ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಂ ರುಜಂ ಕಣ್ಡೂಂ ಕದಾಚಿಚ್ಚ ಸುವಾಮತಃ । ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ ಬಸ್ತಿಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಗರ್ಮಾನ್ತಂ ಸ್ಥೂಲವಿಪ್ಲುತಾಮ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರ ತಡೆಯುವುದು, ನೋವು, ಉರಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಊತವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅದು ಮೂತ್ರಪಿಂಡವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಆಗುಹೋಗಿ, ಗುದದ ಬಳಿ ಏರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕರೋತಿ ತತ್ರ ರುಗ್ದಾಹಂ ಸ್ಪನ್ದನೋದ್ವೇಷ್ಟನಾನಿ ಚ । ಬಿನ್ದುಶಶ್ಚ ಪ್ರವರ್ತೇತ ಮೂತ್ರಂ ಬಸ್ತೌ ತು ಪೀಡಿತೇ ॥ ೧,೧೫೮.

ಅಲ್ಲಿ ಅದು ನೋವು, ಉರಿ, ಕಂಪನ ಮತ್ತು ತಿರುಗಾಟ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮೂತ್ರಪಿಂಡವನ್ನು ಒತ್ತಿದಾಗ, ಮೂತ್ರವು ಹನಿಹನಿಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ಧಾರಾವರೋಧಶ್ಚಾಪ್ಯೇಷ ವಾತಬಸ್ತಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ದುಸ್ತರೋ ದುಸ್ತರತರೋ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪ್ರಬಲೋಽನಿಲಃ ॥ ೧,೧೫೮.

ಈ ಹನಿಹನಿ ಮೂತ್ರ ಹರಿವನ್ನು 'ವಾತಪಿತ್ತ ಮೂತ್ರಪಿಂಡ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ, ಎರಡನೇ ತೀವ್ರವಾದ ವಾತವು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟಕರ.

ಶಕೃಪ್ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಬಸ್ತೇಶ್ಚ ವಾಯುರನ್ತರಮಾಶ್ರಿತಃ । ಅಷ್ಠೀಲಾಭಂ ಘನಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕರೋತ್ಯಚ (ಬ) ಲಮುನ್ನತಮ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಗುದಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಯು ತುಂಬಿಕೊಂಡರೆ, ಅದು ಗಟ್ಟಿ, ಗುಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಎತ್ತಿದ ಮಾದರಿಯ ದೊಡ್ಡ ಗುಡ್ಡೆಯಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾತಾಷ್ಠೀಲೇತಿ ಸಾತ್ಮಾನಂ ವಿಷ್ಣೂತ್ರಾನಿಲ (ತಿ) ಸರ್ಗಕೃತ್ । ವಿಗುಣಃ ಕುಣ್ಡಲೀಭೂತೋ ಬಸ್ತೌ ತೀವ್ರವ್ಯಥೋನಿಲಃ ॥ ೧,೧೫೮.

ಇದನ್ನು 'ವಾತಅಷ್ಟೀಳ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ವಿಷ್ಣುಮಾರ್ಗದ ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ದೋಷಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಂಡಲಿಯಾಗಿ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಆಬಧ್ಯ ಮೂತ್ರಂ ಭ್ರಮತಿ ಸಂಸ್ತಮ್ಭೋದ್ವೇಷ್ಟಗೌರವಮ್ । ಮೂತ್ರಮಲ್ಪಾಲ್ಪಮಥವಾ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ಸಕೃತ್ಸಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಇದು ಮೂತ್ರವನ್ನು ತಡೆದು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ, ಗಟ್ಟಿತನ, ತಿರುಗಾಟ ಮತ್ತು ಭಾರವಾಗಿರುವ ಭಾವನೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮೂತ್ರವು ಸ್ವಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕೇತ್ಯೇವ ಮೂತ್ರಂ ತು ವಿಧೃತೇಽಚಿರಮ್ । ನ ನಿರೇತಿ ನಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಮೂತ್ರಾತೀತಂ ತದಲ್ಪರುಕ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಇದನ್ನು 'ವಾತಕುಂಡಲಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೂತ್ರವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ತಡೆದರೆ, ಅದು ಹೊರಬರುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಮೂತ್ರ ಬಿಟ್ಟ ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ನೋವು ಇರುತ್ತದೆ.

ವಿಧಾರಣಾತ್ಪ್ರತಿಹತಂ ವಾತಾದಾವರ್ತಿತಂ ಯದಾ । ನಾಭೇರಧಸ್ತಾದುದರಂ ಮೂತ್ರಮಾಪೂರಯೇತ್ತದಾ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರವನ್ನು ತಡೆದ ಕಾರಣ ವಾತ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ತಿರುಗಾಡಿದಾಗ, ನಾಭಿಯಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕುರ್ಯಾತ್ತೀವ್ರರುಗಾಧ್ಮಾನಮಶಕ್ತಿಂ ಮಲಸಂಗ್ರಹಮ್ । ತನ್ಮೂತ್ರಂ ಜಾಠರಚ್ಛಿದ್ರವೈಗುಣ್ಯೇನಾನಿಲೇನ ವಾ ॥ ೧,೧೫೮.

ಇದು ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ಹೊಟ್ಟೆ ಊತ, ಶಕ್ತಿಹೀನತೆ ಮತ್ತು ಮಲ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂತ್ರದ ಸಮಸ್ಯೆ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರಂಧ್ರದ ದೋಷದಿಂದ ಅಥವಾ ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಕ್ಷಿಪ್ತಮಲ್ಪಮೂತ್ರಸ್ಯ ವಸ್ತೌ ನಾಭೌ ಚ ವಾ ಮಲೇ । ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಪ್ಲವೇಚ್ಛನೈಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಸರುಜಂ ವಾಥವಾರುಜಮ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಸ್ವಲ್ಪ ಮೂತ್ರವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಾಭಿಯ ಬಳಿ ತಡೆದರೆ, ಅದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದು, ಹೊರಹೋಗುವ ಆಸೆ ಇದ್ದರೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ನಂತರ ನೋವಿನಿಂದ ಅಥವಾ ನೋವಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ಮೂತ್ರೋತ್ಸರ್ಗಂ ಸವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ತಚ್ಛ್ರೇಯೋ ಗುರುಶೇಫಸೋಃ । ಅನ್ತರ್ವಸ್ತಿ ಮುಖೇ ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ಥಿರಾಲ್ಪಂ ಸಹಸಾ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರ ಹರಿವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಇದು ದೊಡ್ಡ ಶಿಶ್ನವಿರುವವರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಉತ್ತಮ. ಒಳಗಿನ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ದಾಹ ಉಂಟಾಗಿ, ಹರಿವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಶ್ಮರೀತುಲ್ಯರುಗ್ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಮೂತ್ರಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಯಾತೋ ವಾಯುನಾ ಶುಕ್ರಮುದ್ಧೃತಮ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ನೋವು ಇರುವ ಗುಡ್ಡೆಯನ್ನು ಮೂತ್ರಗುಡ್ಡೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೂತ್ರಬಿಟ್ಟವನಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ಹೆಂಗಸಿನ ಜೊತೆ ಸಂಭೋಗ ಮಾಡಿದವನಲ್ಲಿಯೂ, ವಾಯು ಶುಕ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಂ ಮೂತ್ರಯತಃ ಪ್ರಾಕ್ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಭಸ್ಮೋದಕಪ್ರತೀಕಾಶಂ ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರಬಿಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಶುಕ್ರ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸರಿದು ಹೋದರೆ, ಅದು ಮೊದಲು ಅಥವಾ ನಂತರ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಶುಕ್ರವು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರುವುದನ್ನು ಬೂದಿನೀರಿನಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲಯೋರ್ವಾತೇನೋದಾವರ್ತಂ ಶಕೃದ್ಯದಾ । ಮೂತ್ರಸ್ರೋತೋಽನುಪರ್ಯೇತಿ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಶಕೃತಾ ತದಾ ॥ ೧,೧೫೮.

ಒಣಗೂಡಿದ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲವಾದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದಾಗ, ಮಲದ ಹರಿವು ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಮೂತ್ರದ ಮಾರ್ಗ ತಡೆಯಾಗಿ, ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರ ಎರಡೂ ಬೆರೆತುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಮೂತ್ರಬಿನ್ದುಂ ತುಲ್ಯಗನ್ಧಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿಘಾತಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ । ಪಿತ್ತವ್ಯಾಯಾಮತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲಭೋಜನಾಧ್ಮಾನಕಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರದ ಹನಿಗೆ ಮಲದ ವಾಸನೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದು ತಡೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ಪಿತ್ತ, ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಥವಾ ಹಸಿವಾದ ಆಹಾರ, ಹೊಪ್ಪು ಇವು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರವೃದ್ಧವಾಯುನಾ ಮೂತ್ರೇ ವಸ್ತಿಸ್ಥೇ ಚೈವ ದಾಹಕೃತ್ । ಮೂತ್ರಂ ವರ್ತಯತೇ ಪೂರ್ವಂ ಸರಕ್ತಂ ರಕ್ತಮೇವ ವಾ ॥ ೧,೧೫೮.

ಗಾಳಿ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣ ಕಾಣಬಹುದು ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣದಂತಿರಬಹುದು.

ಉಷ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಷ್ಣವಾತಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್ । ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಕ್ಲಾನ್ತದೇಹಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಸ್ಥೌ ಪಿತ್ತಮಾರುತೌ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಿಸಿ ಆಗಿ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಬಿಸಿ ಗಾಳಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಒಣ ಮತ್ತು ದಣಿದ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ಸೇರಿದ್ದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಂ ಸರುಗ್ದಾಹಂ ಜನಯೇತಾಂ ತದಾಹ್ವಯಮ್ । ಪಿತ್ತಂ ಕಫೋ ದ್ವಾದಪಿ ವಾ ಸಂಹನ್ಯೇತೇನಿಲೇನಚೇತ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಅವು ಮೂತ್ರದ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಸುಡುವುದನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಿತ್ತ, ಕಫ ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಇದ್ದರೂ, ಗಾಳಿ ಅವನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮೂತ್ರಂ ತದಾ ಪೀತಂ ರಕ್ತಂ ಶ್ವೇತಂ ಘನಂ ಸೃಜೇತ್ । ಸದಾಹಂ ರೋಚನಾಶಙ್ಖಚೂರ್ಣವರ್ಣಂ ಭವೇಚ್ಚ ತತ್ ॥ ೧,೧೫೮.

ಆಗ ಮೂತ್ರ ಬರುವದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು, ಬಿಳುಪು ಅಥವಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರಬಹುದು. ಯಾವಾಗಲೂ ಸುಡುವಂತಿರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಬಣ್ಣವು ಹಳದಿ, ಶಂಖ ಅಥವಾ ಪುಡಿಯ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶುಷ್ಕಂ ಸಮಸ್ತವರ್ಣಂ ವಾ ಮೂತ್ರಸಾದಂ ವದನ್ತಿತಮ್ । ಇತಿ ವಿಸ್ತಾರತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ರೋಗಾ ಮೂತ್ರಪ್ರವರ್ತಿತಾಃ ॥ ೧,೧೫೮.

ಮೂತ್ರ ಒಣವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಮೂತ್ರದ ದುರ್ಬಲತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮೂತ್ರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೯ ಧನ್ವನ್ವರಿರುವಾಚ । ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ನಿದಾನನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಶೃಣು ಸುಶ್ರುತ ! । ಪ್ರಮೇಹಾ ವಿಂಶತಿಸ್ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ದಶ ಪಿತ್ತತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಪ್ರಮೇಹದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸುಶ್ರುತಾ, ಕೇಳು! ಪ್ರಮೇಹಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಹತ್ತು ಕಫದಿಂದ, ಉಳಿದವು ಪಿತ್ತದಿಂದ.

ಷಟ್ಚತ್ವಾರೋಽನಿಲಾತ್ತೇಚ ಮೇದೋಮತ್ರಕಫಾವಹಾಃ । ಹಾರಿದ್ರಮೇಹೀ ಕಟುಕಂ ಹರಿದ್ರಾಸನ್ನಿಭಂ ಶಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಆರು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅವು ಮೇದು, ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಕಫದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಹರಿದ್ರಮೇಹಿ ಮೂತ್ರವು ಕಹಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅರಿಶಿನದ ಹೋಲಿಕೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಮಲವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ವಿಸ್ತ್ರಂ ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹೇಚ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಸಲಿಲೋಪಮಮ್ । ವಿಸ್ತ್ರಮುಷ್ಣಂ ಸಲವಣಂ ರಕ್ತಾಭ ರಕ್ತಮೇಹತಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ವಿಸ್ರ ಮತ್ತು ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹದಲ್ಲಿ, ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ನೀರಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಸ್ರವು ಬಿಸಿ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ರಕ್ತಮೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂತ್ರ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣದಂತಿರುತ್ತದೆ.

ವಸಾಮೇಹೀ ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಭಂ ಮೂತ್ರಯೇನ್ಮುಹುಃ । ಮಜ್ಜಾಭಂ ಮಜ್ಜಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಮಜ್ಜಮೇಹೀ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ವಸಾಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ವಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ವಸೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಮಜ್ಜಾಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಮಜ್ಜೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಜ್ಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ಹಸ್ತೀ ಮತ್ತ ಇವಾಜಸ್ತ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ವೇಗವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ಸಲಸೀಕಂ ವಿವದ್ಧಂ ಚ ಹಸ್ತಿಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಹಸ್ತಿಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಆನೆ ಮದದಂತೆ, ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ, ದಪ್ಪವಾಗಿಯೂ ಅಂಟಿಕೊಂಡಂತೆಯೂ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಆನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ ಪ್ರಮೇಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಧುಮೇಹೀ ಮಧುಸಮಂ ಜಾಯತೇ ಸ ಕಿಲ ದ್ವಿಧಾ । ಕ್ರುದ್ಧೇ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯೌ ದೋಷಾವೃತಪಥೇ ಯದಾ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಧುಮೇಹಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರವು ಜೇನಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ಧಾತುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವಾಗ, ಅಥವಾ ಗಾಳಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆಯುವಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆವೃತೋ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸೋಽನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್ । ಕ್ಷಣಾತ್ಕ್ಷೀಣಃ ಕ್ಷಣಾತ್ಪೂರ್ಣೋ ಭಜತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಘ್ಯತಾಮ್ ॥ ೧,೧೫೯.

ಮಾರ್ಗ ತಡೆಯಾದಾಗ, ದೋಷಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಕ್ತಿಹೀನ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟಕರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನೋಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸರ್ವೋಹ್ಯಾಯಾತಿ ಮಧುಮೇಹತಾಮ್ । ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ ॥ ೧,೧೫೯.

ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಮಧುಮೇಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮೇಹಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜೇನಿನಂತೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವೇ ತೇ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರ್ಯತಃ । ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರ್ನಿದ್ರಾ ಕಾಸಃ ಸಪೀನಸಃ ॥ ೧,೧೫೯.

ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಿಹಿತನದಿಂದ ಮಧುಮೇಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಜೀರ್ಣವಿಕಾರ, ರುಚಿಹಾನಿ, ವಾಂತಿ, ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಮೂಗು ಜಾಮೆಯಾಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.