗುಣವಿರುತ್ತದೆ, ಬೇಗ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ದೇಹವನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಸುಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸತೃಟ್ದಾಹಜ್ವರಸ್ವೇದೋ ಭ್ರಮಕ್ಲೋದಮದಭ್ರಮಾಃ । ಸಾಭಿಲಾಷೀ ಶಕೃದ್ಭೇದೋ ಗನ್ಧಃ ಸ್ಪರ್ಶಸಹೋ ಮೃದುಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ದಾಹ, ಸುಡುವುದು, ಜ್ವರ, ಬೆವರು, ತಲೆಸುತ್ತು, ತೇವ, ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುವುದು, ಆಸೆ, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ವೇಗವಾಗಿ ಆಗುವುದು, ದುರ್ಗಂಧ, ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ನೋವು, ಮೃದುತನ ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ಪಾಣ್ಡುರೋಮಾ ತ್ವಕ್ಕಠಿನಃ ಶೀತಲೋ ಗುರುಃ । ಸ್ನಿಗ್ಧಃಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಸ್ಥಿರಃ ಶೂಲೋ ನಿದ್ರಾಚ್ಛರ್ದ್ಯಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಕೃತ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಕುರಡು, ಬಿಳಿ ಕೂದಲು, ಚರ್ಮ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವುದು, ಚಳಿಯುಳ್ಳದು, ಭಾರವಾಗಿರುವುದು, ಎಣ್ಣೆಯಾದುದು, ಮೃದುವಾದುದು, ಸ್ಥಿರತೆ, ನೋವು, ನಿದ್ರೆ, ವಾಂತಿ, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಆಘಾತೇನ ಚ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಚ್ಛೇದಭೇದಕ್ಷತಾದಿಭಿಃ । ಹಿಮಾನಿಲೈರ್ದಧ್ಯನಿಲೈರ್ಭಲ್ಲಾತಕಪಿಕಚ್ಛಜೈಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಗಾಯ, ಕತ್ತರಿಕೆ, ಗಾಯಗಳು, ಚಳಿಗಾಳಿ, ಹುಳಿಯ ಗಾಳಿ, ಭಲ್ಲಾತಕ ಅಥವಾ ಕಪಿಕಚ್ಛು ಎಂಬ ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಊತ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ರಸೈಃ ಶುಷ್ಕೈಶ್ಚ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಛ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪವಾನ್ । ಭೃಶೋಷ್ಮಾ ಲೋಹಿತಾಭಾಸಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಥವಾ ಒಣ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಊತ ಉಂಟಾಗಬಹುದು; ಅದು ಹರಡುವ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು, ತುಂಬಾ ಬಿಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಷಜಃ ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿಪರಿಸರ್ಪಣಮೂತ್ರಣಾತ್ । ದಂಷ್ಟ್ರಾದನ್ತನಖಾಘಾತಾದವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಮಪಿ ॥ ೧,೧೬೨.

ವಿಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಊತವು ವಿಷಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಚ್ಚು, ಕಚ್ಚುವುದು ಅಥವಾ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಷವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೋಪಹತಮಲವದ್ವಸ್ತುಸಂಙ್ಕರಾತ್ । ವಿಷವೃಕ್ಷಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಗರಯೋಗಾವಚೂರ್ಣನಾತ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಮಲ, ಮೂತ್ರ, ವೀರ್ಯ ಅಥವಾ ಇತರ ಅಶುದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಮಾಸಿದರೆ, ವಿಷಕಾರಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಅಥವಾ ಗಾಳಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ, ಅಥವಾ ವಿಷಯುಕ್ತ ಪುಡಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಕೂಡ ಊತ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಮೃದುಶ್ಚಲೋಽವಲಮ್ಬೀ ಚ ಶೀಘ್ರೋ ದಾಹರುಜಾಕರಃ । ನವೋಽನುಪದ್ರವಃ ಶೋಥಃ ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಪುರೇರಿತಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಹೀಗೆ ಉಂಟಾದ ಊತವು ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ಚಲಿಸುವುದು, ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಂತಿರುತ್ತದೆ, ಬೇಗನೆ ಸುಡುವುದು ಮತ್ತು ನೋವುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಹೊಸದಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೇ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗಬಹುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗುಣವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೩ ಧನ್ವನ್ತೀರರುವಾಚ । ವಿಸರ್ಪಾದಿನಿದಾನನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತಚ್ಛೃಣು । ಸ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪೋ ವಿಘಾತಾತ್ತು ದೋಷೈರ್ದುಷ್ಟೈಶ್ಚ ಶೋಥವತ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ನಾನು ವಿಶರ್ಪಾದಿ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸುಶ್ರುತನೇ, ಕೇಳು. ವಿಶರ್ಪಾ ಗಾಯದಿಂದಲೂ, ದೋಷಗಳು ಕೆಡಕಿದಾಗಲೂ, ಊತದಂತೆಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಧಿಷ್ಠಾನಞ್ಚ ತಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಬಾಹ್ಯಂ ತತ್ರ ಭಯಾಚ್ಛ್ರಮಾತ್ । ಯಥಾತ್ತರಞ್ಚ ದುಃ ಸಾಧ್ಯಸ್ತತ್ರ ದೋಷೋ ಯಥಾಯಥಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಆ ರೋಗದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೊರಗಡೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಯ ಅಥವಾ ದಣಿವಿನಿಂದ ಅದು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ದೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿತ್ತೆಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಗುಣಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೋಪನೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿದಾಹಿಭಿಃ । ದೇಹೇ ಶೀಘ್ರಂ ವಿಶನ್ತೀಹ ತೇಽನ್ತರೇ ಹಿ ಸ್ಥಿತಾ ಬಹಿಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಉದ್ದೀಪಕಗಳಿಂದ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಅವು ದೇಹಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಳಗಡೆ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೊರಗಡೆ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ತೃಷ್ಣಾಭಿಯೋಗಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ವಿಷಮಾಚ್ಚ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್ । ಆಶು ಚಾಗ್ನಿಬಲಭ್ರಂಶಾದತೋ ಬಾಹ್ಯಂ ವಿಸರ್ಪಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹೆಚ್ಚಾದ ದಾಹ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೇಗಗಳ ಅಡಚಣೆ, ಅಸಮರ್ಪಕ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ತೀವ್ರ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ ಇವುಗಳಿಂದ ರೋಗವು ಹೊರಗಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ತತ್ರ ವಾತಾತ್ಸ ವೀಸರ್ಪೋ ವಾತಜ್ವರಸಮವ್ಯಥಃ । ಶೋಥಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಾಯಾಸಾರ್ತಿಹರ್ಷವಾನ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವಿಶರ್ಪಾ ರೋಗವು ವಾತಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ: ಊತ, ಸ್ಪಂದನೆ, ಚುಚ್ಚುವ ನೋವು, ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ಉಲ್ಲಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಾದ್ದ್ರುತಗತಿಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗೋಽತಿಲೋಹಿತಃ । ಕಫಾತ್ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಫಜ್ವರಸಮಾನರುಕ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಬೇಗನೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಪಿತ್ತಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ತುಂಬಾ ಕೆಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಕುರಡು, ಎಣ್ಣೆಯಾದುದು, ಕಫಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆಯೇ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಾಶ್ಚ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಾಃ । ಸ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚೀಯನ್ತೇ ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ । ತೇಽಪಿ ಸ್ವೇದಾನ್ವಿಮುಞ್ಚತಿ ಬಿಭ್ರತೋ ವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹಲವು ಕಾರಣಗಳ ಸೇರುವಿಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುವ ಈ ರೋಗ, ತನ್ನದೇ ಸ್ವಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಉಬ್ಬುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ, ಈ ರೋಗವು ಬೆವರು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗಾಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಾತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಛಾತೀಸಾರತೃಡ್ಭ್ರಮೈಃ । ಗನ್ಥಿಭೇದಾಗ್ನಿಸದನತಮಕಾರೋಚಕೈರ್ಯುತಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿ, ಜ್ವರ, ವಾಂತಿ, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಜಲೋದರ, ದಾಹ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಗುಡ್ಡೆಗಳ ಒಡೆತ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಕತ್ತಲೆ, ರುಚಿಯ ಕೊರತೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕರೋತಿ ಸರ್ವಮಙ್ಗಞ್ಚ ದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಾವಕೀರ್ಣವತ್ । ಯಂಯಂ ದೇಶಂ ವಿಸರ್ಪಶ್ಚ ವಿಸರ್ಪತಿ ಭವೇತ್ಸಸಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನು, ಬೆಂಕಿಯ ಕೆಂಡಗಳು ಚದುರಿದಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ರೋಗ ಹರಡುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಶಾನ್ತಾಙ್ಗಾರಾಸಿತೋ ನೀಲೋ ರಕ್ತೋ ವಾಸು ಚ ಚೀಯತೇ । ಅಗ್ನಿದಗ್ಧ ಇವ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದ್ದ್ರುತಂ ಸ ಚ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕೆಂಡಗಳು ಶಾಂತವಾದಾಗ, ಅದು ಕಪ್ಪು, ನೀಲಿ ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟಂತಿರುವ ಉಬ್ಬುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಮರ್ಮಾನುಸಾರೀ ವೀಸರ್ಪಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತೋಽತಿಬಲಸ್ತತಃ । ವ್ಯಥತೇಽಙ್ಗಂ ಹರೇತ್ಸಂಜ್ಞಾಂ ನಿದ್ರಾಞ್ಚ ಶ್ವಾಸಮೀರಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗವು ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ವಾತವು ತುಂಬಾ ಬಲವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಿದ್ರೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಿಕ್ಕಾಞ್ಚ ಸ ಗತೋಽವಸ್ಥಾಮೀದೃಶೀಂ ಲಭತೇ ನರಃ । ಕ್ವಚಿನ್ಮರ್ಮಾರತಿಗ್ರಸ್ತೋ ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಷು ॥ ೧,೧೬೩.

ಈ ರೋಗದಿಂದ ಹಿಕ್ಕುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಾಧೆಗೊಂಡು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ.

ಚೇಷ್ಟಮಾನಸ್ತತಃ ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ ಮನೋದೇಹಪ್ರಮೋಹವಾನ್ । ದುಷ್ಪ್ರಬೋಧೋಽಶ್ನುತೇ ನಿದ್ರಾಂ ಸೋಽಗ್ನಿವೀಸರ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೩.

ಅವನಿಗೆ ಚಲಿಸುವಾಗ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೇಹ ಗೊಂದಲದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ, ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅಗ್ನಿವಿಸರ್ಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕಫೇನ ರುದ್ಧಃ ಪವನೋ ಭಿತ್ತ್ವಾತಂ ಬಹುಧಾ ಕಫಮ್ । ರಕ್ತಂ ವಾ ವೃದ್ಧರಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಛಿರಾಸ್ನಾಯುಮಾಂಸಗಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕಫದಿಂದ ವಾತವು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಅದು ಹಲವಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಫವನ್ನು ಅಥವಾ ರಕ್ತವನ್ನು ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಚರ್ಮ, ನರಗಳು, ಸ್ನಾಯುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಂಸವನ್ನು ಕೂಡ ತೊಂದರೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.