ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಮೇಹತ್ಯುದಕಮೇಹೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಾವಿಲಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ । ಇಕ್ಷೋ ರಸಮಿವಾತ್ಯರ್ಥಂ ಮಧುರಂ ಚೇಕ್ಷುಮೇಹತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಉದಕಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ನೀರಿನಂತೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಸುಕಾಗಿದ್ದು, ಲೇಪದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಇಕ್ಕುಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಇಕ್ಕರಸದಂತೆ ತುಂಬಾ ಮಧುರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾನ್ದ್ರೀ ಭವೇತ್ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹೇನ ಮೇಹತಿ । ಸುರಾಮೇಹೀ ಸುರಾತುಲ್ಯಮುಪರ್ಯಚ್ಛಮಧೋಘನಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಾಂದ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ, ಹಳೆಯದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸುರಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಮದ್ಯದಂತೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಪಿಷ್ಟೇನ ಪಿಷ್ಟಬದ್ಬಹುಲಂ ಸಿತಮ್ । ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಶುಕ್ರಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶುಕ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟಾಗಿ, ಮೂತ್ರವು ಹಿಟ್ಟಿನಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಿಳುಪಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದು ಶುಕ್ರದಂತೆ ಅಥವಾ ಶುಕ್ರ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

ಮೂತ್ರಯೇತ್ಸಿಕತಾಮೇಹೀ ಸಿಕತಾರೂಪಿಣೋ ಮಲಾನ್ । ಶೀತಮೇಹೀ ಸುಬಹುಶೋ ಮಧುರಂ ಭೃಶಶೀತಲಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಿಕತಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮರಳು ಕಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಶೀತಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು, ಮಧುರವಾಗಿದ್ದು, ಬಹಳ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಮೇಹೀ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂಪ್ರಮೇಹತಿ । ಲಾಲಾತನ್ತುಯುತಂ ಮೂತ್ರಂ ಲಾಲಾಮೇಹೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶನೈರ್ಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಲಾಲಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ಲೇಪದಾಗಿ, ಲಾಲೆಯ ತಂತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೇಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಕ್ಷಾರತೋಯವತ್ । ನೀಲಮೇಹನ ನೀಲಾಭಂ ಕಾಲಮೇಹೀ ಮಸೀನಿಭಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕ್ಷಾರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ವಾಸನೆ, ಬಣ್ಣ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರಜಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ನೀಲಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ನೀಲಿಯಂತೆ, ಕಾಲಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಮಸಿ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಜಾಯನ್ತೇ ಮಾಂಸಲೇಷು ಚ ಧಾಮಸು । ಅನ್ತೋನ್ನತಾ ಮಧ್ಯನಿನ್ಮಾ ಅಕ್ಲೇದಸುರುಜಾನ್ವಿತಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಂಧಿ, ಮರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಿಡಿಕೆಗಳು ಮೂಡುತ್ತವೆ; ಅವು ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಎತ್ತಾಗಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದು, ಒಣವಾಗಿದ್ದು, ನೋವು ಇಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶರಾವಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಾ ಪಿಡಿಕಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛರಾವಿಕಾ । ಸದಾಹಾ ಕೂರ್ಮಸಂಸ್ಥಾನಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಬುಧೈಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶರಾವಿಕಾ ಎಂಬ ಪಿಡಿಕೆ ಶರಾವಿನಂತೆ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ; ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಎಂದರೆ ಸದಾ ಸುಡುತ್ತಾ, ಕುರ್ಮದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮಹತೀ ಪಿಡಿಕಾ ನೀಲಾ ವಿನತಾ ನಾಮ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ । ದಹತಿ ತ್ವಚಮುತ್ಥಾನೇ ಜ್ವಾಲಿನೀ ಕಷ್ಟದಾಯಿನೀ ॥ ೧,೧೫೯.

ದೊಡ್ಡ, ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಪಿಡಿಕೆಯನ್ನು ವಿನತಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜ್ವಾಲಿನಿ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗಿ ಸುಡುವುದರಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತಾ ಸಿತಾ ಸ್ಫೋಟಚಿತಾ ದಾರುಣಾ ತ್ವಲಜೀ ಭವೇತ್ । ಮಸೂರಾಕೃತಿ ಸಂಸ್ಥಾನಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ತು ಮಸೂರಿಕಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕೆಂಪು, ಬಿಳುಪು, ಸಿಡಿದು ಬರುವ ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಗಡ್ಡೆಗಳು, ತುಂಬಾ ನೋವುಂಟುಮಾಡುವಂತಹವು — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಮಸೂರಿಕೆಗೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇದರ ಆಕಾರವು ಮಸೂರ ಬೇಳೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಷಪೋಪಮಸಂಸ್ಥಾನಾ ಜಿಹ್ವಾಪಾಕಮಹಾರುಜಾ । ಪುತ್ರಿಣೀ ಮಹತೀ ಚಾಲ್ಪಾ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಪಿಡಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಾಸಿವೆ ಕಾಳಿನಂತೆ ಕಾಣುವ, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಬಣ ಮತ್ತು ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುವ, ದೊಡ್ಡದು, ಚಿಕ್ಕದು ಅಥವಾ ತುಂಬಾ ಸಣ್ಣದು ಎಂಬಂತೆ ಇರುವ ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಪುತ್ರಿಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಿದಾರೀಕನ್ದವದ್ವೃತ್ತಾ ಕಠಿನಾ ಚ ವಿದಾರಿಕಾ । ವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ವಿದ್ರಧಿಕಾ ತು ಸಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ವಿದಾರಿ ಮೂಲೆಯಂತೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದಾಗಿದ್ದು, ಗಟ್ಟಿಯಾದದು, ಮತ್ತು ಪಾಕವಾದ ಗಡ್ಡೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವುದನ್ನು ವಿದ್ರಧಿಕೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪುತ್ರಿಣೀ ಚ ವಿದಾರೀ ಚ ದುಃ ಸಹಾ ಬಹುಮೇದಸಃ । ಸದ್ಯಃ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾಸ್ತ್ವನ್ಯಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯಲ್ಪಮೇದಸಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪುತ್ರಿಣಿ ಮತ್ತು ವಿದಾರಿ ಎಂಬವು ಬಹಳ ಕೊಬ್ಬು ಇರುವವರಲ್ಲಿ ತಾಳಲಾಗದಷ್ಟು ನೋವುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಉಳಿದವುಗಳು ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಕೊಬ್ಬು ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಿಡಿಕಾಸ್ತಾ ಭವೇಯುಃ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷೋದ್ರೇಕೋ ಯಥಾಯಥಮ್ । ಪ್ರಮೇಹೇಣ ವಿನಾಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಈ ಗಡ್ಡೆಗಳು ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಮೇಹವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕೆಟ್ಟ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಇವು ಹುಟ್ಟಬಹುದು.

ತಾವಚ್ಚ ನೋಪಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಾವದ್ವರ್ಣಞ್ಚ ವರ್ಜಿತಮ್ । ಹಾರಿದ್ರಂ ರಕ್ತವರ್ಣಂ ವಾ ಮೇಹಪ್ರಾಗ್ರೂಪವರ್ಜಿತಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾಣಿಸದವರೆಗೆ ಇವು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ಪ್ರಮೇಹದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇತ ತನ್ಮಹೇಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನ್ತು ತದ್ವಿದುಃ । ಸ್ವೇದೋಽಙ್ಗಗಾನ್ಧಃ ಶಿಥಿಲತ್ವಮಙ್ಗೇ ಶ್ಯ್ಯಾಶನಸ್ವಪ್ನಸುಖಾಭಿಷಙ್ಗಃ । ಹೃನ್ನೇತ್ರಜಿಹ್ವಾಶ್ರವಣೋಪದಾಹಾ ಘನೋಗ್ರತಾ ಕೇಶನಖಾಭಿವೃದ್ಧಿಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಯಾರ ಮೂತ್ರ ಇಂತಹ ರೀತಿಯದಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಅವರಿಗೆ ರಕ್ತಪಿತ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಬೆವರು, ದೇಹದ ದುರ್ಗಂಧ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ, ನಿದ್ರೆ, ತಿನ್ನಲು ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಗೆ ಆಸಕ್ತಿ, ಹೃದಯ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯೂಟ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಕೂದಲು ಮತ್ತು ನಖಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶೀತಪ್ರಿಯತ್ವಂ ಗಲತಾಲುಶೋಷೋ ಮಾಧುರ್ಯ ಮಾಸ್ಯೇ ಕರಪಾದದಾಹಃ । ಭವಿಷ್ಯತೋ ಮೇಹಗಣಸ್ಯ ರೂಪಂ ಮೂತ್ರೇಽಪಿ ಧಾವನ್ತಿ ಪಿಪೀಲಿಕಾಶ್ಚ ॥ ೧,೧೫೯.

ಚಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ, ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಒಣತೆ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿತನ, ಕೈ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಉರಿಯೂಟ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಮೇಹ ಬರುವ ಮುನ್ನ ಕಾಣಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಮೂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕಪ್ಪುಹುಳಗಳು ಕೂಡ ಬರುತ್ತವೆ.

ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಮೇಹೇ ಮಧುರಂ ಪ್ರಪಿಚ್ಛಂ ಮಧ್ವಾಮಯೇ ಸ್ಯಾದ್ವಿವಿಧೋವಿಕಾರಃ । ಸಮ್ಪೂರಣಾದ್ವಾ ಕಫಸಮ್ಭವಃ ಸ್ಯಾತ್ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷ್ವನಿಲಾತ್ಮಕೋ ವಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ದಾಹ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿತನ ಮತ್ತು ಅಂಟು, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ದೇಹ ತುಂಬಿದಾಗ ಕಫದಿಂದ, ದೋಷಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ವಾತದಿಂದ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಮ್ಪೂರ್ಣರೂಪಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಮೇಹಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಯೇ ವೈ ರತಿಸಮ್ಭವಾಶ್ಚ । ಸಕ್ರಾಮತೇ ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತು ಯಾಪ್ಯಾಃ ಸಾಧ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಮೇಹೋ ಯದಿ ನಾಸ್ತಿ ದಿಷ್ಟಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಕಫ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಮೇಹಗಳು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳು, ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇರುತ್ತವೆ; ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಂದ ಪ್ರಮೇಹ ಮಾತ್ರ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗಬಹುದು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೦ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ನಿದಾನಂ ವಿದ್ರಧೇರ್ವಕ್ಷ್ಯೇ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಶೃಣು ಶುಶ್ರುತ ! । ಭುಕ್ತೈಃ ಪರ್ಯುಷಿತಾತ್ಯುಷ್ಣಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷವಿದಾಹಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ನಾನು ವಿದ್ರಧಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಗುಲ್ಮದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಕೇಳು ಶುಶ್ರುತ! ಹಾಳಾದ, ತುಂಬಾ ಬಿಸಿಯಾದ, ಒಣ, ಕರಕಸ, ಉರಿಯುವಂತಹ ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಜಿಹ್ಮಶಯ್ಯಾವಿಚೇಷ್ಟಾಭಿಸ್ತೈಸ್ತೈಶ್ಚಾಸೃಕ್ಪ್ರದೂಷಣೈಃ । ದುಷ್ಟಸತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮದಾಮೃಷ್ಟೋದರಾಶ್ರಯಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಒರಟಾದ ಹಾಸಿಗೆ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ತಪ್ಪಾದ ಚಲನೆಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ದೋಷಗಳಿಂದ, ಕೆಟ್ಟ ಮಾಂಸ, ಕೊಬ್ಬು, ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಎಲುಬುಗಳು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಯಃ ಶೋಥೋ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಮಹಾಶೂಲೋ ಮಹಾರುಜಃ । ವೃತ್ತಃ ಸ್ಯಾದಾಯತೋ ಯೋ ವಾ ಸ್ಮೃತೋ ರೋಗಃ ಸ ವಿದ್ರಧಿಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಹೊರಗಾಗಲಿ ಒಳಗಾಗಲಿ ಉಂಟಾಗುವ, ತುಂಬಾ ನೋವು ಮತ್ತು ಪೀಡನೆ ನೀಡುವ, ವೃತ್ತ ಅಥವಾ ಉದ್ದವಾದ ಉಬ್ಬು ವಿದ್ರಧಿ ಎಂಬ ಕಾಯಿಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸಮುದಿತೈಃ ಶೋಣಿತೇನ ಸ್ತ್ರತೇನ ಚ । ವಹತೇ ತತ್ರ ತತ್ರಾಙ್ಗೇ ದಾರುಣೇ ಗ್ರಥಿತೋಽಸ್ತ್ರುತಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ದೋಷಗಳು ಅಥವಾ ರಕ್ತದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಉಂಟಾದ ಈ ಗಡ್ಡೆ, ದೇಹದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ, ಗುಡ್ಡೆಯಂತೆ, ಹೊರಹರಿಯದೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅನ್ತರಾ ದಾರುಣಶ್ಚೈವ ಗಮ್ಭೀರೋ ಗುಲ್ಮವರ್ಧನಃ । ವಲ್ಮೀಕವತ್ಸಮುತ್ಸ್ತ್ರಾವೀ ಹ್ಯಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಞ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೦.

ಒಳಗಡೆ ಇದನ್ನು ತೀವ್ರವಾದದು, ಆಳವಾದದು, ಗಡ್ಡೆಯಂತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕದಂತೆ ಹೊರಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಠರದ ಬಲಹೀನತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ನಾಭಿಬಸ್ತಿಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಕ್ಲೋಮಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿವಙ್ಕ್ಷಣಿ । ಹೃದಯೇ ವೇಪಮಾನೇ ತು ತತ್ರತತ್ರಾತಿತೀವ್ರರುಕ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಇದು ನಾಭಿ, ಮೂತ್ರಾಶಯ, ಯಕೃತ್, ಪ್ಲೀಹಾ, ಹೃದಯ, ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಕಟಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇದಿದ್ದರೆ, ಆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪನೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಶ್ಯಾಮಾರುಣಶಿರೋತ್ಥಾನಪಾಕೋ ವಿಷಮಸಂಸ್ಥಿತಿಃ । ಸಂಜ್ಞಾಚ್ಛೇದಭ್ರಮಾನಾಹಸ್ಯನ್ದಸರ್ಪಣಶಬ್ದವಾನ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಕಪ್ಪು ಕೆಂಪು ತಲೆ, ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಾಕವಾಗದಿರುವುದು, ಅಸಮಾನ ಆಕಾರ, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಗೊಂದಲ, ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬುವುದು, ಸ್ರಾವ, ಹಾವು ಹತ್ತುವಂತೆ ಅನಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಶಬ್ದ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಇದರ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ರಕ್ತತಾಮ್ರಾಸಿತಃ ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಣ್ಮೋಹಜ್ವರದಾಹವಾನ್ । ಕ್ಷಿಪ್ತೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕಶ್ಚ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕಣ್ಡೂಯುತಃ ಕಫಾತ್ ॥ ೧,೧೬೦.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪು, ತಾಮ್ರ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ಭ್ರಮೆ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ಉರಿಯೂಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ತಡವಿಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಬೇಗ ಪಾಕವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಫದಿಂದ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಉರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕ್ಲೇಶಶೀತಕಸ್ತಮ್ಭಜೃಮ್ಭಾರೋಚಕಗೌರವಾಃ । ಚಿರೋತ್ಥಾನೋಽವಿಪಾಕಶ್ಚ ಸಂಕೀರ್ಣಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಮೂವರು ದೋಷಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಲುಷಿತವಾದಾಗ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೊಂದರೆ, ಶೀತ, ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ, ಜಂಭಿಸುವುದು, ಹಸಿವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ದೇಹ ಭಾರವಾಗಿರುವುದು, ಕಾಯಿಲೆ ತಡವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದು, ಆಹಾರ ಸರಿಯಾಗಿ ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಚ್ಚಾತ್ರ ವಿಡ್ಭೇದೋ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತಶ್ಯಾಮಸ್ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೬೦.

ಈ ಕಾಯಿಲೆಯ ತೀವ್ರತೆಗೆ, ಹೊರಗಿನ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ಮಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ, ಕಪ್ಪು ಪುಳ್ಳುಗಳು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ಭಾರೀ ಉರಿ, ನೋವು ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.