ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ ಸ್ತಿಮಿತಾಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ ಕಣ್ಡ್ವಾಢ್ಯಾಃ ಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಿಯಾಃ । ಕರೀರಪನಸಾಸ್ಥ್ಯಾಭಾಸ್ತಥಾ ಗೋಸ್ತನಸನ್ನಿಭಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ನೆನೆಸಿದ, ಸ್ಥಿರ, ಮೃದುವಾದ, ತುಂಬಾ ಉರಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ, ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟವಾದ, ಕರೀರ ಅಥವಾ ಹಲಸಿನಕಾಯಿ ದಂಡದಂತೆ, ಹಸುವಿನ ಹಾಲುಬಾಯಿಯಂತಿವೆ.

ವಙ್ಕ್ಷಣಾನಾಹಿನಃ ಪುಯುಬಸ್ತಿನಾಭಿವಿಕರ್ತನಾಃ । ಸಕಾಶಶ್ವಾಸಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕಾರುಚಿಪೀನಸಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ವಂಕ್ಷಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಹಾವು ಹೋಲುವಂತೆ, ಪೂಕಳಿಯೊಂದಿಗೆ, ಮೂತ್ರಪಿಂಡ ಮತ್ತು ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಹೃದಯದ ತಾಳಮೇಳ, ಜಲಧಾರೆ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಮೂಗು ಮುಚ್ಚುವುದು ಇವುಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ.

ಮಹಕೃಚ್ಛ್ರಶಿರೋಜಾಡ್ಯಶಿಶಿರಕ್ಷಾರಕಾರಿಣಃ । ಕ್ಲೈಬ್ಯಾಗ್ನಿಮಾರ್ದವಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಾದಿವಿಕಾರದಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟ, ತಲೆ ಭಾರ, ಚಳಿಯುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಶಕ್ತಿಹೀನತೆ, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ದುರ್ಬಲತೆ, ಮೃದುವಾದ ದೇಹ, ವಾಂತಿ, ಜಲದೋಷ ಮತ್ತು ಇತರ ರೋಗಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ವಸಾಭಸಕಫಪ್ರಾಜ್ಯಪುರೀಷಾಸೃಕ್ಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ । ನ ಸ್ತ್ರವನ್ತಿ ನ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಪಾಣ್ಡುಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಗಾದಯಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮಲದಲ್ಲಿ ಕೊಬ್ಬು, ಶ್ಲೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ಕಫ ಹೆಚ್ಚು, ರಕ್ತದ ಹರಿವು ಇರುತ್ತದೆ; ಅವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಗಗಳು ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಿದ್ದಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗತ್ಸಂಸರ್ಗನಿಚಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾಃ । ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಗುದೇ ಕೀಲಾಃ ಪೀತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ, ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ರಕ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಗುದದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಗಡ್ಡೆಗಳು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.

ವಟಪ್ರಸೇಹಸದೃಶಾಃ ಗುಞ್ಜಾವಿದ್ರುಮಸನ್ನಿಭಾಃ । ತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ದುಷ್ಟಮುಷ್ಣಂ ಚ ಗಾಢವಿಷ್ಟಂಭಪೀಡಿತಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಅಶ್ವತ್ಥ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ, ಗುಂಜಾ ಅಥವಾ ಪಾವಳಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಅವು ತುಂಬಾ ದುರ್ಗಂಧ, ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನೋವಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ.

ಸ್ತ್ರವನ್ತಿ ಸಹಸಾ ರಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ಚಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ । ಕೇಕಾಭಃ ಪೀಡ್ಯತೇ ದುಃ ಖೈಃ ಶೋಣಿತಕ್ಷಯಸಮ್ಭವೈಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ತಕ್ಷಣವೇ ರಕ್ತವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತವೆ, ಅತಿಯಾದ ಹರಿವಿನಿಂದ, ವ್ಯಕ್ತಿ ನವಿಲಿನಂತೆ ಕೂಗಿ, ರಕ್ತಹೀನತೆಯಿಂದ ತುಂಬಾ ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಹೀನವರ್ಣಬಲೋತ್ಸಾಹೋ ಹತೌಜಾಃ ಕಲುಷೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಮುದ್ಗಕೋದ್ರವಜಂಬೀರಕರೀರಚಣಕಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವನಿಗೆ ಬಣ್ಣ, ಶಕ್ತಿ, ಉತ್ಸಾಹ, ಜೀವಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮುಡ್ಗ, ಕೊಡ್ರವ, ನಿಂಬೆ, ಕರೀರ, ಕಡಲೆ ಮುಂತಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯ ನಂತರ.

ರೂಕ್ಷೈಃ ಸಂಗ್ರಾಹಿಭಿರ್ವಾಯುರ್ವಿಟ್ಸ್ಥಾನೇ ಕುಪಿತೋ ಬಲೀ । ಅಧೋವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಂರುಧ್ಯಾಧಃ ಪ್ರಶೋಷಯನ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಒಣ, ಬಂಧಿಸುವ ಆಹಾರದಿಂದ ವಾತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಅದು ಗುದದಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿ, ಕೆಳಗಿನ ನಾಳಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಪುರೀಷಂ ವಾತವಿಷ್ಣೂತ್ರಸಂಗಂ ಕುರ್ವೀತ ದಾರುಣಮ್? । ತೇನ ತೀವ್ರಾ ರುಜಾ ಕೋಷ್ಠಪೃಷ್ಠಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಗಾ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇದರಿಂದ ಮಲ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಒಣಗುತ್ತದೆ, ವಾತ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೊಟ್ಟೆ, ಬೆನ್ನು, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಧ್ಮಾನಮುದರೇ ವಿಷ್ಠಾ ಹೃಲ್ಲಾಸಪರಿಕರ್ತನೇ । ಬಸ್ತೌ ಚ ಸುತರಾಂ ಶೂಲೋ ಗಣ್ಡಶ್ವಯಥುಸಂಭವಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹೆಚ್ಚು ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬರ, ಗಟ್ಟಿ ಮಲ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ, ಕತ್ತರಿಸುವ ನೋವು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ಮತ್ತು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪವನಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಾತ್ತತಶ್ಛರ್ದ್ಯರುಚಿಜ್ವರಾಃ । ಹೃದ್ರೋಗಗ್ರಹಣೀದೋಷಮೂತ್ರಸಂಗಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಗಾಳಿಯು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವುದರಿಂದ ವಾಂತಿ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಜ್ವರ, ಹೃದಯದ ನೋವು, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯ ತೊಂದರೆ, ಮೂತ್ರ ತಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಜಠರದ ತೊಟ್ಟಿಲುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಬಾಧಿರ್ಯಾತಿಶಿರಃ ಶ್ವಾಸಶಿರೋರುಕ್ಕಾಶಪೀನಸಾಃ? । ಮನೋವಿಕಾರಸ್ತೃಟ್ಶ್ವಾಸಪಿತ್ತಗುಲ್ಮೋದರಾದಯಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಕಿವಿ ಕೇಳಿಸದಿರುವುದು, ತೀವ್ರ ತಲೆನೋವು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ತಲೆ ನೋವು, ಕೆಮ್ಮು, ಮೂಗು ಮುಚ್ಚುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿ, ದಾಹ, ಉಸಿರಾಟದ ಕಷ್ಟ, ಪಿತ್ತದ ವ್ಯಾಧಿಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಯ ಗಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಅನೇಕ ತೊಂದರೆಗಳು ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಏತೇ ಚ ವಾತಜಾ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಭೃಶದಾರುಣಾಃ । ದುರ್ನಾಮಾಮೃತ್ಯೂದಾವರ್ತಪರಮೋಽಯಮುಪದ್ರವಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ಎಲ್ಲವು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳು, ಬಹಳ ತೀವ್ರವಾಗಿಯೂ ಭಯಾನಕವಾಗಿಯೂ ಬರುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಭಯಂಕರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೂಡಿವೆ, ಜೀವಹಾನಿಗೂ ಭಾರೀ ತೊಂದರೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ವಾತಾಭಿಭೂತಕೋಷ್ಠಾನಾಂ ತೈರ್ವಿನಾಪಿ ವಿಜಾಯತೇ । ಸಹಜಾನಿ ತು ದೋಷಾಣಿ ಯಾನಿ ಚಾಭ್ಯನ್ತರೇ ವಲೌ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ರೋಗಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ತೊಂದರೆಗೊಂಡವರಿಗೆ ಸ್ವಭಾವಿಕವಾದ ಹಾಗೂ ಒಳಗಿನ ನಾಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥಿತಾನಿ ತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ ಯಾಪ್ಯನ್ತೇಽಗ್ನಿಬಲಾದಿಭಿಃ । ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ವಲಾ ಯಾನ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಿ ಚ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ರೋಗಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇದ್ದರೆ ಗುಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯ ಬಲದಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು; ಎರಡು ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ನಾಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವುಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ ತಾನ್ಯಾಹುಃ ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣಿ ಚ । ಬಾಹ್ಯಾಯಾಂ ತು ವಲೌ ಜಾತಾನ್ಯೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಚ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ರೋಗಗಳು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಹೊರಗಿನ ನಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮತ್ತು ಒಂದು ದೋಷದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರುವ ರೋಗಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾನಿ ನ ಚಿರೋತ್ಪತ್ತಿಕಾನಿ ಚ । ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಪಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಾಭಿಜಾನಿ ತು ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂಲವ್ಯಾಧಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಲಿಂಗಾದಿ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾರಾನುಸಾರ ವಿವರಿಸಲಾಗುವುದು, ಆದರೆ ಜನ್ಮಜಾತವಾದವುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲ.

ಗಣ್ಡೂಪದಸ್ಯ ರೂಪಾಣಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನಿ ಮೃದೂನಿ ಚ । ವ್ಯಾನೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತ್ಯರ್ಶಸ್ತ್ವಚೋ ಬಹಿಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹುಳುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳು ನೆನೆಸಿದಂತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮೃದುವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ವಾತವು ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಹೊರಗಿನ ಮೂಲವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಕೀಲೋಪಮಂ ಸ್ಥಿರಖರಂ ಚರ್ಮಕೀಲಂ ಚ ತದ್ವಿದುಃ । ವಾತೇನ ತೋದಃ ಪಾರುಷ್ಯಂ ಪಿತ್ತಾದಸಿತವಕ್ತ್ರತಾ ॥ ೧,೧೫೬.

ಕಠಿಣವಾಗಿಯೂ ಅಚಲವಾಗಿಯೂ ಇರುವ, ಹುಳುಗಡ್ಡೆಯಂತಿರುವ ಚರ್ಮದ ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಜನರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ; ವಾತದಿಂದ ನೋವು ಮತ್ತು ಒರಟುತನ, ಪಿತ್ತದಿಂದ ಬಾಯಿಯ ಕಪ್ಪಾಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ ತಸ್ಯ ಗ್ರಥಿತತ್ವಂ ಸವರ್ಣತಾ । ಅರ್ಶಸಾಂ ಪ್ರಶಮೇ ಯತ್ನಮಾಶು ಕುರ್ವೀತ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ । ತಾನ್ಯಾಶು ಹಿ ಗದನ್ಧಾ (ಕಾರ್) ಯ್ಯ ಕುರ್ಯುರ್ಬದ್ಧಗುದೋದರಮ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ ಆ ರೋಗಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆಯಂತಿರುವ ಮೃದುವು, ಗುಡ್ಡೆಯಂತಿರುವ ಗಟ್ಟಿತನ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಬಣ್ಣ ಬರುತ್ತದೆ; ವಿವೇಕಿಯೊಬ್ಬನು ಮೂಲವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು ಬೇಗ ಗುಣಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ರೋಗಗಳು ಬೇಗನೆ ಗುದ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತಡೆಯುವ ಭಾರೀ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೭ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯೋಶ್ಚ ನಿದಾನಂ ವಚ್ಮಿ ಸುಶ್ರುತ । ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಭಯಾಚ್ಛೋಕಾಚ್ಚ ಷಡ್ವಿಧಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ನಾನು ಈಗ ಅತಿಸಾರ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣಿಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇವು ಆರು ವಿಧವಾಗಿವೆ, ದೋಷಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆಯೂ ಬರುವುದರಿಂದ, ಭಯ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅತೀಸಾರಃ ಸ ಸುತರಾಂ ಜಾಯತೇಽತ್ಯಮ್ಬುಪಾನತಃ । ವಿಶುಷ್ಕಾನ್ನವಸಾಸ್ನೇಹತಿಲಪಿಷ್ಟವಿರೂಢಕೈಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅತಿಸಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಒಣ ಆಹಾರ, ಹಸಿರು ಮಾಂಸ, ಎಣ್ಣೆಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಎಳ್ಳಿನ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯದ ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಮದ್ಯರೂಕ್ಷಾತಿಮಾತ್ರಾದಿರಸಾತಿಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಾತ್ । ಕೃಮಿಘೋಷವಿರೋಧಾಚ್ಚ ತದ್ವಿಧೇಃ ಕುಪಿತಾನಿಲಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮದ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸೇವಿಸುವುದು, ಒಣ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ, ರುಚಿಯ ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯ ಅತಿರೇಕ, ಹುಳುಗಳ ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ಸಂಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ವಾತವು ಕೆರಳುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕೂಡ ಅತಿಸಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಸ್ತ್ರಂಸಯತ್ಯಧೋವಾತಂ ಹತ್ವಾ ತೇನೈವ ಚಾನಲಮ್ । ವ್ಯಾಪಾರ್ಯಾನ್ನಶಕೃತ್ಕೋಷ್ಠಪುರೀಷದ್ರವತಾದಯಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅಶಾಂತವಾದ ವಾತವು ಕೆಳಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಆಗ ಜಠರಾಗ್ನಿಯು ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಆಹಾರ, ಮಲ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ತೊಂದರೆಗೊಂಡು, ಮಲ ದ್ರವವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಕಲ್ಪತೇಽತೀಸಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಭಾವಿನಃ । ಭೇದೋ ಹೃದ್ಗುದಕೋಷ್ಠೇಷು ಗಾತ್ರಸ್ವೇದೋ ಮಲಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೧೫೭.

ಅತಿಸಾರ ಬರುವ ಮುನ್ನ ಕಾಣುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು: ಹೃದಯ, ಗುದ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಬೆವರು, ಮತ್ತು ಮಲವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು.

ಆಧ್ಮಾನಮವಿಪಾಕಶ್ಚ ತತ್ರ ವಾತೇನ ವಿಜ್ವರಮ್ । ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಶಬ್ದಶೂನ್ಯಾಢ್ಯಂ ವಿರು (ಬ)ದ್ಧಮುಪವೇಶ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೭.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬುವುದು, ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು, ಜ್ವರವಿಲ್ಲದೆ ಮಲ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ರೂಕ್ಷಂ ಸಫೇನಮಚ್ಛಂ ಚ ಗೃಹೀತಂ ವ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ತಥಾದಗ್ಧಗದಾಭಾಸಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಪರಿಕರ್ತಯನ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಮಲ ಒಣವಾಗಿಯೂ, ನುರಿತ ಬಿಳ್ಳೆಯಂತೆಯೂ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೂ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಅಥವಾ ವಿರಾಮದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ಅದು ಸುಟ್ಟಿದ್ದಂತೆ ಅಥವಾ ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು, ನೆನೆಸಿದಂತಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿಸುವಂತ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.

ಸಶುಷ್ಕಭ್ರಷ್ಟಪಾಯುಶ್ಚ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ವಿನಿಶ್ವಸನ್ । ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಮಶಿತಂ ಹಾರಿದ್ರಂ ಶಾದ್ವಲಪ್ರಭಮ್ ॥ ೧,೧೫೭.

ಗುದವು ಒಣಗಿಹೋಗಿ ಕುಗ್ಗಿರುತ್ತದೆ, ರೋಮಗಳು ನಿಂತಿರುತ್ತವೆ, ಆಳವಾಗಿ ಉಸಿರೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತದಿಂದ ಮಲ ಹಳದಿಯೂ, ಅರಿಶಿನ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.