ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಕ್ರಮೇಣ ವಾಯೋಃ ಸಂಸರ್ಗಾತ್ಪಿತ್ತಂ ಯೋನಿಷು ಸಞ್ಚಯಮ್ । ರಕ್ತಸ್ಯ ಕುರುತೇ ತಸ್ಯಾ ವಾತಪಿತ್ತೋಕ್ತಗುಲ್ಮಜಾನ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಾತದ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಪಿತ್ತವು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಆಕೆಗೆ ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗಡ್ಡೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಚ ಸುತರಾಂ ಶೂಲಾಂಶ್ಚೈವಾಸೃಗಾಶ್ರಯೇ । ಯೋನಿಸ್ತ್ರಾವಶ್ಚ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಭೂಯಃ ಸ್ಯನ್ದನವೇದನೇ ॥ ೧,೧೬೦.

ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ತನಾಳಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ರಾವ, ದುರ್ಗಂಧ ಮತ್ತು ಸುಡುವುದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಕದಾಪಿ ಗರ್ಭವದ್ಗುಲ್ಮಃ ಸರ್ವೇ ತೇ ರತಿಸಮ್ಭವಾಃ । ಪಾಕಞ್ಚಿರೇಣ ಭಜತೇ ನೈಧತೇ ವಿದ್ರಧಿಃ ಪುನಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗಡ್ಡೆ ಗರ್ಭದಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಭೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಪಾಕವಾಗುವಾಗ ಅವು ಪುನಃ ಪಿಡುಗುಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದು.

ಪಚ್ಯತೇ ಶೀಘ್ರಮತ್ಯರ್ಥಂ ದುಷ್ಟರಕ್ತಾಶ್ರಯಸ್ತು ಸಃ । ಅತಃ ಶೀಘ್ರಂ ವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವದ್ರಧಿಃ ಸೋಽಭೀಧೀಯತೇ ॥ ೧,೧೬೦.

ಅದು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೆ ಪಾಕವಾಗುತ್ತದೆ, ದುಷ್ಟ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಸುಡುವುದು ಮತ್ತು ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪಿಡುಗು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗುಲ್ಮಾನ್ತಾರಶ್ರಯೇ ಬಸ್ತಿದಾಹಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹವೇದನಾ । ಅಗ್ನಿವರ್ಣಬಲಭ್ರಂಶೋ ವೇಗಾನಾಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಗಡ್ಡೆ ಒಳಗಡೆ ಇದ್ದಾಗ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ಪ್ಲಿಹೆಯಲ್ಲಿ ನೋವು, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ನಷ್ಟ, ಅಥವಾ ಅಸಾಧಾರಣ ಉರ್ದೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಬಾಹ್ಯಕೋಷ್ಠಾಙ್ಗೇಷು ಚ ನಾತಿರುಕ್ । ವೈವರ್ಣ್ಯಮಥ ವಾ ಕಾಸೋ ಬಹಿರುನ್ನತತಾಧಿಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಬಾಹ್ಯ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ನೋವು ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾವಣೆ, ಕೆಮ್ಮು ಅಥವಾ ಹೊರಗಡೆ ಎತ್ತಿರುವುದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಸಾಟೋಪಮತ್ಯುಗ್ರರುಜಮಾಧ್ಮಾನಮುದರೇ ಭೃಶಮ್ । ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ವಾತರೋಧೇನ ತಮಾನಾಹಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥ ೧,೧೬೦.

ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಮತ್ತು ಒತ್ತಡದಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಾ ಉಬ್ಬುತ್ತದೆ; ಮೇಲಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಕೆಳಕ್ಕೆ ವಾತ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಇದನ್ನು ಅನಾಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಧನಶ್ಚಾಷ್ಠ್ಯುಪಮೋ ಗ್ರನ್ಥಿಲೋಽಷ್ಠೀಲಾತು ಸಮುನ್ನತಾ । ಸಮಸ್ತಾಲಿಙ್ಗಸಂಯುಕ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾ ತದಾಕೃತಿಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಇದು ಧನದ ಚೀಲದಂತೆ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗುಂಡಿಗಳಂತೆ ಅಥವಾ ಉರುಳಿಗೆಯಂತೆ ಎತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು; ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಉರುಳಿಗೆ ಆಕಾರದ ಗಡ್ಡೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಕ್ವಶಯೋದ್ಭವೋಽಪ್ಯೇವಂ ವಾಯುಸ್ತೀವ್ರರುಜಾಶ್ರಯಾತ್ । ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಪುರೀಷಬನ್ಧತೃಪ್ತ್ಯಕ್ಷಮತ್ವಾನ್ತ್ರವಿಕೂಜನಾನಿ ॥ ೧,೧೬೦.

ಪಕ್ವಾಶಯದಿಂದ ಉಂಟಾದಾಗ, ತೀವ್ರವಾದ ವಾತದ ನೋವಿನಿಂದ, ತೊಡೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಮಲಬದ್ಧತೆ, ಬೇಗ ತೃಪ್ತಿ, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಗೋಗರೆಯುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಚೋಪಮಾಧ್ಮಾನಮಪಕ್ತಿಶಕ್ತಿಃ ಆಸನ್ನಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಭವೇಚ್ಚ ಚಿಹ್ನಮ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಚೀಲದಂತೆ ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬುವುದು, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯ ನಷ್ಟ—ಇವು ಗಡ್ಡೆ ಉಂಟಾಗುವ ಮುನ್ನ ಕಾಣುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೧ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಉದರಾಣಾಂ ನಿದಾನಞ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತಚ್ಛೃಣು । ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮನ್ದಾಗ್ನೌ ಸುತರಾಮುದರಾಣಿ ತು ॥ ೧,೧೬೧.

ಶ್ರೀಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದನ್ನು ಕೇಳು ಸುಶ್ರುತ. ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳು ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನೀರ್ಣಾಮಯಾಶ್ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇ ಜಾಯನ್ತೇ ಮಲಸಂಚಯಾತ್ । ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ವಾಯವೋ ರುದ್ಧ್ವಾ ವ್ಯಾಕುಲಾವಿಪ್ರವಾಹಿಣೀ? ॥ ೧,೧೬೧.

ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೋಗಗಳು ಕೂಡ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಳಕಳಿಯು ಜಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹರಿಯುವ ವಾಯುಗಳು ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದಾಗ ಅವು ಗೊಂದಲಗೊಂಡು ಸರಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಣಾನಪಾನಾನ್ಸಂದೂಷ್ಯ ಕುರ್ಯುಸ್ತಾನ್ಮಾಂಸಸನ್ಧಿಗಾನ್ । ಆಧ್ಮಾಪ್ಯ ಕುಕ್ಷಿಮುದರಮಷ್ಟಧಾ ತೇ ಚ ಭೇದತಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ಎಂಬ ಜೀವವಾಯುಗಳು ದುಷಿತಗೊಂಡಾಗ, ಅವು ಮಾಂಸದ ಸಂಧಿಗಳನ್ನು ತೊಂದರೆಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಉದರದಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗಿ, ಆ ರೋಗಗಳು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೌಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹವಙ್ಕ್ಷಕ್ಷತೋದಕೈಃ । ತೇನಾರ್ತಾಃ ಶುಷ್ಕತಾಲ್ವೋಷ್ಠಾಃ ಸರ್ವಪಾದಕರೋದರಾಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದೋಷಗಳು, ಪ್ಲಿಹಾ, ವಂಕ್ಷಣ ಅಥವಾ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಬರುವ ದ್ರವಗಳೊಂದಿಗೆ, ಆ ರೋಗಿಗಳು ಬಾಯಿಯೊಳಗೆ ಒಣಕು, ತುಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಣತನ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಊತದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.

ನಷ್ಟಚೇಷ್ಟಬಲಾಹಾರಾಃ ಕೃತಪ್ರಧ್ಮಾತ್ಕುಕ್ಷಯಃ । ಪುರುಷಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪ್ರೇತರೂಪಾ ಭಾವಿನಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಚಲನೆ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದವರು, ಹೊಟ್ಟೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋದವರು, ಆ ಪುರುಷರು ಪ್ರೇತದಂತಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇದುವೇ ಆ ರೋಗದ ಲಕ್ಷಣ.

ಕ್ಷುನ್ನಾಶೋಽರುಚಿವತ್ಸರ್ವಂ ಸವಿದಾಹಞ್ಚ ಪಚ್ಯತೇ । ಜೀರ್ಣಾನ್ನಂ ಯೋ ನ ಜಾನಾತಿ ಸೋಽಪಥ್ಯಂ ಸೇವತೇನರಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹಸಿವಿನ ನಾಶ, ಎಲ್ಲ ಆಹಾರಕ್ಕೂ ವಿರಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ದಹನವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಜೀರ್ಣವಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಆಹಾರವನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ, ಅಹಿತಕರವಾದದ್ದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಈ ರೀತಿ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ಷೀಯತೇ ಬಲಮಙ್ಗಸ್ಯ ಶ್ವಸಿತ್ಯಲ್ಪೋಽವಿಚೇಷ್ಟಿತಃ । ವಿಷಯಾವೃತ್ತಿಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಶೋಕಶೋಷಾದಯೋಽಪಿಚ ॥ ೧,೧೬೧.

ದೇಹದ ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಉಸಿರಾಟ ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ, ಚಟುವಟಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರುಗ್ಬಸ್ತಿಸನ್ಧೌ ಸತತಂ ಲಘ್ವಲ್ಪಭೋಜನೈರಪಿ । ಜರಾಜೀರ್ಣೋ ಬಲಭ್ರಂಶೋ ಭವೇಜ್ಜಠರರೋಗಿಣಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಬಲಹೀನರಾದ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ, ಮಲಮೂತ್ರದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೋವು ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಮತ್ತು ಹಗುರವಾದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೂ, ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಕೋಶದ ದುರ್ಬಲತೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸ್ವತನ್ತ್ರತನ್ದ್ರಾಲಸತಾ ಮಲಸರ್ಗೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ । ದಾಹಃ ಶ್ವಯಥುರಾಧ್ಮಾನಮನ್ತ್ರೇ ಸಲಿಲಸಮ್ಭವೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ತಡತೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಮಲಸರ್ಗ ಕಡಿಮೆ, ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲ, ದಹನ, ಊತ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದ ಅನಿಸಿಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೀರಿರುವಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಸರ್ವತ್ರ ತೋಯೇ ಮರಣಂ ಶೋಚನಂ ತತ್ರ ನಿಷ್ಫಲಮ್ । ಗವಾಕ್ಷವಚ್ಛಿರಾಜಾಲೈರುದರಂ ಗುಡ್ಗುಡಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಎಲ್ಲ ನೀರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುವುದೂ ವ್ಯರ್ಥ. ಹೊಟ್ಟೆ, ಜಾಲದಂತೆ ಶಿರೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಗುಡುಗು ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ನಾಭಿಮನ್ತ್ರಶ್ಚ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ । ಮಾರುತೇ ಹೃತ್ಕಟೀನಾಭಿಪಾಯುವಙ್ಕ್ಷಣವೇದನಾಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ನಾಭಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದ್ದು, ಒತ್ತಡ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೃದಯ, ಕಟಿವೈಶ, ನಾಭಿ, ಗುದ, ವಂಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಶಬ್ದೋ ನಿಃ ಸರೇದ್ವಾಯುರ್ವಹತೇ ಮೂತ್ರಮಲ್ಪಕಮ್ । ನಾತಿಮಾತ್ರಂ ಭವೇಲ್ಲೌಲ್ಯಂ ನರಸ್ಯ ವಿರಸಂ ಮುಖಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಗಾಳಿ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮೂತ್ರ ಕಡಿಮೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಆಸೆ ಇರದು, ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ತತ್ರವಾತೋದರೇ ಶೋಥಃ ಪಾಣಿಪಾನ್ಮುಖಕುಕ್ಷಿಷು । ಕುರ್ಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವೋದರಕಟೀಪೃಷ್ಠರುಕ್ಪರ್ವಭದನಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗದಲ್ಲಿ, ಕೈ, ಕಾಲು, ಮುಖ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕುರ್ಕ್ಷಿ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ಹೊಟ್ಟೆ, ಕಟಿ, ಬೆನ್ನು, ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಶುಷ್ಕಕಾಸಾಙ್ಗಮರ್ದಾಧೋಗುರುತಾಮಲಸಂಗ್ರಹಃ । ಶ್ಯಾಮಾರುಣತ್ವಗಾದಿತ್ವಂ ಮುಖೇ ಚ ರಸವದ್ಧಿತಾ ॥ ೧,೧೬೧.

ಒಣ ಕೆಮ್ಮು, ದೇಹದ ನೋವು, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಕಳಕಳಿಯ ಸಂಗ್ರಹ, ಚರ್ಮ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕೆಂಪಾಗುವುದು, ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸತೋದಭೇದಮುದರಂ ನೀಲಕೃಷ್ಣಶಿರಾತತಮ್ । ಆಧ್ಮಾತಮುದರೇ ಶಬ್ದಮದ್ಭುತಂ ವಾ ಕರೋತಿ ಸಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹೊಟ್ಟೆ ನೋವಿನಿಂದ ಬಿರುಕು ಬಿದ್ದಾಗ, ಶಿರೆಗಳು ನೀಲಿ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಹರಡುತ್ತವೆ. ಹೊಟ್ಟೆ ಊದಿದಾಗ ಅದರಿಂದ ವಿಚಿತ್ರ ಶಬ್ದಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ವಾಯುಶ್ಚಾತ್ರ ಸರುಕ್ಚ್ಛಬ್ದಂ ವಿಧತ್ತೇ ಸರ್ವಥಾ ಗತಿಮ್ । ಪಿತ್ತೋದರೇ ಜ್ವರೋ ಮೂರ್ಛಾ ದಾಹಿತ್ವಂ ಕಟುಕಾಸ್ಯತಾ ॥ ೧,೧೬೧.

ಇಲ್ಲಿ ವಾಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಲಿಸಿ ನೋವು ಮತ್ತು ಶಬ್ದ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗದಲ್ಲಿ ಜ್ವರ, ಮೂರ್ಛೆ, ದಹನ, ಬಾಯಿಗೆ ಕಹಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭ್ರಮೋತಿಸಾರಃ ಪೀತತ್ವಂ ತ್ವಗಾದಾವುದರಂ ಹರಿತ್ । ಪೀತತಾಮ್ರಶಿರಾದಿತ್ವಂ ಸಸ್ವೇದಂ ಸೋಷ್ಮ ದಹ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ತಲೆಸುತ್ತು, ಜಲಬಿಡು, ಚರ್ಮ ಹಳದಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿರು, ಶಿರೆಗಳು ಹಳದಿ ಅಥವಾ ತಾಮ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಬೆವರು, ಉಷ್ಣ, ದಹನವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧೂಮಾಯತೇ ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಂ ಕ್ಷೈಪ್ರಪಾಕಂ ಪ್ರದೂಯತೇ । ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದರೇಷು ಸದನಂ ಸ್ವೇದಶ್ವಯಥುಗೌರವಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹೊಟ್ಟೆ ಹೊಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಮೃದುವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಬೇಗ خرابವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗದಲ್ಲಿ ದೇಹ ಭಾರ, ಬೆವರು, ಊತ ಇರುತ್ತದೆ.

ನಿದ್ರಾ ಕ್ಲೇಶೋಽರುಚಿಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಶಃ ಶುಕ್ಲತ್ವಗಾದಿತಾ । ಉದರಂ ತಿಮಿರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಶಿರಾವೃತಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ನಿದ್ರೆ, ತೊಂದರೆ, ಆಹಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಉಸಿರಾಟ ಕಡಿಮೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಚರ್ಮ ಬಿಳುಪು, ಹೊಟ್ಟೆ ಮಂಕು, ಎಣ್ಣೆಯಂತೆ, ಬಿಳುಪು-ಕಪ್ಪು ಶಿರೆಗಳಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.