ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ ತಸ್ಯ ಗ್ರಥಿತತ್ವಂ ಸವರ್ಣತಾ । ಅರ್ಶಸಾಂ ಪ್ರಶಮೇ ಯತ್ನಮಾಶು ಕುರ್ವೀತ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ । ತಾನ್ಯಾಶು ಹಿ ಗದನ್ಧಾ (ಕಾರ್) ಯ್ಯ ಕುರ್ಯುರ್ಬದ್ಧಗುದೋದರಮ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ ಆ ರೋಗಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆಯಂತಿರುವ ಮೃದುವು, ಗುಡ್ಡೆಯಂತಿರುವ ಗಟ್ಟಿತನ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಬಣ್ಣ ಬರುತ್ತದೆ; ವಿವೇಕಿಯೊಬ್ಬನು ಮೂಲವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು ಬೇಗ ಗುಣಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ರೋಗಗಳು ಬೇಗನೆ ಗುದ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತಡೆಯುವ ಭಾರೀ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೭ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯೋಶ್ಚ ನಿದಾನಂ ವಚ್ಮಿ ಸುಶ್ರುತ । ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಭಯಾಚ್ಛೋಕಾಚ್ಚ ಷಡ್ವಿಧಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ನಾನು ಈಗ ಅತಿಸಾರ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣಿಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇವು ಆರು ವಿಧವಾಗಿವೆ, ದೋಷಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆಯೂ ಬರುವುದರಿಂದ, ಭಯ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅತೀಸಾರಃ ಸ ಸುತರಾಂ ಜಾಯತೇಽತ್ಯಮ್ಬುಪಾನತಃ । ವಿಶುಷ್ಕಾನ್ನವಸಾಸ್ನೇಹತಿಲಪಿಷ್ಟವಿರೂಢಕೈಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅತಿಸಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಒಣ ಆಹಾರ, ಹಸಿರು ಮಾಂಸ, ಎಣ್ಣೆಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಎಳ್ಳಿನ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯದ ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಮದ್ಯರೂಕ್ಷಾತಿಮಾತ್ರಾದಿರಸಾತಿಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಾತ್ । ಕೃಮಿಘೋಷವಿರೋಧಾಚ್ಚ ತದ್ವಿಧೇಃ ಕುಪಿತಾನಿಲಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮದ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸೇವಿಸುವುದು, ಒಣ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ, ರುಚಿಯ ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯ ಅತಿರೇಕ, ಹುಳುಗಳ ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ಸಂಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ವಾತವು ಕೆರಳುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕೂಡ ಅತಿಸಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಸ್ತ್ರಂಸಯತ್ಯಧೋವಾತಂ ಹತ್ವಾ ತೇನೈವ ಚಾನಲಮ್ । ವ್ಯಾಪಾರ್ಯಾನ್ನಶಕೃತ್ಕೋಷ್ಠಪುರೀಷದ್ರವತಾದಯಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅಶಾಂತವಾದ ವಾತವು ಕೆಳಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಆಗ ಜಠರಾಗ್ನಿಯು ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಆಹಾರ, ಮಲ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತೊಂದರೆಗೊಂಡು, ಮಲ ದ್ರವವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಕಲ್ಪತೇಽತೀಸಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಭಾವಿನಃ । ಭೇದೋ ಹೃದ್ಗುದಕೋಷ್ಠೇಷು ಗಾತ್ರಸ್ವೇದೋ ಮಲಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅತಿಸಾರ ಬರುವ ಮುನ್ನ ಕಾಣುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು: ಹೃದಯ, ಗುದ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಬೆವರು, ಮತ್ತು ಮಲವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು.

ಆಧ್ಮಾನಮವಿಪಾಕಶ್ಚ ತತ್ರ ವಾತೇನ ವಿಜ್ವರಮ್ । ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಶಬ್ದಶೂನ್ಯಾಢ್ಯಂ ವಿರು (ಬ)ದ್ಧಮುಪವೇಶ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೭.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬುವುದು, ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು, ಜ್ವರವಿಲ್ಲದೆ ಮಲ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ರೂಕ್ಷಂ ಸಫೇನಮಚ್ಛಂ ಚ ಗೃಹೀತಂ ವ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ತಥಾದಗ್ಧಗದಾಭಾಸಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಪರಿಕರ್ತಯನ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮಲ ಒಣವಾಗಿಯೂ, ನುರಿತ ಬಿಳ್ಳೆಯಂತೆಯೂ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೂ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಅಥವಾ ವಿರಾಮದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ಅದು ಸುಟ್ಟಿದ್ದಂತೆ ಅಥವಾ ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು, ನೆನೆಸಿದಂತಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿಸುವಂತ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಸಶುಷ್ಕಭ್ರಷ್ಟಪಾಯುಶ್ಚ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ವಿನಿಶ್ವಸನ್ । ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಮಶಿತಂ ಹಾರಿದ್ರಂ ಶಾದ್ವಲಪ್ರಭಮ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಗುದವು ಒಣಗಿಹೋಗಿ ಕುಗ್ಗಿರುತ್ತದೆ, ರೋಮಗಳು ನಿಂತಿರುತ್ತವೆ, ಆಳವಾಗಿ ಉಸಿರೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತದಿಂದ ಮಲ ಹಳದಿಯೂ, ಅರಿಶಿನ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸರಕ್ತಮತಿದುರ್ಗನ್ಧಂ ತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾಸ್ವೇದದಾಹವಾನ್ । ಸಶೂಲಪಾಯುಸನ್ತಾಪಪಾಕವಾಞ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಘನಮ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅದು ರಕ್ತದಿಂದ ಮಸುಕಾದದು, ತುಂಬಾ ದುರ್ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲು ಜೀರ್ಣವಾಗದೆ ಮಿಶ್ರವಾಗಿದೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಮತ್ತು ಸುಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಗುದದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಉರಿಯೂ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ರುಚಿಗೆ ಆಸೆ, ಮತ್ತು ದಪ್ಪವಾದ ಕಫವೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ತತ್ರಾನುಸಾರಮಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಮ್ । ಸರೋಮಹರ್ಪಃ ಸೇಕ್ಲೇಶೋ ಗುರುಬಸ್ತಿಗುದೋದರಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವದು ಲೇಪದಂತಿರುತ್ತದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಕೂದಲು ಉದುರುವದು, ತೀವ್ರ ಅಸೌಖ್ಯ, ಮೂತ್ರಾಶಯ, ಗುದ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಕೃತೇಽಪ್ಯಕೃತಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ । ಭಯೇನ ಕ್ಷುಭಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಶಾಯಿತೇ ದ್ರಾವಯೇತ್ಸ (ಚ್ಛ) ಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಸರಿಯಾಗಿ ಜೀರ್ಣವಾಗದಿದ್ದರೂ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಿಗೂ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಭಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಅಶಾಂತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಾಗ ಅದು ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ.

ವಾಯುಸ್ತತೋ ನಿವಾರ್ಯೇತ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ಪ್ಲವಮ್ । ವಾತಪಿತ್ತೇ ಸಮಂ ಲಿಙ್ಗಮಾಹುಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ಶೋಕತಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಆಮೇಲೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಕು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಸಿ, ದ್ರವ ಮತ್ತು ಹಗುರವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು; ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದ ಕಾಯಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತವೆ, ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ.

ಅತೀಸಾರಃ ಸಮಾಸೇನ ದ್ವೇಧಾ ಸಾಮೋ ನಿರಾಮಕಃ । ಸಾಸೃಗ್ಜಾತಂ ರಸದ್ರೋಗೋ ಗೌರವಾದಪ್ಸು ಮುಞ್ಚತಿ? । ಶಕೃದ್ದುರ್ಗನ್ಧಮಾಟೋಪವಿಷ್ಟಮ್ಭಾರ್ತಿಪ್ರಸೇಕಿನಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಅತಿಸಾರ ಎರಡು ವಿಧ, ಮಾಲಿನ್ಯವಿರುವದು ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯವಿಲ್ಲದದು; ರಕ್ತ ಮಿಶ್ರವಾದರೆ ಅದು ರಸದ ಕಾಯಿಲೆ, ಭಾರದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಬಿಡುತ್ತದೆ; ಮಲ ದುರ್ವಾಸನೆ, ಶಬ್ದ, ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ವಿಪರೀತೋ ನಿರಾಮಸ್ತು ಕಫಾತ್ಕೋಽಪಿ ನ ಮಜ್ಜತಿ । ಅತೀಸಾರೇಷು ಯೋ ನಾತಿ ಯತ್ನವಾನ್ ಗ್ರಹಣೀಗದಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮಾಲಿನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಅತಿಸಾರ ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅತಿಸಾರದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಲ್ಲವೋ, ಅವರಿಗೆ ಗ್ರಹಣೀ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಗ್ನಿನಿರ್ವಾಣಕಾರ್ಯೈರತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತೈಃ । ಸಾಮಂ ಶಕೃನ್ನಿರಾಮಂ ವಾ ಜೀರ್ಣಂ ಯೇನಾತಿಸಾರ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅವನಿಗೆ ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಕಾರಣಗಳು ತುಂಬಾ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಮಾಲಿನ್ಯವಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಲ ಜೀರ್ಣಗೊಂಡು ನಂತರ ಅತಿಸಾರವಾಗಿ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸೋಽತಿಸಾರೋಽತಿಸರಣಾ ದಾಶುಕಾರೀಃ ಸ್ವಭಾವತಃ । ಸಾಮಂಶೀರ್ಣಮಜೀರ್ಣೇನ ಜೀರ್ಣೇ ಪಕ್ವಂ ತು ನೈವ ಚ ॥ ೧,೧೫೭.

ಈ ಅತಿಸಾರ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮಾಲಿನ್ಯ ಮಿಶ್ರವಾದರೆ ಜೀರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲದದು, ಜೀರ್ಣವಾದರೆ ಹೀಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಚಿರಕೃದ್ಗ್ರಹಣೀದೋಷಃ ಸಞ್ಚಯಾಂಶ್ಚೋಪವೇಶಯೇತ್ । ಅಕಸ್ಮಾದ್ವಾರಸುರ್ವೇಧಮಕಸ್ಮಾತ್ಸನ್ಧಿನೀಮುಹುಃ? । ಸ ಚತುರ್ಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೫೭.

ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಗ್ರಹಣೀ ದೋಷದಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯ ಜಮಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಠಾತ್ ಕಂಪನ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಠಾತ್ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಬರುತ್ತದೆ; ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೋಷಗಳಿಂದ, ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸದನಂ ಚಿರಾತ್ಪವನ ಅಲ್ಪಕಃ । ಪ್ರಸೇಕೋ ವಕ್ತ್ರವೈರಸ್ಯಮರುಚಿಸ್ತೃಟ್ಶ್ರಮೋಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಆರಂಭದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲತೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಗಾಳಿಯು, ಸ್ವಲ್ಪ ಲಾಲೆ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ರುಚಿ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ದಾಹ, ದಣಿವು ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು.

ಆಬ (ನ) ದ್ಧೋದರತಾ ಛರ್ದಿಃ ಕರ್ಣಕೇಽಪ್ಯನುಕೂಜಕಮ್ । ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ವಮಕ ಸ್ತಮಕೋ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಹೊಟ್ಟೆ ಊದು, ವಾಂತಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಗೂಡು ಶಬ್ದ; ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕ್ಷೀಣತೆ, ವಾಂತಿ ಬರುವ ಭಾವನೆ, ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಜ್ವರ.

ಮೂರ್ಛಾ ಶಿರೋರುವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಕರಪಾದಯೋಃ । ತನ್ದ್ರಾನಿಲಾತ್ತಾಲುಶೋಷಸ್ತಿಮಿರಂ ಕರ್ಣಯೋಃ ಸ್ವನಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮೂರ್ಛೆ, ತಲೆ ಮತ್ತು ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಕೈಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಊತ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ನಿದ್ರೆ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಒಣತೆ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕತ್ತಲೆ, ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ.

ಪಾರ್ಶ್ವೋರುವಙ್ಕ್ಷಣಗ್ರೀವಾರುಜಾ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷೂಚಿಕಾ । ರುಗ್ಣೇಷು ವೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವಷು ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಪರಿಹರ್ತ್ರಿಕಾ ॥ ೧,೧೫೭.

ಬದಿಯಲ್ಲಿ, ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ, ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೋವು, ತೀವ್ರವಾದ ಹೊಟ್ಟೆನೋವು, ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಹಸಿವೂ ದಾಹವೂ ತಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಜೀರ್ಣೇಜೀರ್ಯತಿ ಚಾಧ್ಮಾನಂ ಭುಕ್ತೇ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸಮಶ್ನುತೇ । ವಾತಾದ್ಧೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹಪಾಣ್ಡುರಶಙ್ಕಿತಾಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಜೀರ್ಣವಾದಾಗ ಹೊಟ್ಟೆ ಊದು, ಊಟ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೃದಯದ ಕಾಯಿಲೆ, ಹೊಟ್ಟೆಗಡ್ಡೆ, ಮೂಲೆ, ಪ್ಲೀಹಾ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುರೋಗದ ಭಯ ಇರುತ್ತದೆ.

ಚಿರಾದ್ದುಃ ಖಂ ದ್ರವಂ ಶುಷ್ಕಂ ತುನ್ದಾರಂ ಶಬ್ದಫೇನವತ್ । ಪುನಃ ಪುನಃ ಸೃಜೇದ್ವರ್ಚಂ ಪಾಯುರುಚ್ಛ್ವಾಸಕಾಸವಾನ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ಮಲ ತೆಳ್ಳಗಾಗಿರುತ್ತದೆ, ದ್ರವವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಒಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಗಟ್ಟಿ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಫೇನದಂತೆ; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಲ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಗುದದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ, ಉಸಿರಾಟ ಮತ್ತು ಕೆಮ್ಮಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾನೆ.

ಪೀತೇನ ಪೀತನೀಲಾಭಂ ಪೀತಾಭಂ ಸೃಜತಿ ದ್ರವಮ್ । ಪೂತ್ಯಮ್ಲೋದ್ಗಾರಹೃತ್ಕಣ್ಠದಾಹಾರುಚಿತೃಡರ್ದಿತಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಹಳದಿಯ ನೀಲದ ಬಣ್ಣದ ದ್ರವ ಮಲ ಬರುತ್ತದೆ; ದುರ್ವಾಸನೆ, ಹಸಿ ಉಗುರು, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ದಾಹ ಮತ್ತು ನೋವು ಇರುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಪಚ್ಯತೇ ದುಃಖೇ ಮನಶ್ಛರ್ದಿರರೋಚಕಃ । ಆಸ್ಯೋಪದಾಹನಿಷ್ಠೀವಕಾಸಹೃಲ್ಲಾಸಪೀನಸಾಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಕಫದಿಂದ ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ವಾಂತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಂತಿ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಹಚ್ಚು ಲಾಲೆ, ಉಗುರು, ಕೆಮ್ಮು, ಹೃದಯದ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಬರುತ್ತದೆ.

ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ್ತ್ಯಾನಮುದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಗುರು । ಉದ್ಗಾರೋ ದುಷ್ಟಮಧುರಃ ಸದನಂ ಸಪ್ರಹರ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಹೃದಯವು ಬಿಗಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಸುಸ್ತಾಗಿ ಭಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಉಗುರು ದುರ್ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಸಿಹಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆನಂದವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಮ್ಭಿನ್ನಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಗುರುಚಾಮ್ಲೈಃ (ವರ್ಚಃ) ಪ್ರವರ್ತಚಮ್ । ಅಕೃಶಸ್ಯಾಪಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಸರ್ವಜೇ ಸರ್ವದರ್ಶನಮ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮಲವು ಅಂಟಿಕೊಂಡು, ಭಾರವಾಗಿದ್ದು, ಹುಳಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೆ, ದೇಹ ಕ್ಷೀಣವಾಗದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ದುರ್ಬಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ವಿಭಾಗೇಽಙ್ಗಸ್ಯ ಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಪಿಪಾಸಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ । ತೇಽಪ್ಯಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಃ ಸಮನ್ತೇಷ್ವಸ್ತಿ ಕಾರಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ದೇಹದ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಹತ್ತಿರದ ಮೂವರು ಮಲಗಳು — ದಾಹ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳು — ಕೂಡ ಗ್ರಹಣಿಯ ದೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ.