ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಮೂತ್ರೋತ್ಸರ್ಗಂ ಸವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ತಚ್ಛ್ರೇಯೋ ಗುರುಶೇಫಸೋಃ । ಅನ್ತರ್ವಸ್ತಿ ಮುಖೇ ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ಥಿರಾಲ್ಪಂ ಸಹಸಾ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರ ಹರಿವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಇದು ದೊಡ್ಡ ಶಿಶ್ನವಿರುವವರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಉತ್ತಮ. ಒಳಗಿನ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ದಾಹ ಉಂಟಾಗಿ, ಹರಿವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಶ್ಮರೀತುಲ್ಯರುಗ್ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಮೂತ್ರಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಯಾತೋ ವಾಯುನಾ ಶುಕ್ರಮುದ್ಧೃತಮ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ನೋವು ಇರುವ ಗುಡ್ಡೆಯನ್ನು ಮೂತ್ರಗುಡ್ಡೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೂತ್ರಬಿಟ್ಟವನಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ಹೆಂಗಸಿನ ಜೊತೆ ಸಂಭೋಗ ಮಾಡಿದವನಲ್ಲಿಯೂ, ವಾಯು ಶುಕ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಂ ಮೂತ್ರಯತಃ ಪ್ರಾಕ್ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಭಸ್ಮೋದಕಪ್ರತೀಕಾಶಂ ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರಬಿಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಶುಕ್ರ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸರಿದು ಹೋದರೆ, ಅದು ಮೊದಲು ಅಥವಾ ನಂತರ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಶುಕ್ರವು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರುವುದನ್ನು ಬೂದಿನೀರಿನಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲಯೋರ್ವಾತೇನೋದಾವರ್ತಂ ಶಕೃದ್ಯದಾ । ಮೂತ್ರಸ್ರೋತೋಽನುಪರ್ಯೇತಿ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಶಕೃತಾ ತದಾ ॥ ೧,೧೫೮.

ಒಣಗೂಡಿದ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲವಾದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದಾಗ, ಮಲದ ಹರಿವು ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಮೂತ್ರದ ಮಾರ್ಗ ತಡೆಯಾಗಿ, ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರ ಎರಡೂ ಬೆರೆತುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಮೂತ್ರಬಿನ್ದುಂ ತುಲ್ಯಗನ್ಧಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿಘಾತಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ । ಪಿತ್ತವ್ಯಾಯಾಮತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲಭೋಜನಾಧ್ಮಾನಕಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರದ ಹನಿಗೆ ಮಲದ ವಾಸನೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದು ತಡೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ಪಿತ್ತ, ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಥವಾ ಹಸಿವಾದ ಆಹಾರ, ಹೊಪ್ಪು ಇವು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರವೃದ್ಧವಾಯುನಾ ಮೂತ್ರೇ ವಸ್ತಿಸ್ಥೇ ಚೈವ ದಾಹಕೃತ್ । ಮೂತ್ರಂ ವರ್ತಯತೇ ಪೂರ್ವಂ ಸರಕ್ತಂ ರಕ್ತಮೇವ ವಾ ॥ ೧,೧೫೮.

ಗಾಳಿ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣ ಕಾಣಬಹುದು ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣದಂತಿರಬಹುದು.

ಉಷ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಷ್ಣವಾತಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್ । ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಕ್ಲಾನ್ತದೇಹಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಸ್ಥೌ ಪಿತ್ತಮಾರುತೌ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಿಸಿ ಆಗಿ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಬಿಸಿ ಗಾಳಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಒಣ ಮತ್ತು ದಣಿದ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ಸೇರಿದ್ದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಂ ಸರುಗ್ದಾಹಂ ಜನಯೇತಾಂ ತದಾಹ್ವಯಮ್ । ಪಿತ್ತಂ ಕಫೋ ದ್ವಾದಪಿ ವಾ ಸಂಹನ್ಯೇತೇನಿಲೇನಚೇತ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಅವು ಮೂತ್ರದ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಸುಡುವುದನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಿತ್ತ, ಕಫ ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಇದ್ದರೂ, ಗಾಳಿ ಅವನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮೂತ್ರಂ ತದಾ ಪೀತಂ ರಕ್ತಂ ಶ್ವೇತಂ ಘನಂ ಸೃಜೇತ್ । ಸದಾಹಂ ರೋಚನಾಶಙ್ಖಚೂರ್ಣವರ್ಣಂ ಭವೇಚ್ಚ ತತ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಆಗ ಮೂತ್ರ ಬರುವದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು, ಬಿಳುಪು ಅಥವಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರಬಹುದು. ಯಾವಾಗಲೂ ಸುಡುವಂತಿರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಬಣ್ಣವು ಹಳದಿ, ಶಂಖ ಅಥವಾ ಪುಡಿಯ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶುಷ್ಕಂ ಸಮಸ್ತವರ್ಣಂ ವಾ ಮೂತ್ರಸಾದಂ ವದನ್ತಿತಮ್ । ಇತಿ ವಿಸ್ತಾರತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ರೋಗಾ ಮೂತ್ರಪ್ರವರ್ತಿತಾಃ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರ ಒಣವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಮೂತ್ರದ ದುರ್ಬಲತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮೂತ್ರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೯ ಧನ್ವನ್ವರಿರುವಾಚ । ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ನಿದಾನನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಶೃಣು ಸುಶ್ರುತ ! । ಪ್ರಮೇಹಾ ವಿಂಶತಿಸ್ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ದಶ ಪಿತ್ತತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಪ್ರಮೇಹದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸುಶ್ರುತಾ, ಕೇಳು! ಪ್ರಮೇಹಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಹತ್ತು ಕಫದಿಂದ, ಉಳಿದವು ಪಿತ್ತದಿಂದ.

ಷಟ್ಚತ್ವಾರೋಽನಿಲಾತ್ತೇಚ ಮೇದೋಮತ್ರಕಫಾವಹಾಃ । ಹಾರಿದ್ರಮೇಹೀ ಕಟುಕಂ ಹರಿದ್ರಾಸನ್ನಿಭಂ ಶಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಆರು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅವು ಮೇದು, ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಕಫದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಹರಿದ್ರಮೇಹಿ ಮೂತ್ರವು ಕಹಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅರಿಶಿನದ ಹೋಲಿಕೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಮಲವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ವಿಸ್ತ್ರಂ ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹೇಚ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಸಲಿಲೋಪಮಮ್ । ವಿಸ್ತ್ರಮುಷ್ಣಂ ಸಲವಣಂ ರಕ್ತಾಭ ರಕ್ತಮೇಹತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ವಿಸ್ರ ಮತ್ತು ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹದಲ್ಲಿ, ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ನೀರಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಸ್ರವು ಬಿಸಿ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ರಕ್ತಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣದಂತಿರುತ್ತದೆ.

ವಸಾಮೇಹೀ ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಭಂ ಮೂತ್ರಯೇನ್ಮುಹುಃ । ಮಜ್ಜಾಭಂ ಮಜ್ಜಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಮಜ್ಜಮೇಹೀ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ವಸಾಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ವಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ವಸೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಮಜ್ಜಾಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಮಜ್ಜೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಜ್ಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ಹಸ್ತೀ ಮತ್ತ ಇವಾಜಸ್ತ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ವೇಗವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ಸಲಸೀಕಂ ವಿವದ್ಧಂ ಚ ಹಸ್ತಿಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಹಸ್ತಿಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಆನೆ ಮದದಂತೆ, ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ, ದಪ್ಪವಾಗಿಯೂ ಅಂಟಿಕೊಂಡಂತೆಯೂ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಆನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ ಪ್ರಮೇಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಧುಮೇಹೀ ಮಧುಸಮಂ ಜಾಯತೇ ಸ ಕಿಲ ದ್ವಿಧಾ । ಕ್ರುದ್ಧೇ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯೌ ದೋಷಾವೃತಪಥೇ ಯದಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಧುಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಜೇನಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ಧಾತುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವಾಗ, ಅಥವಾ ಗಾಳಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆಯುವಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆವೃತೋ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸೋಽನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್ । ಕ್ಷಣಾತ್ಕ್ಷೀಣಃ ಕ್ಷಣಾತ್ಪೂರ್ಣೋ ಭಜತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಘ್ಯತಾಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಾರ್ಗ ತಡೆಯಾದಾಗ, ದೋಷಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಕ್ತಿಹೀನ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನೋಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸರ್ವೋಹ್ಯಾಯಾತಿ ಮಧುಮೇಹತಾಮ್ । ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಮಧುಮೇಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮೇಹಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜೇನಿನಂತೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವೇ ತೇ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರ್ಯತಃ । ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರ್ನಿದ್ರಾ ಕಾಸಃ ಸಪೀನಸಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಿಹಿತನದಿಂದ ಮಧುಮೇಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಜೀರ್ಣವಿಕಾರ, ರುಚಿಹಾನಿ, ವಾಂತಿ, ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಮೂಗು ಜಾಮೆಯಾಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಉಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಮೇಹಾನಾಂ ಕಫಜನ್ಮನಾಮ್ । ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋಸ್ತೋದೋಮುಷ್ಕಾವದರಣಂ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಮೇಹಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ನೋವು, ವೃಷಣದ ಊತ ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಮ್ಲಿಕಾ ಮೂರ್ಛಾ ವಿಡ್ಭೇದಃ ಪಿತ್ತಜನ್ಮನಾಮ್ । ವಾತಜಾನಾಮುದಾವರ್ತಃ ಕಮ್ಪಹೃದ್ಗಹಲೋಲತಾಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಮೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ದಾಹ, ಹುಳಿಯು, ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಜಠರದ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದಲ್ಲಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಟ, ಕಂಪನ, ಹೃದಯ ನೋವು ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಶೂಲಮುನ್ನಿದ್ರಾತಾ ಶೋಷಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಞ್ಚ ಜಾಯತೇ । ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜ್ವಾಲಿನೀ ವಿನತಾಲಜೀ ॥ ೧,೧೫೯.

ತ್ರಿಶೂಲವು ಎತ್ತಿದಾಗ ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಶರಾವಿಕಾ, ಕಚ್ಛಪಿಕಾ, ಜ್ವಾಲಿನಿ ಮತ್ತು ವಿನತಾಲಜಿ ಎಂಬ ಅನಾರೋಗ್ಯಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಸೂರಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಪುತ್ರಿಣೀ ಸವಿದಾರಿಕಾ । ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚೇತಿ ಪಿಡಿಕಾಃ ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ದಶ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಸೂರಿಕಾ, ಸರ್ಷಪಿಕಾ, ಪುತ್ರಿಣಿ, ಸವಿದಾರಿಕಾ ಮತ್ತು ವಿದ್ರಧಿ ಸೇರಿ ಹತ್ತು ವಿಧದ ಪಿಡಿಕೆಗಳು ಪ್ರಮೇಹವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದಾಗ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನ್ನಸ್ಯ ಕಫಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್ಪ್ರಾಯಸ್ತತ್ರ ಪ್ರವರ್ತನಮ್ । ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಪಿಚ್ಛಿಲಶೀತಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಅನ್ನದಲ್ಲಿ ಕಫವು ಬೆರೆತಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ರೋಗಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಧುರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಯುಳ್ಳ, ಭಾರವಾದ, ಲೇಪದ, ಮತ್ತು ತಂಪಾದ ಆಹಾರಗಳಿಂದ ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನವಂ ಧಾನ್ಯಂ ಸುರಾಸೂಪಮಾಂಸೇಕ್ಷುಗುಡಗೋರಸಮ್ । ಏಕಸ್ಥಾನಾಸನವತಿ ಶಯನಂ ವಿನಿವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಹೊಸ ಧಾನ್ಯ, ಮದ್ಯ, ಸೂಪು, ಮಾಂಸ, ಇಕ್ಕಟ್ಟು, ಬೆಲ್ಲ, ಹಾಲಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದು—allವು ತಪ್ಪಬೇಕು.

ಬಸ್ತಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುರುತೇ ಪ್ರಮೇಹಾದ್ದೂಷಿತಃ ಕಫಃ । ದೂಷಯಿತ್ವಾ ವಪುಃ ಕ್ಲೇದಂ ಸ್ವೇದಮೇದೋವಸಾಮಿಷಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದಿಂದ ಕಫವು ದುಷಿತವಾಗಿ ಮೂತ್ರಾಶಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸುತ್ತದೆ; ದೇಹವನ್ನು ದುಷಿತಗೊಳಿಸಿ, ಅದು ತೇವ, ಬೆವರು, ಕೊಬ್ಬು, ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸವನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಮತಿಕ್ಷೀಣೇ ಕಫಾದೌ ಮೂತ್ರಸಂಶ್ರಯಮ್ । ಧಾತುಂ ಬಸ್ತಿಮುಪಾನೀಯ ತತ್ಕ್ಷಯೇಚ್ಚೈವ ಮಾರುತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದಾಗ ಮೊದಲು ಕಫವು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅದು ಧಾತುವನ್ನು ಮೂತ್ರಾಶಯದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ, ಅದು ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ವಾತವು ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಪ್ರತೀತ್ಯಾದ್ಯಾಃ ಮೇಹಾಸ್ತೇನೈವ ತದ್ಭವಾಃ । ಸಮೇ ಸಮಕೃತಾ ದೋಷೇ ಪರಮತ್ವಾತ್ತಥಾಪಿ ಚ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದ ವಿಧಗಳು ಸೌಕರ್ಯ ಅಥವಾ ಅಸಾಧ್ಯತೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ದೋಷಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದರಿಂದ ಭೇದಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣನ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಭೂತಾವಿಲಮೂತ್ರತಾ । ದೋಷದೂಷ್ಯಾ ವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಪ್ರಮೇಹದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಮೂತ್ರವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಮಸುಕಾಗಿ, ಅಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು; ದೋಷ ಮತ್ತು ದುಷ್ಯಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆ ಇದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.