ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೯ ಧನ್ವನ್ವರಿರುವಾಚ । ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ನಿದಾನನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಶೃಣು ಸುಶ್ರುತ ! । ಪ್ರಮೇಹಾ ವಿಂಶತಿಸ್ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ದಶ ಪಿತ್ತತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಪ್ರಮೇಹದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸುಶ್ರುತಾ, ಕೇಳು! ಪ್ರಮೇಹಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಹತ್ತು ಕಫದಿಂದ, ಉಳಿದವು ಪಿತ್ತದಿಂದ.

ಷಟ್ಚತ್ವಾರೋಽನಿಲಾತ್ತೇಚ ಮೇದೋಮತ್ರಕಫಾವಹಾಃ । ಹಾರಿದ್ರಮೇಹೀ ಕಟುಕಂ ಹರಿದ್ರಾಸನ್ನಿಭಂ ಶಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಆರು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅವು ಮೇದು, ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಕಫದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಹರಿದ್ರಮೇಹಿ ಮೂತ್ರವು ಕಹಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅರಿಶಿನದ ಹೋಲಿಕೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಮಲವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ವಿಸ್ತ್ರಂ ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹೇಚ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಸಲಿಲೋಪಮಮ್ । ವಿಸ್ತ್ರಮುಷ್ಣಂ ಸಲವಣಂ ರಕ್ತಾಭ ರಕ್ತಮೇಹತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ವಿಸ್ರ ಮತ್ತು ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹದಲ್ಲಿ, ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ನೀರಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಸ್ರವು ಬಿಸಿ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ರಕ್ತಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣದಂತಿರುತ್ತದೆ.

ವಸಾಮೇಹೀ ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಭಂ ಮೂತ್ರಯೇನ್ಮುಹುಃ । ಮಜ್ಜಾಭಂ ಮಜ್ಜಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಮಜ್ಜಮೇಹೀ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ವಸಾಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ವಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ವಸೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಮಜ್ಜಾಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಮಜ್ಜೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಜ್ಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ಹಸ್ತೀ ಮತ್ತ ಇವಾಜಸ್ತ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ವೇಗವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ಸಲಸೀಕಂ ವಿವದ್ಧಂ ಚ ಹಸ್ತಿಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಹಸ್ತಿಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಆನೆ ಮದದಂತೆ, ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ, ದಪ್ಪವಾಗಿಯೂ ಅಂಟಿಕೊಂಡಂತೆಯೂ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಆನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ ಪ್ರಮೇಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಧುಮೇಹೀ ಮಧುಸಮಂ ಜಾಯತೇ ಸ ಕಿಲ ದ್ವಿಧಾ । ಕ್ರುದ್ಧೇ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯೌ ದೋಷಾವೃತಪಥೇ ಯದಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಧುಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಜೇನಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ಧಾತುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವಾಗ, ಅಥವಾ ಗಾಳಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆಯುವಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆವೃತೋ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸೋಽನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್ । ಕ್ಷಣಾತ್ಕ್ಷೀಣಃ ಕ್ಷಣಾತ್ಪೂರ್ಣೋ ಭಜತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಘ್ಯತಾಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಾರ್ಗ ತಡೆಯಾದಾಗ, ದೋಷಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಕ್ತಿಹೀನ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನೋಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸರ್ವೋಹ್ಯಾಯಾತಿ ಮಧುಮೇಹತಾಮ್ । ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಮಧುಮೇಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮೇಹಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜೇನಿನಂತೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವೇ ತೇ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರ್ಯತಃ । ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರ್ನಿದ್ರಾ ಕಾಸಃ ಸಪೀನಸಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಿಹಿತನದಿಂದ ಮಧುಮೇಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಜೀರ್ಣವಿಕಾರ, ರುಚಿಹಾನಿ, ವಾಂತಿ, ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಮೂಗು ಜಾಮೆಯಾಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಉಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಮೇಹಾನಾಂ ಕಫಜನ್ಮನಾಮ್ । ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋಸ್ತೋದೋಮುಷ್ಕಾವದರಣಂ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಮೇಹಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ನೋವು, ವೃಷಣದ ಊತ ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಮ್ಲಿಕಾ ಮೂರ್ಛಾ ವಿಡ್ಭೇದಃ ಪಿತ್ತಜನ್ಮನಾಮ್ । ವಾತಜಾನಾಮುದಾವರ್ತಃ ಕಮ್ಪಹೃದ್ಗಹಲೋಲತಾಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಮೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ದಾಹ, ಹುಳಿಯು, ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಜಠರದ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದಲ್ಲಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಟ, ಕಂಪನ, ಹೃದಯ ನೋವು ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಶೂಲಮುನ್ನಿದ್ರಾತಾ ಶೋಷಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಞ್ಚ ಜಾಯತೇ । ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜ್ವಾಲಿನೀ ವಿನತಾಲಜೀ ॥ ೧,೧೫೯.

ತ್ರಿಶೂಲವು ಎತ್ತಿದಾಗ ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಶರಾವಿಕಾ, ಕಚ್ಛಪಿಕಾ, ಜ್ವಾಲಿನಿ ಮತ್ತು ವಿನತಾಲಜಿ ಎಂಬ ಅನಾರೋಗ್ಯಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಸೂರಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಪುತ್ರಿಣೀ ಸವಿದಾರಿಕಾ । ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚೇತಿ ಪಿಡಿಕಾಃ ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ದಶ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಸೂರಿಕಾ, ಸರ್ಷಪಿಕಾ, ಪುತ್ರಿಣಿ, ಸವಿದಾರಿಕಾ ಮತ್ತು ವಿದ್ರಧಿ ಸೇರಿ ಹತ್ತು ವಿಧದ ಪಿಡಿಕೆಗಳು ಪ್ರಮೇಹವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದಾಗ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನ್ನಸ್ಯ ಕಫಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್ಪ್ರಾಯಸ್ತತ್ರ ಪ್ರವರ್ತನಮ್ । ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಪಿಚ್ಛಿಲಶೀತಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಅನ್ನದಲ್ಲಿ ಕಫವು ಬೆರೆತಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ರೋಗಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಧುರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಯುಳ್ಳ, ಭಾರವಾದ, ಲೇಪದ, ಮತ್ತು ತಂಪಾದ ಆಹಾರಗಳಿಂದ ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನವಂ ಧಾನ್ಯಂ ಸುರಾಸೂಪಮಾಂಸೇಕ್ಷುಗುಡಗೋರಸಮ್ । ಏಕಸ್ಥಾನಾಸನವತಿ ಶಯನಂ ವಿನಿವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಹೊಸ ಧಾನ್ಯ, ಮದ್ಯ, ಸೂಪು, ಮಾಂಸ, ಇಕ್ಕಟ್ಟು, ಬೆಲ್ಲ, ಹಾಲಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದು—allವು ತಪ್ಪಬೇಕು.

ಬಸ್ತಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುರುತೇ ಪ್ರಮೇಹಾದ್ದೂಷಿತಃ ಕಫಃ । ದೂಷಯಿತ್ವಾ ವಪುಃ ಕ್ಲೇದಂ ಸ್ವೇದಮೇದೋವಸಾಮಿಷಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದಿಂದ ಕಫವು ದುಷಿತವಾಗಿ ಮೂತ್ರಾಶಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸುತ್ತದೆ; ದೇಹವನ್ನು ದುಷಿತಗೊಳಿಸಿ, ಅದು ತೇವ, ಬೆವರು, ಕೊಬ್ಬು, ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸವನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಮತಿಕ್ಷೀಣೇ ಕಫಾದೌ ಮೂತ್ರಸಂಶ್ರಯಮ್ । ಧಾತುಂ ಬಸ್ತಿಮುಪಾನೀಯ ತತ್ಕ್ಷಯೇಚ್ಚೈವ ಮಾರುತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದಾಗ ಮೊದಲು ಕಫವು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅದು ಧಾತುವನ್ನು ಮೂತ್ರಾಶಯದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ, ಅದು ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ವಾತವು ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಪ್ರತೀತ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಮೇಹಾಸ್ತೇನೈವ ತದ್ಭವಾಃ । ಸಮೇ ಸಮಕೃತಾ ದೋಷೇ ಪರಮತ್ವಾತ್ತಥಾಪಿ ಚ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದ ವಿಧಗಳು ಸೌಕರ್ಯ ಅಥವಾ ಅಸಾಧ್ಯತೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ದೋಷಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದರಿಂದ ಭೇದಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣನ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಭೂತಾವಿಲಮೂತ್ರತಾ । ದೋಷದೂಷ್ಯಾ ವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಮೂತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಮಸುಕಾಗಿ, ಅಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು; ದೋಷ ಮತ್ತು ದುಷ್ಯಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆ ಇದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದೇನ ಭೇದೋ ಮೇಹೇಷು ಕಲ್ಪ್ಯತೇ । ಅಚ್ಛಂ ಬಹುಸಿತಂ ಶೀತಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಮುದಕೋಪಮಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮೂತ್ರದ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭೇದದಿಂದ ಪ್ರಮೇಹದ ಪ್ರಕಾರಗಳು ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮೂತ್ರವು ಸ್ಪಷ್ಟ, ತುಂಬಾ ಬಿಳುಪು, ತಂಪು, ವಾಸನೆಯಿಲ್ಲದ, ನೀರಿನಂತಿರುತ್ತದೆ.

ಮೇಹತ್ಯುದಕಮೇಹೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಾವಿಲಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ । ಇಕ್ಷೋ ರಸಮಿವಾತ್ಯರ್ಥಂ ಮಧುರಂ ಚೇಕ್ಷುಮೇಹತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಉದಕಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ನೀರಿನಂತೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಸುಕಾಗಿದ್ದು, ಲೇಪದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಇಕ್ಕುಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಇಕ್ಕರಸದಂತೆ ತುಂಬಾ ಮಧುರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾನ್ದ್ರೀ ಭವೇತ್ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹೇನ ಮೇಹತಿ । ಸುರಾಮೇಹೀ ಸುರಾತುಲ್ಯಮುಪರ್ಯಚ್ಛಮಧೋಘನಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಾಂದ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ, ಹಳೆಯದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸುರಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಮದ್ಯದಂತೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಪಿಷ್ಟೇನ ಪಿಷ್ಟಬದ್ಬಹುಲಂ ಸಿತಮ್ । ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಶುಕ್ರಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶುಕ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟಾಗಿ, ಮೂತ್ರವು ಹಿಟ್ಟಿನಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಿಳುಪಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದು ಶುಕ್ರದಂತೆ ಅಥವಾ ಶುಕ್ರ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

ಮೂತ್ರಯೇತ್ಸಿಕತಾಮೇಹೀ ಸಿಕತಾರೂಪಿಣೋ ಮಲಾನ್ । ಶೀತಮೇಹೀ ಸುಬಹುಶೋ ಮಧುರಂ ಭೃಶಶೀತಲಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಿಕತಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮರಳು ಕಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಶೀತಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು, ಮಧುರವಾಗಿದ್ದು, ಬಹಳ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಮೇಹೀ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂಪ್ರಮೇಹತಿ । ಲಾಲಾತನ್ತುಯುತಂ ಮೂತ್ರಂ ಲಾಲಾಮೇಹೇನ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶನೈರ್ಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಲಾಲಾಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ಲೇಪದಾಗಿ, ಲಾಲೆಯ ತಂತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೇಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ಕ್ಷಾರತೋಯವತ್ । ನೀಲಮೇಹನ ನೀಲಾಭಂ ಕಾಲಮೇಹೀ ಮಸೀನಿಭಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕ್ಷಾರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರವು ವಾಸನೆ, ಬಣ್ಣ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರಜಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ನೀಲಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ನೀಲಿಯಂತೆ, ಕಾಲಮೇಹದಲ್ಲಿ ಅದು ಮಸಿ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಜಾಯನ್ತೇ ಮಾಂಸಲೇಷು ಚ ಧಾಮಸು । ಅನ್ತೋನ್ನತಾ ಮಧ್ಯನಿನ್ಮಾ ಅಕ್ಲೇದಸುರುಜಾನ್ವಿತಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಸಂಧಿ, ಮರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾಂಸಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಿಡಿಕೆಗಳು ಮೂಡುತ್ತವೆ; ಅವು ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಎತ್ತಾಗಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದು, ಒಣವಾಗಿದ್ದು, ನೋವು ಇಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶರಾವಮಾನಸಂಸ್ಥಾನಾ ಪಿಡಿಕಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛರಾವಿಕಾ । ಸದಾಹಾ ಕೂರ್ಮಸಂಸ್ಥಾನಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಬುಧೈಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಶರಾವಿಕಾ ಎಂಬ ಪಿಡಿಕೆ ಶರಾವಿನಂತೆ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ; ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಎಂದರೆ ಸದಾ ಸುಡುತ್ತಾ, ಕುರ್ಮದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮಹತೀ ಪಿಡಿಕಾ ನೀಲಾ ವಿನತಾ ನಾಮ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ । ದಹತಿ ತ್ವಚಮುತ್ಥಾನೇ ಜ್ವಾಲಿನೀ ಕಷ್ಟದಾಯಿನೀ ॥ ೧,೧೫೯.

ದೊಡ್ಡ, ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಪಿಡಿಕೆಯನ್ನು ವಿನತಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜ್ವಾಲಿನಿ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗಿ ಸುಡುವುದರಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.