ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೧ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಉದರಾಣಾಂ ನಿದಾನಞ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತಚ್ಛೃಣು । ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮನ್ದಾಗ್ನೌ ಸುತರಾಮುದರಾಣಿ ತು ॥ ೧,೧೬೧.

ಶ್ರೀಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದನ್ನು ಕೇಳು ಸುಶ್ರುತ. ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳು ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನೀರ್ಣಾಮಯಾಶ್ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇ ಜಾಯನ್ತೇ ಮಲಸಂಚಯಾತ್ । ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ವಾಯವೋ ರುದ್ಧ್ವಾ ವ್ಯಾಕುಲಾವಿಪ್ರವಾಹಿಣೀ? ॥ ೧,೧೬೧.

ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೋಗಗಳು ಕೂಡ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಳಕಳಿಯು ಜಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹರಿಯುವ ವಾಯುಗಳು ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದಾಗ ಅವು ಗೊಂದಲಗೊಂಡು ಸರಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಣಾನಪಾನಾನ್ಸಂದೂಷ್ಯ ಕುರ್ಯುಸ್ತಾನ್ಮಾಂಸಸನ್ಧಿಗಾನ್ । ಆಧ್ಮಾಪ್ಯ ಕುಕ್ಷಿಮುದರಮಷ್ಟಧಾ ತೇ ಚ ಭೇದತಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ಎಂಬ ಜೀವವಾಯುಗಳು ದುಷಿತಗೊಂಡಾಗ, ಅವು ಮಾಂಸದ ಸಂಧಿಗಳನ್ನು ತೊಂದರೆಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಉದರದಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗಿ, ಆ ರೋಗಗಳು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೌಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹವಙ್ಕ್ಷಕ್ಷತೋದಕೈಃ । ತೇನಾರ್ತಾಃ ಶುಷ್ಕತಾಲ್ವೋಷ್ಠಾಃ ಸರ್ವಪಾದಕರೋದರಾಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದೋಷಗಳು, ಪ್ಲಿಹಾ, ವಂಕ್ಷಣ ಅಥವಾ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಬರುವ ದ್ರವಗಳೊಂದಿಗೆ, ಆ ರೋಗಿಗಳು ಬಾಯಿಯೊಳಗೆ ಒಣಕು, ತುಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಣತನ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಊತದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.

ನಷ್ಟಚೇಷ್ಟಬಲಾಹಾರಾಃ ಕೃತಪ್ರಧ್ಮಾತ್ಕುಕ್ಷಯಃ । ಪುರುಷಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪ್ರೇತರೂಪಾ ಭಾವಿನಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಚಲನೆ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದವರು, ಹೊಟ್ಟೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋದವರು, ಆ ಪುರುಷರು ಪ್ರೇತದಂತಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇದುವೇ ಆ ರೋಗದ ಲಕ್ಷಣ.

ಕ್ಷುನ್ನಾಶೋಽರುಚಿವತ್ಸರ್ವಂ ಸವಿದಾಹಞ್ಚ ಪಚ್ಯತೇ । ಜೀರ್ಣಾನ್ನಂ ಯೋ ನ ಜಾನಾತಿ ಸೋಽಪಥ್ಯಂ ಸೇವತೇನರಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹಸಿವಿನ ನಾಶ, ಎಲ್ಲ ಆಹಾರಕ್ಕೂ ವಿರಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ದಹನವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಜೀರ್ಣವಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಆಹಾರವನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ, ಅಹಿತಕರವಾದದ್ದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಈ ರೀತಿ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ಷೀಯತೇ ಬಲಮಙ್ಗಸ್ಯ ಶ್ವಸಿತ್ಯಲ್ಪೋಽವಿಚೇಷ್ಟಿತಃ । ವಿಷಯಾವೃತ್ತಿಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಶೋಕಶೋಷಾದಯೋಽಪಿಚ ॥ ೧,೧೬೧.

ದೇಹದ ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಉಸಿರಾಟ ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ, ಚಟುವಟಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರುಗ್ಬಸ್ತಿಸನ್ಧೌ ಸತತಂ ಲಘ್ವಲ್ಪಭೋಜನೈರಪಿ । ಜರಾಜೀರ್ಣೋ ಬಲಭ್ರಂಶೋ ಭವೇಜ್ಜಠರರೋಗಿಣಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಬಲಹೀನರಾದ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ, ಮಲಮೂತ್ರದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೋವು ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಮತ್ತು ಹಗುರವಾದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೂ, ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಕೋಶದ ದುರ್ಬಲತೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸ್ವತನ್ತ್ರತನ್ದ್ರಾಲಸತಾ ಮಲಸರ್ಗೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ । ದಾಹಃ ಶ್ವಯಥುರಾಧ್ಮಾನಮನ್ತ್ರೇ ಸಲಿಲಸಮ್ಭವೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ತಡತೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಮಲಸರ್ಗ ಕಡಿಮೆ, ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲ, ದಹನ, ಊತ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದ ಅನಿಸಿಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೀರಿರುವಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಸರ್ವತ್ರ ತೋಯೇ ಮರಣಂ ಶೋಚನಂ ತತ್ರ ನಿಷ್ಫಲಮ್ । ಗವಾಕ್ಷವಚ್ಛಿರಾಜಾಲೈರುದರಂ ಗುಡ್ಗುಡಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಎಲ್ಲ ನೀರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುವುದೂ ವ್ಯರ್ಥ. ಹೊಟ್ಟೆ, ಜಾಲದಂತೆ ಶಿರೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಗುಡುಗು ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ನಾಭಿಮನ್ತ್ರಶ್ಚ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ । ಮಾರುತೇ ಹೃತ್ಕಟೀನಾಭಿಪಾಯುವಙ್ಕ್ಷಣವೇದನಾಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ನಾಭಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದ್ದು, ಒತ್ತಡ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೃದಯ, ಕಟಿವೈಶ, ನಾಭಿ, ಗುದ, ವಂಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಶಬ್ದೋ ನಿಃ ಸರೇದ್ವಾಯುರ್ವಹತೇ ಮೂತ್ರಮಲ್ಪಕಮ್ । ನಾತಿಮಾತ್ರಂ ಭವೇಲ್ಲೌಲ್ಯಂ ನರಸ್ಯ ವಿರಸಂ ಮುಖಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಗಾಳಿ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮೂತ್ರ ಕಡಿಮೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಆಸೆ ಇರದು, ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ತತ್ರವಾತೋದರೇ ಶೋಥಃ ಪಾಣಿಪಾನ್ಮುಖಕುಕ್ಷಿಷು । ಕುರ್ಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವೋದರಕಟೀಪೃಷ್ಠರುಕ್ಪರ್ವಭದನಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗದಲ್ಲಿ, ಕೈ, ಕಾಲು, ಮುಖ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕುರ್ಕ್ಷಿ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಹೊಟ್ಟೆ, ಕಟಿ, ಬೆನ್ನು, ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಶುಷ್ಕಕಾಸಾಙ್ಗಮರ್ದಾಧೋಗುರುತಾಮಲಸಂಗ್ರಹಃ । ಶ್ಯಾಮಾರುಣತ್ವಗಾದಿತ್ವಂ ಮುಖೇ ಚ ರಸವದ್ಧಿತಾ ॥ ೧,೧೬೧.

ಒಣ ಕೆಮ್ಮು, ದೇಹದ ನೋವು, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಕಳಕಳಿಯ ಸಂಗ್ರಹ, ಚರ್ಮ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕೆಂಪಾಗುವುದು, ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸತೋದಭೇದಮುದರಂ ನೀಲಕೃಷ್ಣಶಿರಾತತಮ್ । ಆಧ್ಮಾತಮುದರೇ ಶಬ್ದಮದ್ಭುತಂ ವಾ ಕರೋತಿ ಸಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹೊಟ್ಟೆ ನೋವಿನಿಂದ ಬಿರುಕು ಬಿದ್ದಾಗ, ಶಿರೆಗಳು ನೀಲಿ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಹರಡುತ್ತವೆ. ಹೊಟ್ಟೆ ಊದಿದಾಗ ಅದರಿಂದ ವಿಚಿತ್ರ ಶಬ್ದಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ವಾಯುಶ್ಚಾತ್ರ ಸರುಕ್ಚ್ಛಬ್ದಂ ವಿಧತ್ತೇ ಸರ್ವಥಾ ಗತಿಮ್ । ಪಿತ್ತೋದರೇ ಜ್ವರೋ ಮೂರ್ಛಾ ದಾಹಿತ್ವಂ ಕಟುಕಾಸ್ಯತಾ ॥ ೧,೧೬೧.

ಇಲ್ಲಿ ವಾಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಲಿಸಿ ನೋವು ಮತ್ತು ಶಬ್ದ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗದಲ್ಲಿ ಜ್ವರ, ಮೂರ್ಛೆ, ದಹನ, ಬಾಯಿಗೆ ಕಹಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭ್ರಮೋತಿಸಾರಃ ಪೀತತ್ವಂ ತ್ವಗಾದಾವುದರಂ ಹರಿತ್ । ಪೀತತಾಮ್ರಶಿರಾದಿತ್ವಂ ಸಸ್ವೇದಂ ಸೋಷ್ಮ ದಹ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ತಲೆಸುತ್ತು, ಜಲಬಿಡು, ಚರ್ಮ ಹಳದಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿರು, ಶಿರೆಗಳು ಹಳದಿ ಅಥವಾ ತಾಮ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಬೆವರು, ಉಷ್ಣ, ದಹನವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧೂಮಾಯತೇ ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಂ ಕ್ಷೈಪ್ರಪಾಕಂ ಪ್ರದೂಯತೇ । ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದರೇಷು ಸದನಂ ಸ್ವೇದಶ್ವಯಥುಗೌರವಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹೊಟ್ಟೆ ಹೊಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಮೃದುವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಬೇಗ خرابವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗದಲ್ಲಿ ದೇಹ ಭಾರ, ಬೆವರು, ಊತ ಇರುತ್ತದೆ.

ನಿದ್ರಾ ಕ್ಲೇಶೋಽರುಚಿಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಶಃ ಶುಕ್ಲತ್ವಗಾದಿತಾ । ಉದರಂ ತಿಮಿರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಶಿರಾವೃತಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ನಿದ್ರೆ, ತೊಂದರೆ, ಆಹಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಉಸಿರಾಟ ಕಡಿಮೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಚರ್ಮ ಬಿಳುಪು, ಹೊಟ್ಟೆ ಮಂಕು, ಎಣ್ಣೆಯಂತೆ, ಬಿಳುಪು-ಕಪ್ಪು ಶಿರೆಗಳಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ನೀರಾತಿವೃದ್ಧೌ ಕಠಿನಂ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಂ ಗುರು ಸ್ಥಿರಮ್ । ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನೇ ತೈಸ್ತೈಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೀನೈತರ್ಮಲೈಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಅದು ತುಂಬಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ತಂಪಾಗಿ ತೊಟ್ಟಿಗೆ ತೊಟ್ಟಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ, ಭಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಉಲ್ಬಣವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾಲಿನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವದೂಷಣದುಷ್ಟಾಶ್ಚ ಸರಕ್ತಾಃ ಸಞ್ಚಿತಾ ಮಲಾಃ । ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಕುರ್ವಾಣಾಃ ಶೋಷಮೂರ್ಛಾಭ್ರಮಾನ್ವಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಎಲ್ಲ ಮಾಲಿನ್ಯಗಳು, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ದೋಷಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತವಾಗಿ ರಕ್ತದ ಜೊತೆ ಸೇರಿ ಜಥರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವು ಅಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗೊಂಡು ದೇಹ ಕ್ಷಯ, ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ತರಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಕುರ್ಯುಸ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಮುದರಂ ಶೀಘ್ರಪಾಕಂ ಸುದಾರುಣಮ್ । ವರ್ಧತೇ ತಚ್ಚ ಸುತರಾಂ ಶೀತವಾತಪ್ರದರ್ಶನೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಅವುಗಳಿಂದ ಮೂಡುವ ಮೂವರುದರಿ ಕಾಯಿಲೆ ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಭಾರೀ ತೊಂದರೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಂಪು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಗೆ ಒಳಗಾದಾಗ ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಅತ್ಯಶನಾಚ್ಚ ಸಂಕ್ಷೋಭಾದ್ಯಾನಪಾನಾದಿಚೇಷ್ಠಿತೈಃ । ಅವಿಹಿತೈಶ್ಚ ಪಾನಾದ್ಯೈರ್ವಮನವ್ಯಾಧಿಕರ್ಷಣೈಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಅತಿಯಾದ ಊಟ, ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿ, ತಪ್ಪಾದ ಆಹಾರಪಾನ, ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲದ ಪಾನೀಯಗಳು, ವಾಂತಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಒತ್ತಡದಿಂದ—

ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾಸ್ಥಿತಃ ಪ್ಲೀಹಾ ತ್ಯುತಸ್ಥಾನೋ ವಿವರ್ಧತೇ । ಶೋಣಿತಾದ್ವಾ ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ವಿವೃದ್ಧೋ ಜನಯೇದ್ವ್ಯಥಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಎಡಗೈ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ಲೀಹಾ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತ ಅಥವಾ ದೇಹದ ಇತರ ದ್ರವಗಳಿಂದ ಅದು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸೋಽಷ್ಠೀಲಾ ಚಾತಿಕಠಿನಃ ಪ್ರೋನ್ನತಃ ಕೂರ್ಮಪೃಷ್ಠವತ್? । ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ಧಮಾನಶ್ಚ ಕುಕ್ಷೌ ವ್ಯಾತತಿಮಾಹರೇತ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಆ ಪ್ಲೀಹಾ ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ತುಂಬಾ ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಮೆ ಬೆನ್ನುಹತ್ತಿನಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಾ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಶ್ವಾಸಕಾಸಪಿಪಾಸಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಾಧ್ಮಾನಕಜ್ವರೈಃ । ಪಾಣ್ಡುತ್ವಮೂರ್ಛಾಛರ್ದಿತ್ವಗ್ದಾಹಮೋಹೈಶ್ಚ ಸಂಯುತಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಈ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ದಾಹ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ರುಚಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬರ, ಜ್ವರ, ಬಿಳಿತ್ವ, ಮೂರ್ಛೆ, ವಾಂತಿ, ದಹನ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲ ಇವುಗಳೂ ಜೊತೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಅರುಣಾಭಂ ವಿಚಿತ್ರಾಭಂ ನೀಲಹಾರಿದ್ರರಾಜಿತಮ್ । ಉದಾವರ್ತೇನ ಚಾನಾಹಮೋಹತೃಡ್ದ್ಗಹನಜ್ವರೈಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಅದು ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಬಹುದು, ನೀಲಿ ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಮಿಶ್ರಣವೂ ಇರಬಹುದು. ಜೊತೆಗೆ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ವಾಂತಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ತೀವ್ರ ದಾಹ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಜ್ವರವೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ಗೌರವಾರುಚಿಕಾಠಿನ್ಯೈರ್ವಿಘಾತಭ್ರಮಸಂಕ್ರಮಾತ್ । ಪ್ಲೀಹವದ್ದಕ್ಷಿಣಾತ್ಪಾರ್ಶ್ವಾತ್ಕುರ್ಯಾದ್ಯಕೃದಪಿ ಚ್ಯುತಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಭಾರ, ರುಚಿಕೊಚ್ಚು, ಗಟ್ಟಿತನ, ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ಲೀಹಾ ಎಡಗೈ ಭಾಗದಿಂದ ಬಲಗೈ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಹೋಗಬಹುದು.

ಪಕ್ವೇ ಭೂತೇ ಯಕೃತಿ ಚ ಸದಾ ಬದ್ಧಮಲೋ ಗುದೇ । ದುರ್ನಾಮಭಿರುದಾವರ್ತೈರನ್ಯೈರ್ವಾ ಪೀಡಿತೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಯಾಕೃತ್ ದೋಷಗೊಂಡಾಗ ಮತ್ತು ಶೌಚ ಸದಾ ಗುದದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಾಗ, ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ತೊಂದರೆಗಳೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.