ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಆಧ್ಮಾನಮುದರೇ ವಿಷ್ಠಾ ಹೃಲ್ಲಾಸಪರಿಕರ್ತನೇ । ಬಸ್ತೌ ಚ ಸುತರಾಂ ಶೂಲೋ ಗಣ್ಡಶ್ವಯಥುಸಂಭವಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹೆಚ್ಚು ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬರ, ಗಟ್ಟಿ ಮಲ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ, ಕತ್ತರಿಸುವ ನೋವು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ಮತ್ತು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪವನಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಾತ್ತತಶ್ಛರ್ದ್ಯರುಚಿಜ್ವರಾಃ । ಹೃದ್ರೋಗಗ್ರಹಣೀದೋಷಮೂತ್ರಸಂಗಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಗಾಳಿಯು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವುದರಿಂದ ವಾಂತಿ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಜ್ವರ, ಹೃದಯದ ನೋವು, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯ ತೊಂದರೆ, ಮೂತ್ರ ತಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಜಠರದ ತೊಟ್ಟಿಲುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಬಾಧಿರ್ಯಾತಿಶಿರಃ ಶ್ವಾಸಶಿರೋರುಕ್ಕಾಶಪೀನಸಾಃ? । ಮನೋವಿಕಾರಸ್ತೃಟ್ಶ್ವಾಸಪಿತ್ತಗುಲ್ಮೋದರಾದಯಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಕಿವಿ ಕೇಳಿಸದಿರುವುದು, ತೀವ್ರ ತಲೆನೋವು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ತಲೆ ನೋವು, ಕೆಮ್ಮು, ಮೂಗು ಮುಚ್ಚುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿ, ದಾಹ, ಉಸಿರಾಟದ ಕಷ್ಟ, ಪಿತ್ತದ ವ್ಯಾಧಿಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಯ ಗಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಅನೇಕ ತೊಂದರೆಗಳು ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಏತೇ ಚ ವಾತಜಾ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಭೃಶದಾರುಣಾಃ । ದುರ್ನಾಮಾಮೃತ್ಯೂದಾವರ್ತಪರಮೋಽಯಮುಪದ್ರವಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ಎಲ್ಲವು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳು, ಬಹಳ ತೀವ್ರವಾಗಿಯೂ ಭಯಾನಕವಾಗಿಯೂ ಬರುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಭಯಂಕರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೂಡಿವೆ, ಜೀವಹಾನಿಗೂ ಭಾರೀ ತೊಂದರೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ವಾತಾಭಿಭೂತಕೋಷ್ಠಾನಾಂ ತೈರ್ವಿನಾಪಿ ವಿಜಾಯತೇ । ಸಹಜಾನಿ ತು ದೋಷಾಣಿ ಯಾನಿ ಚಾಭ್ಯನ್ತರೇ ವಲೌ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ರೋಗಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ತೊಂದರೆಗೊಂಡವರಿಗೆ ಸ್ವಭಾವಿಕವಾದ ಹಾಗೂ ಒಳಗಿನ ನಾಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥಿತಾನಿ ತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ ಯಾಪ್ಯನ್ತೇಽಗ್ನಿಬಲಾದಿಭಿಃ । ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ವಲಾ ಯಾನ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಿ ಚ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ರೋಗಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇದ್ದರೆ ಗುಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯ ಬಲದಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು; ಎರಡು ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ನಾಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವುಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ ತಾನ್ಯಾಹುಃ ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣಿ ಚ । ಬಾಹ್ಯಾಯಾಂ ತು ವಲೌ ಜಾತಾನ್ಯೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಚ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ರೋಗಗಳು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಹೊರಗಿನ ನಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮತ್ತು ಒಂದು ದೋಷದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರುವ ರೋಗಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾನಿ ನ ಚಿರೋತ್ಪತ್ತಿಕಾನಿ ಚ । ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಪಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಾಭಿಜಾನಿ ತು ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂಲವ್ಯಾಧಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಲಿಂಗಾದಿ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾರಾನುಸಾರ ವಿವರಿಸಲಾಗುವುದು, ಆದರೆ ಜನ್ಮಜಾತವಾದವುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲ.

ಗಣ್ಡೂಪದಸ್ಯ ರೂಪಾಣಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನಿ ಮೃದೂನಿ ಚ । ವ್ಯಾನೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತ್ಯರ್ಶಸ್ತ್ವಚೋ ಬಹಿಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹುಳುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳು ನೆನೆಸಿದಂತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮೃದುವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ವಾತವು ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಹೊರಗಿನ ಮೂಲವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಕೀಲೋಪಮಂ ಸ್ಥಿರಖರಂ ಚರ್ಮಕೀಲಂ ಚ ತದ್ವಿದುಃ । ವಾತೇನ ತೋದಃ ಪಾರುಷ್ಯಂ ಪಿತ್ತಾದಸಿತವಕ್ತ್ರತಾ ॥ ೧,೧೫೬.

ಕಠಿಣವಾಗಿಯೂ ಅಚಲವಾಗಿಯೂ ಇರುವ, ಹುಳುಗಡ್ಡೆಯಂತಿರುವ ಚರ್ಮದ ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಜನರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ; ವಾತದಿಂದ ನೋವು ಮತ್ತು ಒರಟುತನ, ಪಿತ್ತದಿಂದ ಬಾಯಿಯ ಕಪ್ಪಾಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ ತಸ್ಯ ಗ್ರಥಿತತ್ವಂ ಸವರ್ಣತಾ । ಅರ್ಶಸಾಂ ಪ್ರಶಮೇ ಯತ್ನಮಾಶು ಕುರ್ವೀತ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ । ತಾನ್ಯಾಶು ಹಿ ಗದನ್ಧಾ (ಕಾರ್) ಯ್ಯ ಕುರ್ಯುರ್ಬದ್ಧಗುದೋದರಮ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ ಆ ರೋಗಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆಯಂತಿರುವ ಮೃದುವು, ಗುಡ್ಡೆಯಂತಿರುವ ಗಟ್ಟಿತನ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಬಣ್ಣ ಬರುತ್ತದೆ; ವಿವೇಕಿಯೊಬ್ಬನು ಮೂಲವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು ಬೇಗ ಗುಣಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ರೋಗಗಳು ಬೇಗನೆ ಗುದ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತಡೆಯುವ ಭಾರೀ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೭ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯೋಶ್ಚ ನಿದಾನಂ ವಚ್ಮಿ ಸುಶ್ರುತ । ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಭಯಾಚ್ಛೋಕಾಚ್ಚ ಷಡ್ವಿಧಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ನಾನು ಈಗ ಅತಿಸಾರ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣಿಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇವು ಆರು ವಿಧವಾಗಿವೆ, ದೋಷಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆಯೂ ಬರುವುದರಿಂದ, ಭಯ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅತೀಸಾರಃ ಸ ಸುತರಾಂ ಜಾಯತೇಽತ್ಯಮ್ಬುಪಾನತಃ । ವಿಶುಷ್ಕಾನ್ನವಸಾಸ್ನೇಹತಿಲಪಿಷ್ಟವಿರೂಢಕೈಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅತಿಸಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಒಣ ಆಹಾರ, ಹಸಿರು ಮಾಂಸ, ಎಣ್ಣೆಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಎಳ್ಳಿನ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯದ ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಮದ್ಯರೂಕ್ಷಾತಿಮಾತ್ರಾದಿರಸಾತಿಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಾತ್ । ಕೃಮಿಘೋಷವಿರೋಧಾಚ್ಚ ತದ್ವಿಧೇಃ ಕುಪಿತಾನಿಲಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮದ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸೇವಿಸುವುದು, ಒಣ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ, ರುಚಿಯ ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯ ಅತಿರೇಕ, ಹುಳುಗಳ ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ಸಂಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ವಾತವು ಕೆರಳುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕೂಡ ಅತಿಸಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಸ್ತ್ರಂಸಯತ್ಯಧೋವಾತಂ ಹತ್ವಾ ತೇನೈವ ಚಾನಲಮ್ । ವ್ಯಾಪಾರ್ಯಾನ್ನಶಕೃತ್ಕೋಷ್ಠಪುರೀಷದ್ರವತಾದಯಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅಶಾಂತವಾದ ವಾತವು ಕೆಳಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಆಗ ಜಠರಾಗ್ನಿಯು ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಆಹಾರ, ಮಲ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತೊಂದರೆಗೊಂಡು, ಮಲ ದ್ರವವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಕಲ್ಪತೇಽತೀಸಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಭಾವಿನಃ । ಭೇದೋ ಹೃದ್ಗುದಕೋಷ್ಠೇಷು ಗಾತ್ರಸ್ವೇದೋ ಮಲಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅತಿಸಾರ ಬರುವ ಮುನ್ನ ಕಾಣುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು: ಹೃದಯ, ಗುದ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಬೆವರು, ಮತ್ತು ಮಲವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು.

ಆಧ್ಮಾನಮವಿಪಾಕಶ್ಚ ತತ್ರ ವಾತೇನ ವಿಜ್ವರಮ್ । ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಶಬ್ದಶೂನ್ಯಾಢ್ಯಂ ವಿರು (ಬ)ದ್ಧಮುಪವೇಶ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೭.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬುವುದು, ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು, ಜ್ವರವಿಲ್ಲದೆ ಮಲ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ರೂಕ್ಷಂ ಸಫೇನಮಚ್ಛಂ ಚ ಗೃಹೀತಂ ವ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ತಥಾದಗ್ಧಗದಾಭಾಸಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಪರಿಕರ್ತಯನ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮಲ ಒಣವಾಗಿಯೂ, ನುರಿತ ಬಿಳ್ಳೆಯಂತೆಯೂ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೂ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಅಥವಾ ವಿರಾಮದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ಅದು ಸುಟ್ಟಿದ್ದಂತೆ ಅಥವಾ ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು, ನೆನೆಸಿದಂತಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿಸುವಂತ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಸಶುಷ್ಕಭ್ರಷ್ಟಪಾಯುಶ್ಚ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ವಿನಿಶ್ವಸನ್ । ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಮಶಿತಂ ಹಾರಿದ್ರಂ ಶಾದ್ವಲಪ್ರಭಮ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಗುದವು ಒಣಗಿಹೋಗಿ ಕುಗ್ಗಿರುತ್ತದೆ, ರೋಮಗಳು ನಿಂತಿರುತ್ತವೆ, ಆಳವಾಗಿ ಉಸಿರೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತದಿಂದ ಮಲ ಹಳದಿಯೂ, ಅರಿಶಿನ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸರಕ್ತಮತಿದುರ್ಗನ್ಧಂ ತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾಸ್ವೇದದಾಹವಾನ್ । ಸಶೂಲಪಾಯುಸನ್ತಾಪಪಾಕವಾಞ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಘನಮ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅದು ರಕ್ತದಿಂದ ಮಸುಕಾದದು, ತುಂಬಾ ದುರ್ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲು ಜೀರ್ಣವಾಗದೆ ಮಿಶ್ರವಾಗಿದೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಮತ್ತು ಸುಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಗುದದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಉರಿಯೂ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ರುಚಿಗೆ ಆಸೆ, ಮತ್ತು ದಪ್ಪವಾದ ಕಫವೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ತತ್ರಾನುಸಾರಮಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಮ್ । ಸರೋಮಹರ್ಪಃ ಸೇಕ್ಲೇಶೋ ಗುರುಬಸ್ತಿಗುದೋದರಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವದು ಲೇಪದಂತಿರುತ್ತದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಕೂದಲು ಉದುರುವದು, ತೀವ್ರ ಅಸೌಖ್ಯ, ಮೂತ್ರಾಶಯ, ಗುದ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಕೃತೇಽಪ್ಯಕೃತಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ । ಭಯೇನ ಕ್ಷುಭಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಶಾಯಿತೇ ದ್ರಾವಯೇತ್ಸ (ಚ್ಛ) ಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಸರಿಯಾಗಿ ಜೀರ್ಣವಾಗದಿದ್ದರೂ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಿಗೂ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಭಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಅಶಾಂತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಾಗ ಅದು ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ.

ವಾಯುಸ್ತತೋ ನಿವಾರ್ಯೇತ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ಪ್ಲವಮ್ । ವಾತಪಿತ್ತೇ ಸಮಂ ಲಿಙ್ಗಮಾಹುಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ಶೋಕತಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಆಮೇಲೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಕು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಸಿ, ದ್ರವ ಮತ್ತು ಹಗುರವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು; ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದ ಕಾಯಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತವೆ, ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ.

ಅತೀಸಾರಃ ಸಮಾಸೇನ ದ್ವೇಧಾ ಸಾಮೋ ನಿರಾಮಕಃ । ಸಾಸೃಗ್ಜಾತಂ ರಸದ್ರೋಗೋ ಗೌರವಾದಪ್ಸು ಮುಞ್ಚತಿ? । ಶಕೃದ್ದುರ್ಗನ್ಧಮಾಟೋಪವಿಷ್ಟಮ್ಭಾರ್ತಿಪ್ರಸೇಕಿನಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಅತಿಸಾರ ಎರಡು ವಿಧ, ಮಾಲಿನ್ಯವಿರುವದು ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯವಿಲ್ಲದದು; ರಕ್ತ ಮಿಶ್ರವಾದರೆ ಅದು ರಸದ ಕಾಯಿಲೆ, ಭಾರದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಬಿಡುತ್ತದೆ; ಮಲ ದುರ್ವಾಸನೆ, ಶಬ್ದ, ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ವಿಪರೀತೋ ನಿರಾಮಸ್ತು ಕಫಾತ್ಕೋಽಪಿ ನ ಮಜ್ಜತಿ । ಅತೀಸಾರೇಷು ಯೋ ನಾತಿ ಯತ್ನವಾನ್ ಗ್ರಹಣೀಗದಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮಾಲಿನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಅತಿಸಾರ ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅತಿಸಾರದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರಲ್ಲವೋ, ಅವರಿಗೆ ಗ್ರಹಣೀ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಗ್ನಿನಿರ್ವಾಣಕಾರ್ಯೈರತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತೈಃ । ಸಾಮಂ ಶಕೃನ್ನಿರಾಮಂ ವಾ ಜೀರ್ಣಂ ಯೇನಾತಿಸಾರ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅವನಿಗೆ ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಕಾರಣಗಳು ತುಂಬಾ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಮಾಲಿನ್ಯವಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಲ ಜೀರ್ಣಗೊಂಡು ನಂತರ ಅತಿಸಾರವಾಗಿ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸೋಽತಿಸಾರೋಽತಿಸರಣಾ ದಾಶುಕಾರೀಃ ಸ್ವಭಾವತಃ । ಸಾಮಂಶೀರ್ಣಮಜೀರ್ಣೇನ ಜೀರ್ಣೇ ಪಕ್ವಂ ತು ನೈವ ಚ ॥ ೧,೧೫೭.

ಈ ಅತಿಸಾರ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮಾಲಿನ್ಯ ಮಿಶ್ರವಾದರೆ ಜೀರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲದದು, ಜೀರ್ಣವಾದರೆ ಹೀಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಚಿರಕೃದ್ಗ್ರಹಣೀದೋಷಃ ಸಞ್ಚಯಾಂಶ್ಚೋಪವೇಶಯೇತ್ । ಅಕಸ್ಮಾದ್ವಾರಸುರ್ವೇಧಮಕಸ್ಮಾತ್ಸನ್ಧಿನೀಮುಹುಃ? । ಸ ಚತುರ್ಧಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೫೭.

ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಗ್ರಹಣೀ ದೋಷದಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯ ಜಮಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಠಾತ್ ಕಂಪನ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಠಾತ್ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಬರುತ್ತದೆ; ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೋಷಗಳಿಂದ, ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸದನಂ ಚಿರಾತ್ಪವನ ಅಲ್ಪಕಃ । ಪ್ರಸೇಕೋ ವಕ್ತ್ರವೈರಸ್ಯಮರುಚಿಸ್ತೃಟ್ಶ್ರಮೋಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಆರಂಭದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲತೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಗಾಳಿಯು, ಸ್ವಲ್ಪ ಲಾಲೆ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ರುಚಿ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ದಾಹ, ದಣಿವು ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು.