ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಅನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ ಪಾಣ್ಡೂನಿ ದಾರುಣೋಪದ್ರವಾಣಿ ಚ । ಯೋಜ್ಯಾನಿ ಚ ಪೃಥೋಗ್ದೋಷಸಂಸರ್ಗನಿಚಯಾತ್ಸ್ವತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಒಳಗೆ ಮುಖವಿಟ್ಟು, ಬಿಳಿಯಾಗಿ, ಭಯಾನಕ ಉಪದ್ರವಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೋಷಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಅಥವಾ ಜಮಾವಣೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಶುಷ್ಕಾಣಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಮಾರ್ದ್ರಾಣಿ ತ್ವಸ್ಯ ಪಿತ್ತತಃ । ದೋಷಪ್ರಕೋಪಹೇತುಸ್ತು ಪ್ರಾಗುಕ್ತೇವಸ್ತ್ರಸಾದಿನಿ ॥ ೧,೧೫೬.

ಒಣದವುಗಳು ವಾತ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ, ತೇವವಿರುವವುಗಳು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಮೊದಲು ವ್ರಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನೌ ಮಲೇಽತಿನಿಚಿತೇ ಪುನಶ್ಚಾಯಂ (ತಿ) ವ್ಯವಾಯತಃ । ಪಾನಸಂಕ್ಷೋಭವಿಷಮಕಠಿನಕ್ಷುದ್ರಕಾಶನಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಮಲಗಳು ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ, ವಿಳಂಬವಾದಾಗ, ಅತಿಯಾದ ಮದ್ಯಪಾನ, ಕೆಡುಕಾದ ಆಹಾರ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಜೋರಾಗಿ ಕೆಮ್ಮುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಗಲೌಷ್ಠೋತ್ಥತಲಭೇದಾದಿಘಟ್ಟನಾತ್ । ಭೃಶಶೀತಾಮ್ಬುಸಂಸ್ಪರ್ಶಪ್ರತತಾತಿಪ್ರವಾಹಣಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂತ್ರಾಶಯ, ಗುದ, ಗಂಟಲು, ತುಟಿ, ಬಾಯಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಇವುಗಳಿಗೆ ಗಾಯವಾದಾಗ, ತುಂಬಾ ಚಳಿಯಾದ ನೀರಿನ ಸಂಪರ್ಕ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತುವಿಕೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಾ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಗತಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವೇಗಧಾರಣಾತ್ತದುದೀರಣಾತ್ । ಜುಗುಪ್ಸಾತೀಸಾರಮೇವ ಗ್ರಹಣೀ ಸೋಽಪ್ಯುಪದ್ರವಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂತ್ರ ಅಥವಾ ಮಲವನ್ನು ತಡೆದುಹಿಡಿಯುವುದು, ಅಥವಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕುವುದು, ಜುಗುಪ್ಸೆ, ಅತಿಸಾರ, ಗ್ರಹಣೀ ಇವುಗಳೂ ಸಹ ಉಪದ್ರವಗಳಾಗಿವೆ.

ಕರ್ಷಣಾದ್ವಿಷಮಾದೇಶ್ಚಚೇಷ್ಟಾಭ್ಯೋ ಯೋಷಿತಾಂ ಪುನಃ । ಆಮಗರ್ಭಪ್ರಪತನಾದ್ಗರ್ಭವೃದ್ಧಿಪ್ರಪೀಡನಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹೆಂಗಸರು ಎಳೆಯುವುದು, ಅಸಮ ಚಲನೆಗಳು, ಶ್ರಮ ಇವುಗಳಿಂದ, ಅಲ್ಲದೆ ಅಪೂರ್ಣ ಗರ್ಭವು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವುದು ಮತ್ತು ಗರ್ಭದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಂದ ಆಗುವ ನೋವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಾ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಈದೃಶೈಶ್ಚಾಪರೈರ್ವಾಯುರಪಾನಃ ಕುಪಿತೋ ಮಲೇ । ಪಾಯೋರ್ವಲೀಷು ಸದ್ರವೃತ್ತಿಭಾಸ್ವನ್ನಿಃ ಪೂರ್ಣಮೂರ್ತಿಷು ॥ ೧,೧೫೬.

ಇಂತಹ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಪಾನ ವಾಯು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಮಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಗುದದ ಮಡಿಲುಗಳಲ್ಲಿ, ದ್ರವ ಮಲವಿರುವವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೇಹ ತುಂಬಿರುವವರಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಜಾಯನ್ತೇರ್ಽಶಾಂಸಿತು ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಹ್ನಿಮನ್ದತಾ । ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಸಾಸ್ಥಿಸದನಂ ಪಿಣ್ಡಿ (ಷ್ಟ) ಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇವುಗಳ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಅಡಚಣೆ, ಎಲುಬುಗಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಳಾಗುವುದು, ತಿರುಗುವುದು ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುವುದು.

ಸಾನ್ದ್ರೋತ್ಥೋನೇತ್ರಯೋಃ ಶೋಥಃ ಶಕೃದ್ಭವೇದೋಽಥ ವಾ ಗ್ರಹಃ । ಮಾರುತಃ ಪುರತೋ ಮೂಢಃ ಪ್ರಾಯೋ ನಾಭೇರಧಶ್ಚರನ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬದ್ಧಕೋಷ್ಟ ಅಥವಾ ಮಲ ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು ಕಾಣಬಹುದು; ವಾಯು ಮುಂದೆ ತಡೆದು ನಾಭಿಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರಕ್ತಃ ಪರಿಕೃನ್ತಂಶ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಾಕುಞ್ಚತಿ ಶ್ವಸನ್ । ಅನ್ತ್ರಕೂಜನಮಾಟೋಪಃ ಕ್ಷಾರಿತೋದ್ಗಾರಭೂರಿತಾ ॥ ೧,೧೫೬.

ರಕ್ತದ ಜೊತೆಗೆ ಮಲವು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಉಸಿರಾಟ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜನೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಊತ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಬ್ಬಸ ಮತ್ತು ಮಲದ ಹೊರಹಾಕುವುದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಭೂತಮೂತ್ರಮಲ್ಪಾ ವಿಡಶ್ರದ್ಧಾ ಧೂಮ್ರಕೋಷ್ಠಕಃ । ಶಿರಃ ಪೃಷ್ಠೋರಸಾಂ ಶೂಲಮಾಲಸ್ಯಂ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸಮ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂತ್ರ ಹೆಚ್ಚು, ಮಲ ಕಡಿಮೆ, ಹಸಿವು ಕಡಿಮೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಬೂದು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ; ತಲೆ, ಬೆನ್ನು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು, ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ಮಲದ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುವುದು.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ಲೌಲ್ಯಂ ಚ ಕ್ರೋಧೋ ದುಃ ಖೋಪಚಾರತಃ । ಆಶಙ್ಕಾ ಗ್ರಹಣೀ ಶೋಥಃ ಪಾಣ್ಡುಗುಲ್ಮೋದರೇಷು ಚ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಕೋಪ, ಅನುಮಾನ, ಗ್ರಹಣ, ಊತ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣ ಕಾಣಬಹುದು.

ಏತಾನ್ಯೇವ ವಿವರ್ಧನ್ತೇ ಜಾತೇಷ್ವಹತನಾಮಸು । ನಿವರ್ತಮಾನೋ ಮಾನೋ ಹಿ ತೈರಧೋಮಾರ್ಗರೋಧತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲರಾದವರಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ; ವಾಯು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ, ಇವುಗಳಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷೋಭಯೇದನಿಲಾನನ್ಯಾನ್ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಶರೀಗಾನ್ । ತಥಾ ಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ವಾಯುಶ್ಚ ಶೋಷಯನ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇದು ಇತರ ವಾಯುಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದೇಹವನ್ನು ಕದಡುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂತ್ರ, ಮಲ, ಪಿತ್ತ, ಕಫ ಮತ್ತು ವಾಯುವನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಷ್ಣಾತ್ಯಗ್ನಿಂ ತತಃ ಸರ್ವೇ ಭವನ್ತಿ ಪ್ರಾಯಶೋರ್ಽಶಸಃ । ಕೃಶೋ ಭೃಶಂ ಹತೋತ್ಸಾಹೋ ದೀನಃ ಕ್ಷಾಮೋಽಥ ನಿಷ್ಪ್ರಭಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇದು ಜಠರಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಬಹಳ ದುರ್ಬಲರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬಹಳ ಸೊಗಸಿಲ್ಲದ, ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖಿತ, ಕ್ಷೀಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲದವರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಅಸಾರೀ ವಿಗತಚ್ಛಾಯೋ ಜನ್ತುದಗ್ಧ ಇವದ್ರುಮ । ಕೃಚ್ಛ್ರೈರುಗ್ರದ್ರವೈರ್ಗ್ರಸ್ತೋ ಯಕ್ಷ್ಮೋಕ್ತೈರ್ಮರ್ಮಪೀಡನೈಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಸಾರವಿಲ್ಲದ, ಹೊಳಪಿಲ್ಲದ, ಹುಳುಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಮರದಂತೆ; ಭಯಾನಕವಾದ, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯದಿಂದ ಆಗುವ ಮರ್ಮ ನೋವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ತಥಾ ಕಾಶಪಿಪಾಸಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಶ್ವಾಸಪೀನಸೈಃ । ಕ್ಲಮಾಙ್ಗಭಙ್ಗವಮಥುಕ್ಷವಥುಶ್ವಯಥುಜ್ವರೈಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹಗ್ಗು, ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ರುಚಿಯಿಲ್ಲದಿಕೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಮೂಗು ಜಾಮಾಗುವುದು; ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಅಂಗಾಂಗಗಳ ಮುರಿತ, ಅಸಹ್ಯತೆ, ತಿಮ್ಮಲು, ಊತ ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಇವುಗಳೂ ಕೂಡಾ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಕ್ಲೈಬ್ಯಬಾಧಿರ್ಯಸ್ತೈಮಿತ್ಯಶರ್ಕರಾಪರಿಪೀಡಿತಃ । ಕ್ಷಾಮೋ ಭಿನ್ನಸ್ವರೋ ಧ್ಯಾಯನ್ಮುಹುಃ ಷ್ಠೀವನ್ನರೋಚಕೀ ॥ ೧,೧೫೬.

ಶಕ್ತಿಹೀನತೆ, ಕಿವಿಯ ಕೆಳಮಟ್ಟ, ದೇಹದ ಕಠಿಣತೆ, ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತ; ಕ್ಷೀಣ, ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗಿರುವ, ಯೋಚನೆ ಮಾಡುವ, ಮರುಮರು ಉಗುಳುವ, ಹಸಿವಿಲ್ಲದವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸರ್ವಪರ್ವಾಸ್ಥಿಹೃನ್ನಾಭೀಪಾಯುವಙ್ಕ್ಷಣಶೂಲವಾನ್ । ಗುದೇನಸ್ತ್ರವತಾ ಪಿತ್ತಂ ಬಲಾಕೋದರಸನ್ನಿಭಮ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಎಲ್ಲ ಸಂಧಿಗಳು, ಎಲುಬುಗಳು, ಹೃದಯ, ನಾಭಿ, ಗುದ, ವಂಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು; ಗುದದಿಂದ ಪಿತ್ತ ಹರಿದು ಬರುವದು, ಅದು ಬಲಾಕಾ ಹಕ್ಕಿಯ ಹೊಟ್ಟೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ವಿಶುಷ್ಕಂ ಚೈವ ಮುಕ್ತಾಗ್ರಂ ಪಕ್ವಾಮಂ ಚಾನ್ತರಾನ್ತರಮ್ । ಪಾಣ್ಡುಪಿತ್ತಂ ಹರಿದ್ರಾಕ್ತಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಚೋಪವೇಶ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೬.

ಒಣಗಿ, ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಡುವದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಕ್ವ ಅಥವಾ ಅಪಕ್ವ; ಬಿಳಿ ಪಿತ್ತ, ಅರಿಶಿನ ಬಣ್ಣದ, ಲೇಪಪೂರ್ಣ, ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಮಲವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ.

ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಬಹ್ವನಿಲಾಃ ಶುಷ್ಕಾಶ್ಚಿಮಚಿಮಾನ್ವಿತಾಃ । ಪೀನಾಙ್ಗಾರಾರುಣಾಃ ಸ್ತಬ್ಧಾ ವಿಷಮಾಃ ಪರುಷಾಕರಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಗುದದಲ್ಲಿ ಮೊಳೆಗಳು, ಹೆಚ್ಚಾದ ವಾಯು, ಒಣತನ, ಉರಿ ಕೂಡಿರುವುದು; ದಪ್ಪ, ಕೆಂಪು, ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ಅಸಮ, ಹಿಗ್ಗಿದ, ಮುಡುಪು ಇರುವಂತಹವು.

ಮಿಥೋ ವಿಸದೃಶ ವಕ್ರಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ವಿಸ್ಫುಟಿ(ರಿ) ತಾನನಾಃ । ಶಿಮ್ಬೀಖರ್ಜೃರಕರ್ಕನ್ಧೂಕಾರ್ಪಾಸಫಲಸನ್ನಿಭಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಭಿನ್ನವಾದ, ವಕ್ರವಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಬಿರುಕು ಬಿದ್ದ ಮುಖವಿರುವ; ಅವು ಶಿಂಬಿ, ಖರ್ಜೂರ, ಕರ್ಕಂದೂ, ಹತ್ತಿಯ ಹಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಕೇಚಿತ್ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಭಾಃ ಕೇಚಿತ್ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕೋಪಮಾಃ । ಶಿರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಾಂಸಜಙ್ಘೋರುವಙ್ಕ್ಷಣಾದ್ಯಧಿಕವ್ಯಥಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಕೆಲವು ಕದಂಬ ಹೂವಿನಂತೆ, ಕೆಲವು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ ಬೀಜದಂತೆ; ತಲೆ, ಪಕ್ಕ, ಕಾಲು, ಜಂಘೆ, ವಂಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ನೋವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರವಿಷ್ಟಮ್ಭಹೃದ್ಗಹಾರೋಚಕಪ್ರದಾಃ । ಕಾಸಶ್ವಾಸಾಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಕರ್ಣನಾದಭ್ರಮಾವಹಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ರೋಗಗಳು ಮೂಗು ಜಿಡ್ಡು, ಉಬ್ಬಸ, ಅಡಚಣೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವು, ವಾಂತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಗೂಡು, ತಲೆಸುತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ತೈರಾರ್ತೋ ಗ್ರಥಿತಂ ಸ್ತೋಕಂ ಸಶಬ್ದಂ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಮ್ । ರುಕ್ಫೇನಪಿಚ್ಛಾನುಗತಂ ವಿಬದ್ಧಮುಪವೇಶ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೬.

ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಬಳಲುವವನು, ಕಡಿಮೆ, ಗುಡ್ಡುಗುಡ್ಡು, ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ, ಹರಿದು ಬರುವ, ನೋವು ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯುಳ್ಳ, ಹೊರಹಾಕಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವ ಮಲವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೃಷ್ಣತ್ವಗ್ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರವಕ್ತ್ರಶ್ಚ ಜಾಯತೇ । ಗುಲ್ಮಪ್ಲೀಹೋದರಾಷ್ಠೀಲಾಸಂಭವಸ್ತಸ್ಯ ಚೈವ ಹಿ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವನ ಚರ್ಮ ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ, ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಲ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಬಾಯಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಗಡ್ಡೆ, ಪ್ಲಿಹಾ, ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬರ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗಡ್ಡೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪಿತ್ತೋತ್ತರಾ ನೀಲಮುಖಾ ರಕ್ತಪೀತಾಸಿತಪ್ರಭಾಃ । ತನ್ವಗ್ರಸ್ತ್ರಾವಿಣೋ ವಿಶ್ರಾಸ್ತನವೋ ಮೃದವಃ ಶ್ಲಥಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಬಾಯಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಗಡ್ಡೆಗಳು ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ; ಅವು ಸಣ್ಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಹನಿಯುವ, ದುರ್ಗಂಧಯುಕ್ತ, ಸೊಪ್ಪು, ಮೃದುವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸಡಿಲವಾಗಿವೆ.

ಶುಕಜಿಹ್ವಾ ಯಕೃತ್ಖಣ್ಡಜಲೌಕಾವಕ್ತ್ರಸನ್ನಿಭಾಃ । ದಾಹಶೋ (ಷ) ಕಜ್ವರಸ್ವೇದತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾರುಚಿಮೋಹದಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವರ ನಾಲಿಗೆ ಪಾರಿವಾಳದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಬಾಯಿ ಯಕೃತ್ ಅಥವಾ ಜೋಳದ ಬಾಯಿಯಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಅವು ದಹನ, ಜ್ವರ, ಬೆವರು, ದಾಹ, ಮೂರ್ಛೆ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಸೋಷ್ಮಾಣೋ ದ್ರವನೀಲೋಷ್ಣಪೀತರಕ್ತಾಮವರ್ಚಸಃ । ಯವಮಧ್ಯಾ ಹರಿತ್ಪೀತಹಾರಿದ್ರತ್ವಙ್ನಖಾದಯಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಬಿಸಿ, ದ್ರವ, ನೀಲಿ, ಹಸಿರು, ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿವೆ; ಮಧ್ಯಭಾಗವು ಜೋಳದಂತೆ, ಚರ್ಮ, ನೇಲು ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಗಗಳು ಹಸಿರುಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿವೆ.