ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಮದಮಾನರೋಷತೋಷ ಪ್ರವೃತ್ತಿಭಿರಿತಸ್ತತಃ । ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಂ ಚ ಸಮಂ ಯುಕ್ತಿಂ ಯುಙ್ಕ್ತೇ ನ ಮದ್ಯೇನ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮದ, ಅಹಂಕಾರ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದಾಗಿ, ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವನು ಸರಿಯಾದ ಅಥವಾ ತಪ್ಪಾದ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಬಲಕಾಸದೇಶಪಾತ್ರಂ ಪ್ರಕೃತಿಸಹತಾಮಥವಾ ವಯಾಂಸಿ? । ಪ್ರವಿಭಜ್ಜ್ಯಾತ್ತನುರೂಪಂ ಪಿಬತಿ ತತಃ ಪಿಬತ್ಯಮೃತ ॥ ೧,೧೫೫.

ಬಲ, ಕೆಮ್ಮು, ಸ್ಥಳ, ಪಾತ್ರೆ, ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ತಾನು ಸಹಿಸುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅದು ಅಮೃತಪಾನವಾದಂತೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೬ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅಥಾರ್ಶಸಾಂ ನಿದಾನಂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಮಿ ಚ ಸುಶ್ರುತ ! । ಸರ್ವದಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಮಾಂಸೇ ಕೀಲಕಾಃ ಪ್ರಭವನ್ತಿ ಯೇ ॥ ೧,೧೫೬.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ಈಗ ನಾನು ಅರ್ಶಸ್ಸುಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವು ಯಾವಾಗಲೂ ಜೀವಿಗಳ ಮಾಂಸದಲ್ಲಿ ಕೀಲುಗಳಂತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಅರ್ಶಾಂಸಿ ತಸ್ಮಾದುಚ್ಯನ್ತೇ ಗುದಮಾರ್ಗನಿರೋಧನಾತ್ । ದೋಷಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ವಿವಿಧಾಕೃತೀನ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಗುದಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕಾರಣದಿಂದ 'ಅರ್ಶಸ್ಸು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳು ಚರ್ಮ, ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಮೇದವನ್ನು ಕೆಡಸಿ, ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಮಾಂಸಾಂಕುರಾನಪಾನಾದೌ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ತಾಞ್ಜಗುಃ । ಸಹಜನ್ಮಾನ್ತರೋತ್ಥೇನ ಭೇದೋ ದ್ವೇಧಾ ಸಮಾಸತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮಾಂಸದ ಮೊಳೆ, ಮದ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅರ್ಶಸ್ಸುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ, ಅವು ಎರಡು ವಿಧ: ಜನ್ಮದಿಂದ ಇರುವವು ಮತ್ತು ನಂತರ ಉಂಟಾಗುವವು.

ಶುಷ್ಕಾಗ್ರಾವಾವಿಭೇದಾಶ್ಚ ಗುದಸ್ಥಾನಾನುಸಂಶ್ರಯಾಃ । ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಿಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಿಸ್ರೋಽಘ್ಯರ್ಧಾಙ್ಗುಲಿಸ್ಥಿತಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಒಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮತ್ತು ಮುರಿಯದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು, ಗುದದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಒಂದು ಅರ್ಧ ಅಂಗುಲ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಉಳಿದವು ಅರ್ಧ ಅಂಗುಲದಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ.

ಬಾಲ್ಯಪ್ರವಾಹಿಣೀ ತಾಸಾಮನ್ತ್ರಮಧ್ಯೇ ವಿಸರ್ಜಿನೀ । ಬಾಹ್ಯಾಸಂವರಣೇ ತಸ್ಯಾ ಗುದಾದೌ ಬಹಿರಙ್ಗುಲೇ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ಹರಿಯುವದು ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಹೊರಗೆ ಹೊರಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೊರಚರ್ಮ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಗುದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಅಂಗುಲ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸಾರ್ಧಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇನ ರೋಮಾಣ್ಯತ್ರ ತತಃ ಪರಮ್ । ತತ್ರ ಹೇತುಃ ಸಹೋತ್ಥಾನಾಂ ಬಾಲ್ಯೇ ಬೀಜೋಪತಪ್ತತಾ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅರ್ಧ ಅಂಗುಲ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಕೂದಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೀಜವು ಬಿಸಿಯಾಗುವುದು.

ಅರ್ಶಸಾಂ ಬೀಜಸೃಷ್ಟಿಸ್ತು ಮಾತಾಪಿತ್ರಪಚಾರತಃ । ದೇವತಾನಾಂ ಪ್ರಕೋಪೇ ಹಿ ಸಾನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಚಾನ್ಯತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅರ್ಶಸ್ಸಿನ ಬೀಜ ಹುಟ್ಟುವುದು ತಾಯಿ ತಂದೆಯ ಬಿಸಿಮಾಡಿದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ. ದೇವತೆಗಳ ಕೋಪದಿಂದಲೂ, ಅಥವಾ ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಅಶಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಅಸಾಧ್ಯಾ ಏವಮಾಖ್ಯಾತಾಃ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ ಕುಲೋದ್ಭವಾಃ । ಸಹಜಾನಿ ವಿಶೇಷೇಣ ರೂಕ್ಷದುರ್ದರ್ಶನಾನಿ ತು ॥ ೧,೧೫೬.

ಹೀಗೆ, ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಜನ್ಮಜಾತವಾಗಿ ಇರುವ, ಒಣ ಮತ್ತು ಕಾಣಲು ಕಷ್ಟವಾದವುಗಳು.

ಅನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ ಪಾಣ್ಡೂನಿ ದಾರುಣೋಪದ್ರವಾಣಿ ಚ । ಯೋಜ್ಯಾನಿ ಚ ಪೃಥೋಗ್ದೋಷಸಂಸರ್ಗನಿಚಯಾತ್ಸ್ವತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಒಳಗೆ ಮುಖವಿಟ್ಟು, ಬಿಳಿಯಾಗಿ, ಭಯಾನಕ ಉಪದ್ರವಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೋಷಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಅಥವಾ ಜಮಾವಣೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಶುಷ್ಕಾಣಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಮಾರ್ದ್ರಾಣಿ ತ್ವಸ್ಯ ಪಿತ್ತತಃ । ದೋಷಪ್ರಕೋಪಹೇತುಸ್ತು ಪ್ರಾಗುಕ್ತೇವಸ್ತ್ರಸಾದಿನಿ ॥ ೧,೧೫೬.

ಒಣದವುಗಳು ವಾತ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ, ತೇವವಿರುವವುಗಳು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಮೊದಲು ವ್ರಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನೌ ಮಲೇಽತಿನಿಚಿತೇ ಪುನಶ್ಚಾಯಂ (ತಿ) ವ್ಯವಾಯತಃ । ಪಾನಸಂಕ್ಷೋಭವಿಷಮಕಠಿನಕ್ಷುದ್ರಕಾಶನಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಮಲಗಳು ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ, ವಿಳಂಬವಾದಾಗ, ಅತಿಯಾದ ಮದ್ಯಪಾನ, ಕೆಡುಕಾದ ಆಹಾರ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಜೋರಾಗಿ ಕೆಮ್ಮುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಗಲೌಷ್ಠೋತ್ಥತಲಭೇದಾದಿಘಟ್ಟನಾತ್ । ಭೃಶಶೀತಾಮ್ಬುಸಂಸ್ಪರ್ಶಪ್ರತತಾತಿಪ್ರವಾಹಣಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂತ್ರಾಶಯ, ಗುದ, ಗಂಟಲು, ತುಟಿ, ಬಾಯಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಇವುಗಳಿಗೆ ಗಾಯವಾದಾಗ, ತುಂಬಾ ಚಳಿಯಾದ ನೀರಿನ ಸಂಪರ್ಕ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತುವಿಕೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಾ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಗತಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವೇಗಧಾರಣಾತ್ತದುದೀರಣಾತ್ । ಜುಗುಪ್ಸಾತೀಸಾರಮೇವ ಗ್ರಹಣೀ ಸೋಽಪ್ಯುಪದ್ರವಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂತ್ರ ಅಥವಾ ಮಲವನ್ನು ತಡೆದುಹಿಡಿಯುವುದು, ಅಥವಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕುವುದು, ಜುಗುಪ್ಸೆ, ಅತಿಸಾರ, ಗ್ರಹಣೀ ಇವುಗಳೂ ಸಹ ಉಪದ್ರವಗಳಾಗಿವೆ.

ಕರ್ಷಣಾದ್ವಿಷಮಾದೇಶ್ಚಚೇಷ್ಟಾಭ್ಯೋ ಯೋಷಿತಾಂ ಪುನಃ । ಆಮಗರ್ಭಪ್ರಪತನಾದ್ಗರ್ಭವೃದ್ಧಿಪ್ರಪೀಡನಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹೆಂಗಸರು ಎಳೆಯುವುದು, ಅಸಮ ಚಲನೆಗಳು, ಶ್ರಮ ಇವುಗಳಿಂದ, ಅಲ್ಲದೆ ಅಪೂರ್ಣ ಗರ್ಭವು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವುದು ಮತ್ತು ಗರ್ಭದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಂದ ಆಗುವ ನೋವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಾ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಈದೃಶೈಶ್ಚಾಪರೈರ್ವಾಯುರಪಾನಃ ಕುಪಿತೋ ಮಲೇ । ಪಾಯೋರ್ವಲೀಷು ಸದ್ರವೃತ್ತಿಭಾಸ್ವನ್ನಿಃ ಪೂರ್ಣಮೂರ್ತಿಷು ॥ ೧,೧೫೬.

ಇಂತಹ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಪಾನ ವಾಯು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಮಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಗುದದ ಮಡಿಲುಗಳಲ್ಲಿ, ದ್ರವ ಮಲವಿರುವವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೇಹ ತುಂಬಿರುವವರಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಜಾಯನ್ತೇರ್ಽಶಾಂಸಿತು ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಹ್ನಿಮನ್ದತಾ । ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಸಾಸ್ಥಿಸದನಂ ಪಿಣ್ಡಿ (ಷ್ಟ) ಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇವುಗಳ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಅಡಚಣೆ, ಎಲುಬುಗಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಳಾಗುವುದು, ತಿರುಗುವುದು ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುವುದು.

ಸಾನ್ದ್ರೋತ್ಥೋನೇತ್ರಯೋಃ ಶೋಥಃ ಶಕೃದ್ಭವೇದೋಽಥ ವಾ ಗ್ರಹಃ । ಮಾರುತಃ ಪುರತೋ ಮೂಢಃ ಪ್ರಾಯೋ ನಾಭೇರಧಶ್ಚರನ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬದ್ಧಕೋಷ್ಟ ಅಥವಾ ಮಲ ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು ಕಾಣಬಹುದು; ವಾಯು ಮುಂದೆ ತಡೆದು ನಾಭಿಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರಕ್ತಃ ಪರಿಕೃನ್ತಂಶ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಾಕುಞ್ಚತಿ ಶ್ವಸನ್ । ಅನ್ತ್ರಕೂಜನಮಾಟೋಪಃ ಕ್ಷಾರಿತೋದ್ಗಾರಭೂರಿತಾ ॥ ೧,೧೫೬.

ರಕ್ತದ ಜೊತೆಗೆ ಮಲವು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಉಸಿರಾಟ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜನೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಊತ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಬ್ಬಸ ಮತ್ತು ಮಲದ ಹೊರಹಾಕುವುದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಭೂತಮೂತ್ರಮಲ್ಪಾ ವಿಡಶ್ರದ್ಧಾ ಧೂಮ್ರಕೋಷ್ಠಕಃ । ಶಿರಃ ಪೃಷ್ಠೋರಸಾಂ ಶೂಲಮಾಲಸ್ಯಂ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸಮ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂತ್ರ ಹೆಚ್ಚು, ಮಲ ಕಡಿಮೆ, ಹಸಿವು ಕಡಿಮೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಬೂದು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ; ತಲೆ, ಬೆನ್ನು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು, ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ಮಲದ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುವುದು.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ಲೌಲ್ಯಂ ಚ ಕ್ರೋಧೋ ದುಃ ಖೋಪಚಾರತಃ । ಆಶಙ್ಕಾ ಗ್ರಹಣೀ ಶೋಥಃ ಪಾಣ್ಡುಗುಲ್ಮೋದರೇಷು ಚ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಕೋಪ, ಅನುಮಾನ, ಗ್ರಹಣ, ಊತ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣ ಕಾಣಬಹುದು.

ಏತಾನ್ಯೇವ ವಿವರ್ಧನ್ತೇ ಜಾತೇಷ್ವಹತನಾಮಸು । ನಿವರ್ತಮಾನೋ ಮಾನೋ ಹಿ ತೈರಧೋಮಾರ್ಗರೋಧತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲರಾದವರಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ; ವಾಯು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ, ಇವುಗಳಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷೋಭಯೇದನಿಲಾನನ್ಯಾನ್ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಶರೀಗಾನ್ । ತಥಾ ಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ವಾಯುಶ್ಚ ಶೋಷಯನ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇದು ಇತರ ವಾಯುಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದೇಹವನ್ನು ಕದಡುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂತ್ರ, ಮಲ, ಪಿತ್ತ, ಕಫ ಮತ್ತು ವಾಯುವನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಷ್ಣಾತ್ಯಗ್ನಿಂ ತತಃ ಸರ್ವೇ ಭವನ್ತಿ ಪ್ರಾಯಶೋರ್ಽಶಸಃ । ಕೃಶೋ ಭೃಶಂ ಹತೋತ್ಸಾಹೋ ದೀನಃ ಕ್ಷಾಮೋಽಥ ನಿಷ್ಪ್ರಭಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇದು ಜಠರಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಬಹಳ ದುರ್ಬಲರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬಹಳ ಸೊಗಸಿಲ್ಲದ, ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖಿತ, ಕ್ಷೀಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲದವರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಅಸಾರೀ ವಿಗತಚ್ಛಾಯೋ ಜನ್ತುದಗ್ಧ ಇವದ್ರುಮ । ಕೃಚ್ಛ್ರೈರುಗ್ರದ್ರವೈರ್ಗ್ರಸ್ತೋ ಯಕ್ಷ್ಮೋಕ್ತೈರ್ಮರ್ಮಪೀಡನೈಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಸಾರವಿಲ್ಲದ, ಹೊಳಪಿಲ್ಲದ, ಹುಳುಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಮರದಂತೆ; ಭಯಾನಕವಾದ, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯದಿಂದ ಆಗುವ ಮರ್ಮ ನೋವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ತಥಾ ಕಾಶಪಿಪಾಸಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಶ್ವಾಸಪೀನಸೈಃ । ಕ್ಲಮಾಙ್ಗಭಙ್ಗವಮಥುಕ್ಷವಥುಶ್ವಯಥುಜ್ವರೈಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹಗ್ಗು, ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ರುಚಿಯಿಲ್ಲದಿಕೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಮೂಗು ಜಾಮಾಗುವುದು; ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಅಂಗಾಂಗಗಳ ಮುರಿತ, ಅಸಹ್ಯತೆ, ತಿಮ್ಮಲು, ಊತ ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಇವುಗಳೂ ಕೂಡಾ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಕ್ಲೈಬ್ಯಬಾಧಿರ್ಯಸ್ತೈಮಿತ್ಯಶರ್ಕರಾಪರಿಪೀಡಿತಃ । ಕ್ಷಾಮೋ ಭಿನ್ನಸ್ವರೋ ಧ್ಯಾಯನ್ಮುಹುಃ ಷ್ಠೀವನ್ನರೋಚಕೀ ॥ ೧,೧೫೬.

ಶಕ್ತಿಹೀನತೆ, ಕಿವಿಯ ಕೆಳಮಟ್ಟ, ದೇಹದ ಕಠಿಣತೆ, ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತ; ಕ್ಷೀಣ, ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗಿರುವ, ಯೋಚನೆ ಮಾಡುವ, ಮರುಮರು ಉಗುಳುವ, ಹಸಿವಿಲ್ಲದವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸರ್ವಪರ್ವಾಸ್ಥಿಹೃನ್ನಾಭೀಪಾಯುವಙ್ಕ್ಷಣಶೂಲವಾನ್ । ಗುದೇನಸ್ತ್ರವತಾ ಪಿತ್ತಂ ಬಲಾಕೋದರಸನ್ನಿಭಮ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಎಲ್ಲ ಸಂಧಿಗಳು, ಎಲುಬುಗಳು, ಹೃದಯ, ನಾಭಿ, ಗುದ, ವಂಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು; ಗುದದಿಂದ ಪಿತ್ತ ಹರಿದು ಬರುವದು, ಅದು ಬಲಾಕಾ ಹಕ್ಕಿಯ ಹೊಟ್ಟೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.