ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ವೇಧಃ ಸೂಚ್ಯೇವ ವಿಡ್ಭ್ರಂಶಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಗಾತ್ರೇ ಮುಖೇ ಪದೇ ಶೋಥಃ ಹ್ಯಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ತಥೈವ ಚ ॥ ೧,೧೬೦.

ಸೂಚಿಯಂತೆ ಚುಚ್ಚುವ ನೋವು, ಮಲದ ಕಳೆವು, ಮೂತ್ರವಿಸರ್ಜನೆಗೆ ಕಷ್ಟ, ಅಂಗಗಳು, ಮುಖ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಊತ, ಜಠರಾಗ್ನಿ ಕ್ಷೀಣತೆ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣತ್ವಗಾದಿತ್ವಂ ಚಲತ್ವಾದನಿಲಸ್ಯಚ । ಅನಿರೂಪಿತಸಂಸ್ಥಾನೋ ವಿವಿಧಾಞ್ಜನಯೇದ್ವ್ಯಥಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ವಾತದೋಷದಿಂದ ಚರ್ಮ ಒಣಗುತ್ತದೆ, ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ, ದೇಹ ಚಂಚಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ಪಷ್ಟ ರೂಪವಿಲ್ಲದೆ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ನೋವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪಿಪೀಲಿಕಾವ್ಯಾಪ್ತ ಇವ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ಫುರತಿ ನುದ್ಯತೇ । ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹಾಮ್ಲಕೌ ಮೂರ್ಛಾ ವಿಡ್ಭೇದಃ ಸ್ವೇದತೃಡ್ಜ್ವರಾಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಗುಲ್ಮವು ಪಿಪೀಳಿಕೆಗಳು ಹತ್ತಿದಂತೆ ನಡುಕ ಮತ್ತು ಚಲನೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತದಿಂದ ದಹನ, ಹುಳಿ, ಮೂರ್ಚೆ, ಅತಿಸಾರ, ಬೆವರು, ದಾಹ ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಹಾರಿದ್ರಯಂ ಸರ್ವಗಾತ್ರೇಷು ಗುಲ್ಮಾಚ್ಛೋಥಸ್ಯ ದರ್ಶನಮ್ । ಹೀಯತೇ ದೀಪ್ಯತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ದಹತೀವಚ ॥ ೧,೧೬೦.

ಹಳದಿ ಬಣ್ಣವು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಊತ ಮತ್ತು ಗಡ್ಡೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ತನ್ನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಕಫಾತ್ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮರುಚಿಃ ಸದನಂ ಶಿರಸಿ ಜ್ವರಃ । ಪೀನಸಾಲಸ್ಯಹೃಲ್ಲಾಸೌ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣತ್ವಗಾದಿತಾ ॥ ೧,೧೬೦.

ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗುವುದು, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ದೀನತೆ, ತಲೆನೋವು, ಜ್ವರ, ಮೂಗುಮೂಸು, ಆಲಸ್ಯ, ವಾಂತಿ, ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪು ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಗುಲ್ಮೋ ಗಭೀರಃ ಕಠಿನೋ ಗುರುರ್ಗರ್ಭಸ್ಥಬಾಲವತ್ । ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾ ಅಧಾವನ್ತಸ್ತತ ಏವಾತ್ರ ಮಾರಕಾಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಗಡ್ಡೆ ಆಳವಾದುದು, ಗಟ್ಟಿಯಾದುದು, ಭಾರವಾದುದು, ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಮಗುವಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಇರುವವುಗಳು ಒಳಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳು ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಯಸ್ತು ಯತ್ತದ್ದ್ವನ್ದ್ವೋತ್ಥಾ ಗುಲ್ಮಾಃ ಸಂಸೃಷ್ಟಮೈಥುನಾಃ । ಸರ್ವಜಸ್ತೀವ್ರರುಗ್ದಾಹಃ ಶೀಘ್ರಪಾಕೀ ಘನೋನ್ನತಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗಡ್ಡೆಗಳು ತುಂಬಾ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಮತ್ತು ಸುಡುವುದನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ, ಬೇಗನೆ ಪಾಕವಾಗುತ್ತವೆ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಸೋಽಸಾಧ್ಯೋ ರಕ್ತಗುಲ್ಮಸ್ತು ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಏವ ಪ್ರಜಾಯತೇ । ಋತೌ ಯಾ ಚೈವ ಶೂಲಾರ್ತಾ ಯತಿ ವಾ ಯೋನಿರೋಗಿಣೀ ॥ ೧,೧೬೦.

ರಕ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗಡ್ಡೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅದು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಋತು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೋವು ಅನುಭವಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಯೋನಿಯ ರೋಗಗಳಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವವರಲ್ಲಿ.

ಸೇವತೇ ವಾನಿಲಾಂಶ್ಚ ಸ್ತ್ರೀ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಸಮೀರಣಃ । ನಿರುಧ್ಯಾತ್ಯಾರ್ತವಂ ಯೋನ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಮಾಸಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಮಹಿಳೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಋತು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭೋಗ ಮಾಡಿದರೆ, ಆಕೆಯ ದೇಹದ ವಾತವು ಆಕೆಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮಾಸವೂ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಋತುಸ್ರಾವವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಸುಕ್ಷೌ ಕರೋತಿ ತದ್ಗರ್ಭೇ ಲಿಙ್ಗಮಾವಿಷ್ಕರೋತಿ ಚ । ಹೃಲ್ಲಾಸದೌಹೃದಸ್ತನ್ಯದರ್ಶನಂ ಕಾಮಚಾರಿತಾ ॥ ೧,೧೬೦.

ಇದರಿಂದ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಣತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಲಿಂಗವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಂತಿ, ಆಸೆ, ಹಾಲು ಕಾಣುವುದು ಮತ್ತು ಕಾಮದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ವರ್ತನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕ್ರಮೇಣ ವಾಯೋಃ ಸಂಸರ್ಗಾತ್ಪಿತ್ತಂ ಯೋನಿಷು ಸಞ್ಚಯಮ್ । ರಕ್ತಸ್ಯ ಕುರುತೇ ತಸ್ಯಾ ವಾತಪಿತ್ತೋಕ್ತಗುಲ್ಮಜಾನ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಾತದ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಪಿತ್ತವು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಆಕೆಗೆ ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗಡ್ಡೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಚ ಸುತರಾಂ ಶೂಲಾಂಶ್ಚೈವಾಸೃಗಾಶ್ರಯೇ । ಯೋನಿಸ್ತ್ರಾವಶ್ಚ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಭೂಯಃ ಸ್ಯನ್ದನವೇದನೇ ॥ ೧,೧೬೦.

ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ತನಾಳಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ರಾವ, ದುರ್ಗಂಧ ಮತ್ತು ಸುಡುವುದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಕದಾಪಿ ಗರ್ಭವದ್ಗುಲ್ಮಃ ಸರ್ವೇ ತೇ ರತಿಸಮ್ಭವಾಃ । ಪಾಕಞ್ಚಿರೇಣ ಭಜತೇ ನೈಧತೇ ವಿದ್ರಧಿಃ ಪುನಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗಡ್ಡೆ ಗರ್ಭದಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಭೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಪಾಕವಾಗುವಾಗ ಅವು ಪುನಃ ಪಿಡುಗುಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದು.

ಪಚ್ಯತೇ ಶೀಘ್ರಮತ್ಯರ್ಥಂ ದುಷ್ಟರಕ್ತಾಶ್ರಯಸ್ತು ಸಃ । ಅತಃ ಶೀಘ್ರಂ ವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವದ್ರಧಿಃ ಸೋಽಭೀಧೀಯತೇ ॥ ೧,೧೬೦.

ಅದು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೆ ಪಾಕವಾಗುತ್ತದೆ, ದುಷ್ಟ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಸುಡುವುದು ಮತ್ತು ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪಿಡುಗು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗುಲ್ಮಾನ್ತಾರಶ್ರಯೇ ಬಸ್ತಿದಾಹಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹವೇದನಾ । ಅಗ್ನಿವರ್ಣಬಲಭ್ರಂಶೋ ವೇಗಾನಾಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಗಡ್ಡೆ ಒಳಗಡೆ ಇದ್ದಾಗ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ಪ್ಲಿಹೆಯಲ್ಲಿ ನೋವು, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ನಷ್ಟ, ಅಥವಾ ಅಸಾಧಾರಣ ಉರ್ದೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಬಾಹ್ಯಕೋಷ್ಠಾಙ್ಗೇಷು ಚ ನಾತಿರುಕ್ । ವೈವರ್ಣ್ಯಮಥ ವಾ ಕಾಸೋ ಬಹಿರುನ್ನತತಾಧಿಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಬಾಹ್ಯ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ನೋವು ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾವಣೆ, ಕೆಮ್ಮು ಅಥವಾ ಹೊರಗಡೆ ಎತ್ತಿರುವುದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಸಾಟೋಪಮತ್ಯುಗ್ರರುಜಮಾಧ್ಮಾನಮುದರೇ ಭೃಶಮ್ । ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ವಾತರೋಧೇನ ತಮಾನಾಹಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥ ೧,೧೬೦.

ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಮತ್ತು ಒತ್ತಡದಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಾ ಉಬ್ಬುತ್ತದೆ; ಮೇಲಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಕೆಳಕ್ಕೆ ವಾತ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಇದನ್ನು ಅನಾಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಧನಶ್ಚಾಷ್ಠ್ಯುಪಮೋ ಗ್ರನ್ಥಿಲೋಽಷ್ಠೀಲಾತು ಸಮುನ್ನತಾ । ಸಮಸ್ತಾಲಿಙ್ಗಸಂಯುಕ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾ ತದಾಕೃತಿಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಇದು ಧನದ ಚೀಲದಂತೆ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗುಂಡಿಗಳಂತೆ ಅಥವಾ ಉರುಳಿಗೆಯಂತೆ ಎತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು; ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಉರುಳಿಗೆ ಆಕಾರದ ಗಡ್ಡೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಕ್ವಶಯೋದ್ಭವೋಽಪ್ಯೇವಂ ವಾಯುಸ್ತೀವ್ರರುಜಾಶ್ರಯಾತ್ । ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಪುರೀಷಬನ್ಧತೃಪ್ತ್ಯಕ್ಷಮತ್ವಾನ್ತ್ರವಿಕೂಜನಾನಿ ॥ ೧,೧೬೦.

ಪಕ್ವಾಶಯದಿಂದ ಉಂಟಾದಾಗ, ತೀವ್ರವಾದ ವಾತದ ನೋವಿನಿಂದ, ತೊಡೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಮಲಬದ್ಧತೆ, ಬೇಗ ತೃಪ್ತಿ, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಗೋಗರೆಯುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಚೋಪಮಾಧ್ಮಾನಮಪಕ್ತಿಶಕ್ತಿಃ ಆಸನ್ನಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಭವೇಚ್ಚ ಚಿಹ್ನಮ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಚೀಲದಂತೆ ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬುವುದು, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯ ನಷ್ಟ—ಇವು ಗಡ್ಡೆ ಉಂಟಾಗುವ ಮುನ್ನ ಕಾಣುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೧ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಉದರಾಣಾಂ ನಿದಾನಞ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತಚ್ಛೃಣು । ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮನ್ದಾಗ್ನೌ ಸುತರಾಮುದರಾಣಿ ತು ॥ ೧,೧೬೧.

ಶ್ರೀಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದನ್ನು ಕೇಳು ಸುಶ್ರುತ. ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳು ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನೀರ್ಣಾಮಯಾಶ್ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇ ಜಾಯನ್ತೇ ಮಲಸಂಚಯಾತ್ । ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ವಾಯವೋ ರುದ್ಧ್ವಾ ವ್ಯಾಕುಲಾವಿಪ್ರವಾಹಿಣೀ? ॥ ೧,೧೬೧.

ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೋಗಗಳು ಕೂಡ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಳಕಳಿಯು ಜಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹರಿಯುವ ವಾಯುಗಳು ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದಾಗ ಅವು ಗೊಂದಲಗೊಂಡು ಸರಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಣಾನಪಾನಾನ್ಸಂದೂಷ್ಯ ಕುರ್ಯುಸ್ತಾನ್ಮಾಂಸಸನ್ಧಿಗಾನ್ । ಆಧ್ಮಾಪ್ಯ ಕುಕ್ಷಿಮುದರಮಷ್ಟಧಾ ತೇ ಚ ಭೇದತಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ಎಂಬ ಜೀವವಾಯುಗಳು ದುಷಿತಗೊಂಡಾಗ, ಅವು ಮಾಂಸದ ಸಂಧಿಗಳನ್ನು ತೊಂದರೆಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಉದರದಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗಿ, ಆ ರೋಗಗಳು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೌಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹವಙ್ಕ್ಷಕ್ಷತೋದಕೈಃ । ತೇನಾರ್ತಾಃ ಶುಷ್ಕತಾಲ್ವೋಷ್ಠಾಃ ಸರ್ವಪಾದಕರೋದರಾಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದೋಷಗಳು, ಪ್ಲಿಹಾ, ವಂಕ್ಷಣ ಅಥವಾ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಬರುವ ದ್ರವಗಳೊಂದಿಗೆ, ಆ ರೋಗಿಗಳು ಬಾಯಿಯೊಳಗೆ ಒಣಕು, ತುಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಣತನ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಊತದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.

ನಷ್ಟಚೇಷ್ಟಬಲಾಹಾರಾಃ ಕೃತಪ್ರಧ್ಮಾತ್ಕುಕ್ಷಯಃ । ಪುರುಷಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪ್ರೇತರೂಪಾ ಭಾವಿನಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೧.

ಚಲನೆ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದವರು, ಹೊಟ್ಟೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋದವರು, ಆ ಪುರುಷರು ಪ್ರೇತದಂತಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇದುವೇ ಆ ರೋಗದ ಲಕ್ಷಣ.

ಕ್ಷುನ್ನಾಶೋಽರುಚಿವತ್ಸರ್ವಂ ಸವಿದಾಹಞ್ಚ ಪಚ್ಯತೇ । ಜೀರ್ಣಾನ್ನಂ ಯೋ ನ ಜಾನಾತಿ ಸೋಽಪಥ್ಯಂ ಸೇವತೇನರಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಹಸಿವಿನ ನಾಶ, ಎಲ್ಲ ಆಹಾರಕ್ಕೂ ವಿರಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ದಹನವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಜೀರ್ಣವಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಆಹಾರವನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ, ಅಹಿತಕರವಾದದ್ದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಈ ರೀತಿ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ಷೀಯತೇ ಬಲಮಙ್ಗಸ್ಯ ಶ್ವಸಿತ್ಯಲ್ಪೋಽವಿಚೇಷ್ಟಿತಃ । ವಿಷಯಾವೃತ್ತಿಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಶೋಕಶೋಷಾದಯೋಽಪಿಚ ॥ ೧,೧೬೧.

ದೇಹದ ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಉಸಿರಾಟ ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ, ಚಟುವಟಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರುಗ್ಬಸ್ತಿಸನ್ಧೌ ಸತತಂ ಲಘ್ವಲ್ಪಭೋಜನೈರಪಿ । ಜರಾಜೀರ್ಣೋ ಬಲಭ್ರಂಶೋ ಭವೇಜ್ಜಠರರೋಗಿಣಃ ॥ ೧,೧೬೧.

ಬಲಹೀನರಾದ ಹೊಟ್ಟೆ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ, ಮಲಮೂತ್ರದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೋವು ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಮತ್ತು ಹಗುರವಾದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೂ, ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಕೋಶದ ದುರ್ಬಲತೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸ್ವತನ್ತ್ರತನ್ದ್ರಾಲಸತಾ ಮಲಸರ್ಗೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ । ದಾಹಃ ಶ್ವಯಥುರಾಧ್ಮಾನಮನ್ತ್ರೇ ಸಲಿಲಸಮ್ಭವೇ ॥ ೧,೧೬೧.

ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ತಡತೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಮಲಸರ್ಗ ಕಡಿಮೆ, ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲ, ದಹನ, ಊತ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದ ಅನಿಸಿಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೀರಿರುವಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.