ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಮ್ಲಿಕಾ ಮೂರ್ಛಾ ವಿಡ್ಭೇದಃ ಪಿತ್ತಜನ್ಮನಾಮ್ । ವಾತಜಾನಾಮುದಾವರ್ತಃ ಕಮ್ಪಹೃದ್ಗಹಲೋಲತಾಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಮೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ದಾಹ, ಹುಳಿಯು, ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಜಠರದ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದಲ್ಲಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಟ, ಕಂಪನ, ಹೃದಯ ನೋವು ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಶೂಲಮುನ್ನಿದ್ರಾತಾ ಶೋಷಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಞ್ಚ ಜಾಯತೇ । ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜ್ವಾಲಿನೀ ವಿನತಾಲಜೀ ॥ ೧,೧೫೯.

ತ್ರಿಶೂಲವು ಎತ್ತಿದಾಗ ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಶರಾವಿಕಾ, ಕಚ್ಛಪಿಕಾ, ಜ್ವಾಲಿನಿ ಮತ್ತು ವಿನತಾಲಜಿ ಎಂಬ ಅನಾರೋಗ್ಯಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಸೂರಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಪುತ್ರಿಣೀ ಸವಿದಾರಿಕಾ । ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚೇತಿ ಪಿಡಿಕಾಃ ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ದಶ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಸೂರಿಕಾ, ಸರ್ಷಪಿಕಾ, ಪುತ್ರಿಣಿ, ಸವಿದಾರಿಕಾ ಮತ್ತು ವಿದ್ರಧಿ ಸೇರಿ ಹತ್ತು ವಿಧದ ಪಿಡಿಕೆಗಳು ಪ್ರಮೇಹವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದಾಗ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನ್ನಸ್ಯ ಕಫಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್ಪ್ರಾಯಸ್ತತ್ರ ಪ್ರವರ್ತನಮ್ । ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಪಿಚ್ಛಿಲಶೀತಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಅನ್ನದಲ್ಲಿ ಕಫವು ಬೆರೆತಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ರೋಗಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಧುರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಯುಳ್ಳ, ಭಾರವಾದ, ಲೇಪದ, ಮತ್ತು ತಂಪಾದ ಆಹಾರಗಳಿಂದ ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನವಂ ಧಾನ್ಯಂ ಸುರಾಸೂಪಮಾಂಸೇಕ್ಷುಗುಡಗೋರಸಮ್ । ಏಕಸ್ಥಾನಾಸನವತಿ ಶಯನಂ ವಿನಿವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಹೊಸ ಧಾನ್ಯ, ಮದ್ಯ, ಸೂಪು, ಮಾಂಸ, ಇಕ್ಕಟ್ಟು, ಬೆಲ್ಲ, ಹಾಲಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದು—allವು ತಪ್ಪಬೇಕು.

ಬಸ್ತಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುರುತೇ ಪ್ರಮೇಹಾದ್ದೂಷಿತಃ ಕಫಃ । ದೂಷಯಿತ್ವಾ ವಪುಃ ಕ್ಲೇದಂ ಸ್ವೇದಮೇದೋವಸಾಮಿಷಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದಿಂದ ಕಫವು ದುಷಿತವಾಗಿ ಮೂತ್ರಾಶಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸುತ್ತದೆ; ದೇಹವನ್ನು ದುಷಿತಗೊಳಿಸಿ, ಅದು ತೇವ, ಬೆವರು, ಕೊಬ್ಬು, ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸವನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಮತಿಕ್ಷೀಣೇ ಕಫಾದೌ ಮೂತ್ರಸಂಶ್ರಯಮ್ । ಧಾತುಂ ಬಸ್ತಿಮುಪಾನೀಯ ತತ್ಕ್ಷಯೇಚ್ಚೈವ ಮಾರುತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದಾಗ ಮೊದಲು ಕಫವು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅದು ಧಾತುವನ್ನು ಮೂತ್ರಾಶಯದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ, ಅದು ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ವಾತವು ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಪ್ರತೀತ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಮೇಹಾಸ್ತೇನೈವ ತದ್ಭವಾಃ । ಸಮೇ ಸಮಕೃತಾ ದೋಷೇ ಪರಮತ್ವಾತ್ತಥಾಪಿ ಚ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದ ವಿಧಗಳು ಸೌಕರ್ಯ ಅಥವಾ ಅಸಾಧ್ಯತೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ದೋಷಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದರಿಂದ ಭೇದಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣನ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಭೂತಾವಿಲಮೂತ್ರತಾ । ದೋಷದೂಷ್ಯಾ ವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಮೂತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಮಸುಕಾಗಿ, ಅಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು; ದೋಷ ಮತ್ತು ದುಷ್ಯಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆ ಇದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದೇನ ಭೇದೋ ಮೇಹೇಷು ಕಲ್ಪ್ಯತೇ । ಅಚ್ಛಂ ಬಹುಸಿತಂ ಶೀತಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಮುದಕೋಪಮಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮೂತ್ರದ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭೇದದಿಂದ ಪ್ರಮೇಹದ ಪ್ರಕಾರಗಳು ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮೂತ್ರವು ಸ್ಪಷ್ಟ, ತುಂಬಾ ಬಿಳುಪು, ತಂಪು, ವಾಸನೆಯಿಲ್ಲದ, ನೀರಿನಂತಿರುತ್ತದೆ.

ಮೇಹತ್ಯುದಕಮೇಹೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಾವಿಲಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ । ಇಕ್ಷೋ ರಸಮಿವಾತ್ಯರ್ಥಂ ಮಧುರಂ ಚೇಕ್ಷುಮೇಹತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಉದಕಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ನೀರಿನಂತೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಸುಕಾಗಿದ್ದು, ಲೇಪದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಇಕ್ಕುಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಇಕ್ಕರಸದಂತೆ ತುಂಬಾ ಮಧುರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾನ್ದ್ರೀ ಭವೇತ್ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹೇನ ಮೇಹತಿ । ಸುರಾಮೇಹೀ ಸುರಾತುಲ್ಯಮುಪರ್ಯಚ್ಛಮಧೋಘನಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಾಂದ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ, ಹಳೆಯದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸುರಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಮದ್ಯದಂತೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಪಿಷ್ಟೇನ ಪಿಷ್ಟಬದ್ಬಹುಲಂ ಸಿತಮ್ । ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಶುಕ್ರಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶುಕ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟಾಗಿ, ಮೂತ್ರವು ಹಿಟ್ಟಿನಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಿಳುಪಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದು ಶುಕ್ರದಂತೆ ಅಥವಾ ಶುಕ್ರ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

ಮೂತ್ರಯೇತ್ಸಿಕತಾಮೇಹೀ ಸಿಕತಾರೂಪಿಣೋ ಮಲಾನ್ । ಶೀತಮೇಹೀ ಸುಬಹುಶೋ ಮಧುರಂ ಭೃಶಶೀತಲಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಿಕತಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮರಳು ಕಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಶೀತಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು, ಮಧುರವಾಗಿದ್ದು, ಬಹಳ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಮೇಹೀ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂಪ್ರಮೇಹತಿ । ಲಾಲಾತನ್ತುಯುತಂ ಮೂತ್ರಂ ಲಾಲಾಮೇಹೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶನೈರ್ಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಲಾಲಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ಲೇಪದಾಗಿ, ಲಾಲೆಯ ತಂತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೇಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಕ್ಷಾರತೋಯವತ್ । ನೀಲಮೇಹನ ನೀಲಾಭಂ ಕಾಲಮೇಹೀ ಮಸೀನಿಭಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕ್ಷಾರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ವಾಸನೆ, ಬಣ್ಣ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರಜಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ನೀಲಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ನೀಲಿಯಂತೆ, ಕಾಲಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಮಸಿ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಜಾಯನ್ತೇ ಮಾಂಸಲೇಷು ಚ ಧಾಮಸು । ಅನ್ತೋನ್ನತಾ ಮಧ್ಯನಿನ್ಮಾ ಅಕ್ಲೇದಸುರುಜಾನ್ವಿತಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಂಧಿ, ಮರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಿಡಿಕೆಗಳು ಮೂಡುತ್ತವೆ; ಅವು ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಎತ್ತಾಗಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದು, ಒಣವಾಗಿದ್ದು, ನೋವು ಇಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶರಾವಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಾ ಪಿಡಿಕಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛರಾವಿಕಾ । ಸದಾಹಾ ಕೂರ್ಮಸಂಸ್ಥಾನಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಬುಧೈಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶರಾವಿಕಾ ಎಂಬ ಪಿಡಿಕೆ ಶರಾವಿನಂತೆ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ; ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಎಂದರೆ ಸದಾ ಸುಡುತ್ತಾ, ಕುರ್ಮದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮಹತೀ ಪಿಡಿಕಾ ನೀಲಾ ವಿನತಾ ನಾಮ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ । ದಹತಿ ತ್ವಚಮುತ್ಥಾನೇ ಜ್ವಾಲಿನೀ ಕಷ್ಟದಾಯಿನೀ ॥ ೧,೧೫೯.

ದೊಡ್ಡ, ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಪಿಡಿಕೆಯನ್ನು ವಿನತಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜ್ವಾಲಿನಿ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗಿ ಸುಡುವುದರಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತಾ ಸಿತಾ ಸ್ಫೋಟಚಿತಾ ದಾರುಣಾ ತ್ವಲಜೀ ಭವೇತ್ । ಮಸೂರಾಕೃತಿ ಸಂಸ್ಥಾನಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ತು ಮಸೂರಿಕಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕೆಂಪು, ಬಿಳುಪು, ಸಿಡಿದು ಬರುವ ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಗಡ್ಡೆಗಳು, ತುಂಬಾ ನೋವುಂಟುಮಾಡುವಂತಹವು — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಮಸೂರಿಕೆಗೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇದರ ಆಕಾರವು ಮಸೂರ ಬೇಳೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಷಪೋಪಮಸಂಸ್ಥಾನಾ ಜಿಹ್ವಾಪಾಕಮಹಾರುಜಾ । ಪುತ್ರಿಣೀ ಮಹತೀ ಚಾಲ್ಪಾ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಪಿಡಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಾಸಿವೆ ಕಾಳಿನಂತೆ ಕಾಣುವ, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಬಣ ಮತ್ತು ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುವ, ದೊಡ್ಡದು, ಚಿಕ್ಕದು ಅಥವಾ ತುಂಬಾ ಸಣ್ಣದು ಎಂಬಂತೆ ಇರುವ ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಪುತ್ರಿಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಿದಾರೀಕನ್ದವದ್ವೃತ್ತಾ ಕಠಿನಾ ಚ ವಿದಾರಿಕಾ । ವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ವಿದ್ರಧಿಕಾ ತು ಸಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ವಿದಾರಿ ಮೂಲೆಯಂತೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದಾಗಿದ್ದು, ಗಟ್ಟಿಯಾದದು, ಮತ್ತು ಪಾಕವಾದ ಗಡ್ಡೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವುದನ್ನು ವಿದ್ರಧಿಕೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪುತ್ರಿಣೀ ಚ ವಿದಾರೀ ಚ ದುಃ ಸಹಾ ಬಹುಮೇದಸಃ । ಸದ್ಯಃ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾಸ್ತ್ವನ್ಯಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯಲ್ಪಮೇದಸಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪುತ್ರಿಣಿ ಮತ್ತು ವಿದಾರಿ ಎಂಬವು ಬಹಳ ಕೊಬ್ಬು ಇರುವವರಲ್ಲಿ ತಾಳಲಾಗದಷ್ಟು ನೋವುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಉಳಿದವುಗಳು ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಕೊಬ್ಬು ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಿಡಿಕಾಸ್ತಾ ಭವೇಯುಃ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷೋದ್ರೇಕೋ ಯಥಾಯಥಮ್ । ಪ್ರಮೇಹೇಣ ವಿನಾಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಈ ಗಡ್ಡೆಗಳು ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಮೇಹವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕೆಟ್ಟ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಇವು ಹುಟ್ಟಬಹುದು.

ತಾವಚ್ಚ ನೋಪಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಾವದ್ವರ್ಣಞ್ಚ ವರ್ಜಿತಮ್ । ಹಾರಿದ್ರಂ ರಕ್ತವರ್ಣಂ ವಾ ಮೇಹಪ್ರಾಗ್ರೂಪವರ್ಜಿತಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾಣಿಸದವರೆಗೆ ಇವು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ಪ್ರಮೇಹದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇತ ತನ್ಮಹೇಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನ್ತು ತದ್ವಿದುಃ । ಸ್ವೇದೋಽಙ್ಗಗಾನ್ಧಃ ಶಿಥಿಲತ್ವಮಙ್ಗೇ ಶ್ಯ್ಯಾಶನಸ್ವಪ್ನಸುಖಾಭಿಷಙ್ಗಃ । ಹೃನ್ನೇತ್ರಜಿಹ್ವಾಶ್ರವಣೋಪದಾಹಾ ಘನೋಗ್ರತಾ ಕೇಶನಖಾಭಿವೃದ್ಧಿಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಯಾರ ಮೂತ್ರ ಇಂತಹ ರೀತಿಯದಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಅವರಿಗೆ ರಕ್ತಪಿತ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಬೆವರು, ದೇಹದ ದುರ್ಗಂಧ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ, ನಿದ್ರೆ, ತಿನ್ನಲು ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಗೆ ಆಸಕ್ತಿ, ಹೃದಯ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯೂಟ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಕೂದಲು ಮತ್ತು ನಖಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶೀತಪ್ರಿಯತ್ವಂ ಗಲತಾಲುಶೋಷೋ ಮಾಧುರ್ಯ ಮಾಸ್ಯೇ ಕರಪಾದದಾಹಃ । ಭವಿಷ್ಯತೋ ಮೇಹಗಣಸ್ಯ ರೂಪಂ ಮೂತ್ರೇಽಪಿ ಧಾವನ್ತಿ ಪಿಪೀಲಿಕಾಶ್ಚ ॥ ೧,೧೫೯.

ಚಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ, ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಒಣತೆ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿತನ, ಕೈ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಉರಿಯೂಟ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಮೇಹ ಬರುವ ಮುನ್ನ ಕಾಣಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಮೂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕಪ್ಪುಹುಳಗಳು ಕೂಡ ಬರುತ್ತವೆ.

ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಮೇಹೇ ಮಧುರಂ ಪ್ರಪಿಚ್ಛಂ ಮಧ್ವಾಮಯೇ ಸ್ಯಾದ್ವಿವಿಧೋವಿಕಾರಃ । ಸಮ್ಪೂರಣಾದ್ವಾ ಕಫಸಮ್ಭವಃ ಸ್ಯಾತ್ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷ್ವನಿಲಾತ್ಮಕೋ ವಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ದಾಹ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿತನ ಮತ್ತು ಅಂಟು, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ದೇಹ ತುಂಬಿದಾಗ ಕಫದಿಂದ, ದೋಷಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ವಾತದಿಂದ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಮ್ಪೂರ್ಣರೂಪಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಮೇಹಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಯೇ ವೈ ರತಿಸಮ್ಭವಾಶ್ಚ । ಸಕ್ರಾಮತೇ ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತು ಯಾಪ್ಯಾಃ ಸಾಧ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಮೇಹೋ ಯದಿ ನಾಸ್ತಿ ದಿಷ್ಟಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಕಫ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಮೇಹಗಳು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳು, ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇರುತ್ತವೆ; ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಂದ ಪ್ರಮೇಹ ಮಾತ್ರ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗಬಹುದು.