ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಲಕ್ಷಯೇಲ್ಲಕ್ಷಣೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ವಾತಾದೀಞ್ಛೋಣಿತಾದಿಷು । ಅರುಣಂ ನೀಲಕೃಷ್ಣಂ ವಾ ಸಮ್ಪ್ರವಿಶ್ಯನ್ವಿಶೇತ್ತಮಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಲಕ್ಷಣಗಳ ಪ್ರಬಲತೆಯಿಂದ ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ರಕ್ತ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಕೆಂಪು, ನೀಲಿ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯೇತ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ವೇಪಥುರ್ಭ್ರಮಃ । ಕಾಸಃ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾ ಚ್ಛಾಯಾ ಮೂರ್ಛಾಯಾಂ ಮಾರುತಾತ್ಮಕಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅವನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವು, ನಡುಕು, ತಲೆಸುತ್ತು, ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಚರ್ಮ—ಇವು ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂರ್ಚ್ಛೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಪಿತ್ತೇನ ರಕ್ತಂ ಪೀತಂ ವಾ ನಭಃ ಪಶ್ಯನ್ವಿಶೇತ್ತಮಃ । ವಿಬುಧ್ಯೇತ ಚ ಸಸ್ವೇದೋ ದಾಹತೃಷ್ಣೋಪಪೀಡಿತಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಪಿತ್ತದಿಂದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಅಥವಾ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಬೆವರುವುದು, ದಹನ ಮತ್ತು ದಾಹದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಭಿನ್ನವತ್ಪೀತನೀಲಾಭೋ ರಕ್ತನೀಲಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ । ಕಫೇನ ಮೇಘಸಂಕಾಶಂ ಪಶ್ಯತ್ಯಾಕಾಶಮಾವಿಶೇತ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಕಫದಿಂದ, ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮೋಡದಂತೆ, ಒಡೆದ ಹಳದಿ-ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ತಮಶ್ಚಿರಾಚ್ಚ ಬುಧ್ಯೇ ಹೃದುರಃ ಸುಪ್ರಸೇಕವಾನ್ । ಗುರುಭಿಸ್ತಿಮಿತೈ (ರೈ) ರಙ್ಗೇ ರಾಜಧರ್ಮಾವಬನ್ಧಾನ್ (ವತ್) ॥ ೧,೧೫೫.

ಅವನು ಬಹಳ ಸಮಯದ ನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಲಾಜಲ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಅಂಗಗಳು ಭಾರವಾಗಿದ್ದು, ಮಂದವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ರಾಜನ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಬಂಧಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸರ್ವಾಕೃತಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೇಷೈರಪಸ್ಮಾರ ಇವಾಪರಃ । ಪಾತಯತ್ಯಾಶು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳೂ ಮತ್ತು ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಅಪಸ್ಮಾರ ಪೀಡಿತನಂತೆ, ತಕ್ಷಣವೇ ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಸಹ್ಯ ಚಲನೆಗಳಿಲ್ಲ.

ದೋಷೈಸ್ತು ಮದಮೂರ್ಛಾಯಾಂ ಕೃತವೇಗೇಷು ದೇಹಿನಾಮ್ । ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಸಂನ್ಯಾಸೇನೌಷಧೈರ್ನಿವಾ ॥ ೧,೧೫೫.

ದೋಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮದ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛೆಯಲ್ಲಿ, ಅವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗ ಸ್ವತಃ ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅಥವಾ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಔಷಧಿಯಿಂದ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

ವಾಗ್ದೇಹಮನಸಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯಾತಿಬಲಾಬಲಾಃ । ಸಸನ್ಯಾಸಂ ನಿಪತಿತಾಃ ಪ್ರಾಣಾಘಾತನಸಂಶ್ರಯಾಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮಾತು, ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಬಲವಾದವುಗಳಾಗಲಿ, ದುರ್ಬಲವಾದವುಗಳಾಗಲಿ, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲಾದರೂ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನಹೀನತೆ ಜೊತೆಗೆ, ಅವು ಕುಸಿದುಬಿದ್ದು, ಪ್ರಾಣನಾಶದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಭವನ್ತಿ ತೇನ ಪುರುಷಾಃ ಕಾಷ್ಠಭೂತಾ ಮೃತೋಪಮಾಃ । ಮ್ರಿಯೇತ ಶೀಘ್ರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಚೇಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೫೫.

ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ಜನರು ಮರದಂತೆ ಜಡರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಸತ್ತವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡದಿದ್ದರೆ, ಅವರು ಬಹಳ ಬೇಗ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಗಾಧೇ ಗ್ರಾಹಬಹುಲೇ ಸಲಿಲೌಘ ಇವಾರ್ಣವೇ । ಸಂನ್ಯಾಸೇ ವಿನಿಮಜ್ಜನ್ತಂ ನರಮಾಶು ನಿವರ್ತಯೇತ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಹೆಬ್ಬಾವುಗಳು ತುಂಬಿರುವ, ಆಳವಾದ ಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಜ್ಞಾನಹೀನತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

ಮದಮಾನರೋಷತೋಷ ಪ್ರವೃತ್ತಿಭಿರಿತಸ್ತತಃ । ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಂ ಚ ಸಮಂ ಯುಕ್ತಿಂ ಯುಙ್ಕ್ತೇ ನ ಮದ್ಯೇನ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮದ, ಅಹಂಕಾರ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದಾಗಿ, ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವನು ಸರಿಯಾದ ಅಥವಾ ತಪ್ಪಾದ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಬಲಕಾಸದೇಶಪಾತ್ರಂ ಪ್ರಕೃತಿಸಹತಾಮಥವಾ ವಯಾಂಸಿ? । ಪ್ರವಿಭಜ್ಜ್ಯಾತ್ತನುರೂಪಂ ಪಿಬತಿ ತತಃ ಪಿಬತ್ಯಮೃತ ॥ ೧,೧೫೫.

ಬಲ, ಕೆಮ್ಮು, ಸ್ಥಳ, ಪಾತ್ರೆ, ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ತಾನು ಸಹಿಸುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅದು ಅಮೃತಪಾನವಾದಂತೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೬ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅಥಾರ್ಶಸಾಂ ನಿದಾನಂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಮಿ ಚ ಸುಶ್ರುತ ! । ಸರ್ವದಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಮಾಂಸೇ ಕೀಲಕಾಃ ಪ್ರಭವನ್ತಿ ಯೇ ॥ ೧,೧೫೬.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ಈಗ ನಾನು ಅರ್ಶಸ್ಸುಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವು ಯಾವಾಗಲೂ ಜೀವಿಗಳ ಮಾಂಸದಲ್ಲಿ ಕೀಲುಗಳಂತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಅರ್ಶಾಂಸಿ ತಸ್ಮಾದುಚ್ಯನ್ತೇ ಗುದಮಾರ್ಗನಿರೋಧನಾತ್ । ದೋಷಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ವಿವಿಧಾಕೃತೀನ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಗುದಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕಾರಣದಿಂದ 'ಅರ್ಶಸ್ಸು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳು ಚರ್ಮ, ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಮೇದವನ್ನು ಕೆಡಸಿ, ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಮಾಂಸಾಂಕುರಾನಪಾನಾದೌ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ತಾಞ್ಜಗುಃ । ಸಹಜನ್ಮಾನ್ತರೋತ್ಥೇನ ಭೇದೋ ದ್ವೇಧಾ ಸಮಾಸತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮಾಂಸದ ಮೊಳೆ, ಮದ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅರ್ಶಸ್ಸುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ, ಅವು ಎರಡು ವಿಧ: ಜನ್ಮದಿಂದ ಇರುವವು ಮತ್ತು ನಂತರ ಉಂಟಾಗುವವು.

ಶುಷ್ಕಾಗ್ರಾವಾವಿಭೇದಾಶ್ಚ ಗುದಸ್ಥಾನಾನುಸಂಶ್ರಯಾಃ । ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಿಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಿಸ್ರೋಽಘ್ಯರ್ಧಾಙ್ಗುಲಿಸ್ಥಿತಾಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಒಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮತ್ತು ಮುರಿಯದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು, ಗುದದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಒಂದು ಅರ್ಧ ಅಂಗುಲ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಉಳಿದವು ಅರ್ಧ ಅಂಗುಲದಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ.

ಬಾಲ್ಯಪ್ರವಾಹಿಣೀ ತಾಸಾಮನ್ತ್ರಮಧ್ಯೇ ವಿಸರ್ಜಿನೀ । ಬಾಹ್ಯಾಸಂವರಣೇ ತಸ್ಯಾ ಗುದಾದೌ ಬಹಿರಙ್ಗುಲೇ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ಹರಿಯುವದು ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಹೊರಗೆ ಹೊರಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೊರಚರ್ಮ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಗುದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಅಂಗುಲ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸಾರ್ಧಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇನ ರೋಮಾಣ್ಯತ್ರ ತತಃ ಪರಮ್ । ತತ್ರ ಹೇತುಃ ಸಹೋತ್ಥಾನಾಂ ಬಾಲ್ಯೇ ಬೀಜೋಪತಪ್ತತಾ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅರ್ಧ ಅಂಗುಲ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಕೂದಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೀಜವು ಬಿಸಿಯಾಗುವುದು.

ಅರ್ಶಸಾಂ ಬೀಜಸೃಷ್ಟಿಸ್ತು ಮಾತಾಪಿತ್ರಪಚಾರತಃ । ದೇವತಾನಾಂ ಪ್ರಕೋಪೇ ಹಿ ಸಾನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಚಾನ್ಯತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅರ್ಶಸ್ಸಿನ ಬೀಜ ಹುಟ್ಟುವುದು ತಾಯಿ ತಂದೆಯ ಬಿಸಿಮಾಡಿದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ. ದೇವತೆಗಳ ಕೋಪದಿಂದಲೂ, ಅಥವಾ ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಅಶಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಅಸಾಧ್ಯಾ ಏವಮಾಖ್ಯಾತಾಃ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ ಕುಲೋದ್ಭವಾಃ । ಸಹಜಾನಿ ವಿಶೇಷೇಣ ರೂಕ್ಷದುರ್ದರ್ಶನಾನಿ ತು ॥ ೧,೧೫೬.

ಹೀಗೆ, ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಜನ್ಮಜಾತವಾಗಿ ಇರುವ, ಒಣ ಮತ್ತು ಕಾಣಲು ಕಷ್ಟವಾದವುಗಳು.

ಅನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ ಪಾಣ್ಡೂನಿ ದಾರುಣೋಪದ್ರವಾಣಿ ಚ । ಯೋಜ್ಯಾನಿ ಚ ಪೃಥೋಗ್ದೋಷಸಂಸರ್ಗನಿಚಯಾತ್ಸ್ವತಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅವು ಒಳಗೆ ಮುಖವಿಟ್ಟು, ಬಿಳಿಯಾಗಿ, ಭಯಾನಕ ಉಪದ್ರವಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೋಷಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಅಥವಾ ಜಮಾವಣೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಶುಷ್ಕಾಣಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಮಾರ್ದ್ರಾಣಿ ತ್ವಸ್ಯ ಪಿತ್ತತಃ । ದೋಷಪ್ರಕೋಪಹೇತುಸ್ತು ಪ್ರಾಗುಕ್ತೇವಸ್ತ್ರಸಾದಿನಿ ॥ ೧,೧೫೬.

ಒಣದವುಗಳು ವಾತ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ, ತೇವವಿರುವವುಗಳು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಮೊದಲು ವ್ರಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನೌ ಮಲೇಽತಿನಿಚಿತೇ ಪುನಶ್ಚಾಯಂ (ತಿ) ವ್ಯವಾಯತಃ । ಪಾನಸಂಕ್ಷೋಭವಿಷಮಕಠಿನಕ್ಷುದ್ರಕಾಶನಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಮಲಗಳು ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ, ವಿಳಂಬವಾದಾಗ, ಅತಿಯಾದ ಮದ್ಯಪಾನ, ಕೆಡುಕಾದ ಆಹಾರ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಜೋರಾಗಿ ಕೆಮ್ಮುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಗಲೌಷ್ಠೋತ್ಥತಲಭೇದಾದಿಘಟ್ಟನಾತ್ । ಭೃಶಶೀತಾಮ್ಬುಸಂಸ್ಪರ್ಶಪ್ರತತಾತಿಪ್ರವಾಹಣಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂತ್ರಾಶಯ, ಗುದ, ಗಂಟಲು, ತುಟಿ, ಬಾಯಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಇವುಗಳಿಗೆ ಗಾಯವಾದಾಗ, ತುಂಬಾ ಚಳಿಯಾದ ನೀರಿನ ಸಂಪರ್ಕ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತುವಿಕೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಾ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಗತಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವೇಗಧಾರಣಾತ್ತದುದೀರಣಾತ್ । ಜುಗುಪ್ಸಾತೀಸಾರಮೇವ ಗ್ರಹಣೀ ಸೋಽಪ್ಯುಪದ್ರವಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಮೂತ್ರ ಅಥವಾ ಮಲವನ್ನು ತಡೆದುಹಿಡಿಯುವುದು, ಅಥವಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕುವುದು, ಜುಗುಪ್ಸೆ, ಅತಿಸಾರ, ಗ್ರಹಣೀ ಇವುಗಳೂ ಸಹ ಉಪದ್ರವಗಳಾಗಿವೆ.

ಕರ್ಷಣಾದ್ವಿಷಮಾದೇಶ್ಚಚೇಷ್ಟಾಭ್ಯೋ ಯೋಷಿತಾಂ ಪುನಃ । ಆಮಗರ್ಭಪ್ರಪತನಾದ್ಗರ್ಭವೃದ್ಧಿಪ್ರಪೀಡನಾತ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಹೆಂಗಸರು ಎಳೆಯುವುದು, ಅಸಮ ಚಲನೆಗಳು, ಶ್ರಮ ಇವುಗಳಿಂದ, ಅಲ್ಲದೆ ಅಪೂರ್ಣ ಗರ್ಭವು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವುದು ಮತ್ತು ಗರ್ಭದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಂದ ಆಗುವ ನೋವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಾ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಈದೃಶೈಶ್ಚಾಪರೈರ್ವಾಯುರಪಾನಃ ಕುಪಿತೋ ಮಲೇ । ಪಾಯೋರ್ವಲೀಷು ಸದ್ರವೃತ್ತಿಭಾಸ್ವನ್ನಿಃ ಪೂರ್ಣಮೂರ್ತಿಷು ॥ ೧,೧೫೬.

ಇಂತಹ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಪಾನ ವಾಯು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಮಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಗುದದ ಮಡಿಲುಗಳಲ್ಲಿ, ದ್ರವ ಮಲವಿರುವವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೇಹ ತುಂಬಿರುವವರಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಜಾಯನ್ತೇರ್ಽಶಾಂಸಿತು ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಹ್ನಿಮನ್ದತಾ । ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಸಾಸ್ಥಿಸದನಂ ಪಿಣ್ಡಿ (ಷ್ಟ) ಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೬.

ಇವುಗಳ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಅಡಚಣೆ, ಎಲುಬುಗಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಳಾಗುವುದು, ತಿರುಗುವುದು ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುವುದು.

ಸಾನ್ದ್ರೋತ್ಥೋನೇತ್ರಯೋಃ ಶೋಥಃ ಶಕೃದ್ಭವೇದೋಽಥ ವಾ ಗ್ರಹಃ । ಮಾರುತಃ ಪುರತೋ ಮೂಢಃ ಪ್ರಾಯೋ ನಾಭೇರಧಶ್ಚರನ್ ॥ ೧,೧೫೬.

ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬದ್ಧಕೋಷ್ಟ ಅಥವಾ ಮಲ ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು ಕಾಣಬಹುದು; ವಾಯು ಮುಂದೆ ತಡೆದು ನಾಭಿಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.