ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಕಾಶಶ್ವಾಸೋರುಸದ್ಗನಂ ಶಿರೋರುಙ್ನಾಭಿಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ । ಮಲಾಸಂಗೋಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರುದರೇ ಮಲಮಾರುತಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಎದೆ ನೋವು, ತಲೆನೋವು, ನಾಭಿ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಶ್ವ ನೋವು, ಶೌಚದ ಅಡಚಣೆ, ರುಚಿಕೊಚ್ಚು, ವಾಂತಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥಿರನೀಲಾರುಣಶಿರಾಜಾಲೈರುದರಮಾವೃತಮ್ । ನಾಭೇರುಪರಿ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ಗೋಪುಚ್ಛಾಕೃತಿ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹೊಟ್ಟೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನೀಲಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ನರಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ನಾಭಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ಬಾಲದ ಆಕಾರದ ಗುರುತು ಕಾಣಿಸಬಹುದು.

ಅಸ್ಥ್ಯಾದಿಶಲ್ಯೈ ರನ್ಯೈಶ್ಚ ವಿದ್ಧೇ ಚೈವೋದರೇ ತಥಾ । ಪಚ್ಯತೇ ಯಕೃತಾದಿಶ್ಚ ತಚ್ಛಿದ್ರೈಶ್ಚ ಸರನ್ಬಹಿಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಅಸ್ಥಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಗಾಯವಾದಾಗ, ಯಾಕೃತ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳು ಹಾಳಾಗಿ, ಆ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ ದ್ರವ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಆಮ ಏವ ಗುದಾಹೇತಿ ತತೋಽಲ್ಪಾಲ್ಪಃ ಶಕೃದ್ರಸಃ । ಸ ಸ್ಯಾದ್ವಿಕೃತಗನ್ಧೋಽಪಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಪೀತಲೋಹಿತಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಗುದದಲ್ಲಿ ಕಚ್ಚು ಅಥವಾ ಸುಡುವಿಕೆ ಇದ್ದರೆ, ಶೌಚ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ, ದುರ್ಗಂಧ, ಲೇಪದಂತಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಅಥವಾ ರಕ್ತಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶೇಷಶ್ಚಾಪೂರ್ಯ ಜಠರಂ ಘೋರಮಾರಭತೇ ತತಃ । ವರ್ಧತೇ ತದಧೋ ನಾಭೇರಾಶು ಚೈತಿ ಜಲಾತ್ಮತಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಉಳಿದ ಮಾಲಿನ್ಯ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿ ಭಾರೀ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅದು ನಾಭಿಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಬೇಗನೇ ನೀರಿನಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಉದ್ರಿಕ್ತೇ ದೋಷರೂಪೇ ಚ ವ್ಯಾಪ್ತೇ ಚ ಶ್ವಾಸತೃಟ್ಭ್ರಮೈಃ । ಛಿದ್ರೋದರಮಿದಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಪರಿಸ್ತ್ರಾವೀತಿ ಚಾಪರೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಮೂರು ದೋಷಗಳು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಆವರಿಸಿದಾಗ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ದಾಹ ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಜೊತೆಯಾಗಿರುವ ಈ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು 'ರಂಧ್ರದ ಉಡರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಇದನ್ನು 'ಒಳಚಿಮ್ಮು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ನೇಹಪಾನಾದೇಃ ಸಹಸಾಪಥ್ಯಸೇವಿನಃ । ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾತಿಕೃಶಸ್ಯ ಚ ॥ ೧,೧೬೧.

ಎಣ್ಣೆ ಪದಾರ್ಥ ಸೇವಿಸಿ, ಹಠಾತ್ ತಪ್ಪಾದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವವರು, ತುಂಬಾ ನೀರು ಕುಡಿಯುವವರು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲರಾದವರು, ಬಹಳ ಹಗುರವಾಗಿರುವವರು—

ರುದ್ಧಃ ಸ್ವಮಾರ್ಗಾದನಿಲಃ ಕಫಶ್ಚ ಜಲಮೂರ್ಛಿತಃ । ವರ್ಧತೇ ತು ತದೇವಾಮ್ಬು ತನ್ಮಾತ್ರಾದ್ವಿನ್ದುರಾಶಿತಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹವಾ ತನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದಾಗ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ನೀರಿನಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದಾಗ, ಆ ನೀರೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಅದರ ಸಾರದಿಂದ ಒಂದು ಹನಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ತತ್ಕೋಪಾದುದರಂ ತೃಷ್ಣಾಗುದಸ್ನುತಿರುಜಾನ್ವಿತಮ್ । ಕಾಶಶ್ವಾಸಾರುಚಿಯುತಂ ನಾನಾವರ್ಣಾಶಿರಾತತಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಊದು, ದಾಹ, ಮೂಕರಸ ಹರಿವು, ನೋವು, ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಣ್ಣದ ಶಿರೆಗಳು ಹರಡುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತೋಯಪೂರ್ಣಾನ್ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಾತ್ಸದೃಶಕ್ಷೋಭವೇಪಥು । ಬಕೋದರಂ ಸ್ಥಿರಂಸ್ನಿಗ್ಧಂ ನಾಡೀಮಾವೃತ್ಯ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹೊಟ್ಟೆ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ, ಮುಟ್ಟಲು ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ಕಂಪಿಸುವ ಹಾಗೆ ನಡುಕ ಉಂಟಾದಾಗ, ಬಕೋದರ ಎಂಬ ಸ್ಥಿರವಾದ, ಕೊಬ್ಬಿದ ರೋಗವು ನಾಳಿಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಉಪೇಕ್ಷಾಯಾಞ್ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಂ ಪರಿಚಾಲಿತಾಃ । ಪಾಕಾ ದ್ರವಾ ದ್ರವೀಕುರ್ಯುಃ ಸನ್ಧಿಸ್ರೋತೋಮುಖಾನ್ಯಪಿ ॥ ೧,೧೬೧.

ಎಲ್ಲ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದಾಗ, ಅವು ಕೆಡದು, ಹಸಿವಿನ ಮತ್ತು ಹಸಿವಿಲ್ಲದ ದ್ರವಗಳು ಕೂಡ ಸಂಧಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಳಿಗಳ ಬಾಯಿಗಳನ್ನು ಕರಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಸ್ವೇದೇ ಚೈವ ತು ಸಂರುದ್ಧೇ ಮೂರ್ಛಿತಾಶ್ಚಾನ್ತರಸ್ಥಿತಾಃ । ತದೇವೋದರಮಾಪೂರ್ಯ ಕುರ್ಯಾದುದರಾಮಯಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಚರ್ಮದ ಬೆವರು ಕೂಡ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದಾಗ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ದ್ರವಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದಾಗ, ಅದೇ ದ್ರವ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತುಂಬಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಗುರೂದರಂ ಸ್ಥಿತಂ ವೃತ್ತಮಾಹತಞ್ಚ ನ ಶಬ್ದಕೃತ್ । ಹೀನಬಲಂ ತಥಾ ಘೋರಂ ನಾಡ್ಯಾಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟಞ್ಚ ಸಪತಿ ॥ ೧,೧೬೧.

ಭಾರವಾದ ಹೊಟ್ಟೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು, ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿದ್ದು, ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದು, ಶಬ್ದವನ್ನೇ ಮಾಡದು; ಅದು ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದು, ಭಯಾನಕವಾಗಿದ್ದು, ನಾಳಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ತಡೆದು ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ಶಿರಾನ್ತರ್ಧಾನಮುದರೇ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ । ವಾತಪಿತ್ತಕಫಪ್ಲೀಹಸನ್ನಿಪಾತೋದಕೋದರಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಶಿರೆಗಳು ಕಾಣಿಸದಿರುವುದು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಪ್ಲಿಹಾ, ಸಂಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳು.

ಪಕ್ಷಾಚ್ಚ ಜಾತಸಲಿಲಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಪದ್ರವಾನ್ವಿತಮ್ । ಜನ್ಮನೈವೋದರಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಮತಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ತಾಯ್ತಂದೆಗಳಿಂದ ನೀರು ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದರೆ, ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಜನ್ಮಜ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೨ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಪಾಣ್ಡುಶೋಥನಿದಾನಞ್ಚ ಶೃಣು ಸುಶ್ರತ ವಚ್ಮಿ ತೇ । ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುಪಿತಾ ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಕೋಪನೈರ್ಮಲಾಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಪಾಂಡು ಮತ್ತು ಊತದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳು, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಪಿತ್ತ ಪ್ರಧಾನವಾದ ದೋಷಗಳು ಕೆರಳಿದಾಗ—

ನತ್ರಾನಿಲೇನ ಬಲಿನಾ ಕ್ಷಿಪ್ತಾಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಯದಿ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಧಮನೀರ್ದಶಮೀಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ನುವನ್ಸಕಲಾಂ ತನುಮ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಅಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ವಾತದಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಡದೆ, ಅದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದರೆ, ಹತ್ತು ಧಮನಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಿ, ಎಲ್ಲಾ ದೇಹವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ತ್ವಗಸೃಕ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಮಾಂಸಾನಿ ಪ್ರದೂಷ್ಯನ್ರಸಮಾಶ್ರಿತಮ್ । ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಯೋಸ್ತು ಕುರುತೇ ತ್ವಚಿ ವರ್ಣಾನ್ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಚರ್ಮ, ರಕ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮತ್ತು ಮಾಂಸವನ್ನು ಕೆಡಸಿ, ರಸದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಯಂ ಹರಿದ್ರಾ ಹಾರಿದ್ರಂ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ತೇಷು ಚಾಧಿಕಮ್ । ಯಾತೋಽಯಂ ಪ್ರಹತೇದುಗ್ರಃ ಸ ರೋಗಸ್ತೇನ ಗೌರವಮ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಅದು ಹಳದಿ ಹಾಲದ ಹಳದಿಯಂತೆ ತಾನೆ ಇದ್ದು, ಆ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಳದಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಭಯಾನಕ ರೋಗ ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧಾತೂನಾಂ ಸ್ಪರ್ಶಶೈಥಿಲ್ಯಮಾಮಜಶ್ಚ ಗುಣಕ್ಷಯಃ । ತತೋಽಲ್ಪರಕ್ತಮೇದೋಽಸ್ಥಿನಿಃ ಸಾರಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛ್ಲಥೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಧಾತುಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ಅಮದಿಂದ ಗುಣಗಳು ಹಾನಿಯಾಗುವುದು, ನಂತರ ರಕ್ತ, ಮೇದು, ಎಲುಬು ಕಡಿಮೆ ಉಳಿದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಶೀರ್ಯಮಾಣೈರಿವಾಙ್ಗೈಸ್ತು ದ್ರವತಾ ಹೃದಯೇನ ಚ । ಶೂಲೋಕ್ಷಿಕೂಟವದನೇ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ತತ್ರ ಲಾಲಯಾ ॥ ೧,೧೬೨.

ಅಂಗಗಳು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಹೃದಯ ಕರಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಬಾಯಿ ಒಣಗಿ, ತುಪ್ಪಳದಂತೆ, ಲಾಲೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಹೀನತೃಟ್ಶಿಶಿರದ್ವೇಷೀ ಶೀರ್ಣಲೋಭೋ ಹತಾನಲಃ । ಮನ್ದಶಕ್ತಿರ್ಜ್ವರೀ ಶ್ವಾಸೀ ಕರ್ಣಶೂಲೀ ತಥಾ ಭ್ರಮೀ ॥ ೧,೧೬೨.

ಅವನಿಗೆ ದಾಹ ಕಡಿಮೆ, ಚಳಿಗೆ ಅಸಹ್ಯ, ಆಸೆ ಇಲ್ಲ, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲ, ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆ, ಜ್ವರ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ನೋವು, ತಲೆಸುತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ.

ಸ ಪಞ್ಚಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ಮೃತ್ತಿಕಾದನಾತ್ । ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಪನ್ದನಂ ರೂಕ್ಷತಾ ತ್ವಚಿ ॥ ೧,೧೬೨.

ಈ ರೋಗವು ಐದು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ, ಮಣ್ಣನ್ನು ತಿಂದುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ ಹೃದಯದ ತುದಿತ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಒಣತನ.

ಅರುಚಿಃ ಪೀತಮೂತ್ರತ್ವಂ ಸ್ವೇದಾಭಾವೋಽಲ್ಪಮೃತ್ರತಾ । ಮೇದಃ ಸಮಾನಿಲಾತ್ತತ್ರ ಗಾಢರುಕ್ಕ್ಲೇದಗಾತ್ರತಾ ॥ ೧,೧೬೨.

ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಹಳದಿ ಮೂತ್ರ, ಬೆವರಿಲ್ಲ, ಕಡಿಮೆ ಮೂತ್ರ; ಮೇದು ವಾತದಿಂದ ಕೆಡಿದಾಗ ದೇಹ ತುಂಬಾ ಒಣಗಿ, ಕಠಿಣವಾಗಿ, ತೇವದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಕೃಷ್ಣೇಕ್ಷಣಂ ಕೃಷ್ಣಶಿರಾನಖವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತಾ । ಶೋಥೋ ನಾಸಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಂ ವಿಟ್ಶೋಷಃ ಪಾರ್ಶ್ವಮೂರ್ಛನಾ ॥ ೧,೧೬೨.

ಕಣ್ಣು, ಶಿರೆಗಳು, ನೇಲುಗಳು, ಮೂತ್ರ, ಕಣ್ಣುಗಳೆಲ್ಲ ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತವೆ; ಊತ, ವಾಸನೆಗೆ ಹಾಗೂ ರುಚಿಗೆ ಅಸಹ್ಯ, ಮಲ ಒಣಗುವುದು, ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತೇ ಹರಿತಪಿತ್ತಾಭಃ ಶಿರಾದಿಷು ಜ್ವರಸ್ತಮಃ । ತೃಟ್ಶೋಷಮೂರ್ಛಾದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಶೀತೇಚ್ಛಾ ಕಟುವಕ್ರತಾ ॥ ೧,೧೬೨.

ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಜ್ವರವು ತಲೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಸಿರು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಒಣತನ, ಮೂರ್ಛೆ, ದುರ್ವಾಸನೆ, ಚಳಿಗೆ ಆಸೆ, ಕಹಿ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ತಿರುವಾದ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ವಿಡ್ಭೇದಶ್ಚಾಮ್ಲಕೋ ದಾಹಃ ಕಫಾಚ್ಚ ಹೃದಯಾರ್ದ್ರತಾ । ತನ್ದ್ರಾ ಲವಣವಕ್ರತ್ವಂ ರೋಮಹರ್ಷಃ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಅಜೀರ್ಣದಿಂದ ಜಲಬಿಡುವಿಕೆ, ಹುಳಿಯ ರುಚಿ, ಸುಡುತಾಪ, ಮತ್ತು ಕಫದಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತೇವತೆ, ನಿದ್ದೆ, ಉಪ್ಪು ರುಚಿ, ತಿರುವಾದ ರುಚಿ, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಶಶ್ಛರ್ದಿಶ್ಚ ನಿಚಯಾನ್ನಷ್ಟಲಿಙ್ಗೋಽತಿದುಃ ಸಹಃ । ಉತ್ಕೃಷ್ಟೇನಿಲಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾ ಕಟುರ್ವಾ ಮಧುರಃ ಕಫಃ ॥ ೧,೧೬೨.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ವಾಂತಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಸಹಿಸಲಾಗದು; ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ವಾತ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಕಫ ಕಹಿಯಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಸಿಹಿಯಾಗಿರಬಹುದು.

ದೂಷಯಿತ್ವಾ ವಸಾದೀಂಶ್ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ರಕ್ತವಿಮೋಕ್ಷಣಮ್ । ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸಂಕ್ಷಯಂ ಕುರ್ಯಾದನುರುಧ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವವತ್ ॥ ೧,೧೬೨.

ಮೆದುಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕೊಬ್ಬುಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿ, ಒಣತನದಿಂದ ರಕ್ತಬಿಸು ಮಾಡುವಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದು ನಾಡಿಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತವೆ.