ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ರಕ್ತೇಕ್ಷಣತ್ವಂ ಸತತಂ ಶೋಷೋ ದಾಹೋಽತಿಧೂಮಕಃ । ಕಫೋ ರಸಾದ್ವಿಕುಪಿತಸ್ತೋಯವಾಹಿಷು ಮಾರುತಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಕಣ್ಣುಗಳು ಸದಾ ಕೆಂಪಾಗಿರುವುದು, ಒಣತೆ, ಸುಡುವುದು, ತುಂಬಾ ಧೂಮದಂತೆ ತೋರುವುದು; ರುಚಿಯಿಂದ ಕಫ ಕಿರಿಕಿರಿ ಆಗುವುದು, ನೀರು ಸಾಗುವ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು.

ಸ್ರೋತಸ್ತು ಸಕಫಂ ತೇನ ಪಙ್ಕವಚ್ಛೋಷ್ಯತೇ ತತಃ । ಶೂಕೈರಿವಾಚಿತಃ ಕಣ್ಠೋ ನಿದ್ರಾ ಮಧುರವಕ್ರತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ನದಿಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದರೆ, ಆ ಹಸುವಿನ ಕರು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಗರಿಗಳು ಗಂಟಲನ್ನು ತಡೆದುಹಾಕುತ್ತವೆ; ನಿದ್ರೆ ಬರುವಾಗ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾದ ತಿರುವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಆಧ್ಮಾನಂ ಶಿರಸೋ ಜಾಡ್ಯಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಮ್ । ಆಲಸ್ಯಮವಿಪಾಕಞ್ಚ ಯಃ ಸ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ತಲೆ ಊದುವುದು, ಮನಸ್ಸು 둔ವಾಗುವುದು, ಆಲಸ್ಯ, ವಾಂತಿ, ರುಚಿ ಹೋದುವುದು, ಸೋಮಾರಿ, ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇದ್ದವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇದ್ದವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಮೋದ್ಭವಾಚ್ಚ ರಕ್ತಸ್ಯ ಸಂರೋಧಾದ್ವಾತಪಿತ್ತತಾ । ಉಷ್ಣಾಕ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತಾಮ್ಭೋ ಭಜತಸ್ತೃಷಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಸುಗಂಧವು ಹುಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಹರಿವು ತಡೆಯುವುದು ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದವನು ಹಠಾತ್ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರು ಕುಡಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಷ್ಣಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವೈ ಪಿತ್ತಜೈವಸಾ । ಯಾ ಚ ಪಾನಾತಿಪಾನೋತ್ಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೇ ಸ್ನೇಹಪಾಕಜಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಿಸಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿದರೆ ಅದು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಆಹಾರದಿಂದ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪಿತ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಿಗ್ಧಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಭೋಜನೇನ ಕಫೋದ್ಭವಾ । ತೃಷ್ಣಾರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಿಕಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಎಣ್ಣೆ, ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ಇರುವ ಆಹಾರದಿಂದ ದಾಹವು ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ರುಚಿ ಹೋದುದು ಮತ್ತು ದಾಹವು ಇದ್ದರೆ ಅದು ದೇಹ ಕ್ಷಯವಾಗುವ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಶೋಷಮೋಹಜ್ವರಾದ್ಯನ್ಯದೀರ್ಘರೋಗೋಪಸರ್ಗತಃ । ಯಾ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯತೇ ತೀವ್ರಾ ಸೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಒಣಗುವುದು, ಗೊಂದಲ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಳೆಯ ರೋಗಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ದಾಹ ಉಂಟಾದರೆ, ಅದನ್ನು ಉಪಸರ್ಗಗಳಿರುವ ದಾಹವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೫ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ವಕ್ಷ್ಯೇ ಮದಾತ್ಯಯಾದೇಶ್ಚ ನಿದಾನಂ ಮುನಿಭಾಷಿತಮ್ । ತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಲವ್ಯವಾಯಾಸುಕರಂ ಲಘು ॥ ೧,೧೫೫.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ನಾನು ಮದಾತ್ಯಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದಂತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದು ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಹುಳಿ, ಒಣ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಹುಳಿ, ಚುರುಕು ಮತ್ತು ಹಗುರವಾಗಿದೆ.

ವಿಕಾಶಿ ವಿಶದಂ ಮದ್ಯಂ ಮೇದಸೋಽಸ್ಮಾದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ । ತೀಕ್ಷ್ಣೋದಯಾಶ್ಚ ದಿವ್ಯುಕ್ತಾಶ್ಚಿತ್ತೋಪಪ್ಲವಿನೋ ಗುಣಾಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮದ್ಯವು ಹರಡುವ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದದ್ದು, ಕೊಬ್ಬಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ದೈವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ಗುಣಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಜೀವಿತಾನ್ತಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ವಿಷೇಣೋತ್ಕರ್ಷವರ್ತಿನಾ । ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಮದ್ಯಂ ಮಾನ್ದ್ಯದೀನೋಜಸೋ ಗುಣಾನ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅತ್ಯಂತ ವಿಷದಿಂದ ಜೀವದ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮದ್ಯವು ದೇಹದ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುತ್ತದೆ.

ದಶಭಿರ್ಗುಣೈಃ ಸಂಕ್ಷೋಮ್ಯಂ ಚೇತೋ ನಯತಿ ಚಾಕ್ರಿಯಮ್ । ಆದ್ಯೇ ಮದೇ ದ್ವಿತೀಯೇಽಪಿ ಪ್ರಮ (ಮೋ) ದಾಯತನೇ ಸ್ಥಿತಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಹತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಮದ್ಯದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದುರ್ವಿಕಲ್ಪಹತೋ ಮೂಢಃ ಸುಖಮಿತ್ಯಭಿಮುಚ್ಯತೇ । ಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಯೋಃ ಸನ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಜಾಸನೋ ಮದಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅನುಮಾನದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾದವನು ಸುಖವನ್ನೇ ಸಂತೋಷವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮದ್ಯದ ಮಧ್ಯದ ಹಂತ ತಲುಪಿದಾಗ, ಮದ್ಯವು ರಾಜಾಸನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ನಿರಙ್ಕುಶ ಇವ ವ್ಯಾಲೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಾಚರೇತ್ತತಃ । ಇಯಂ ಭೂಮಿರವಾಚ್ಯಾನಾಂ ದೌಃ ಶೀಲಸ್ಯೇದಮಾಸ್ಪದಮ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅಡಕೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಯಂತೆ, ಅವನು ನಂತರ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಭೂಮಿ ದುಶೀಲವಿರುವವರ ಮತ್ತು ಹೇಳಲಾಗದ ವರ್ತನೆಯವರ ನೆಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಏಕೋಽಯಂ ಬಹುಮಾರ್ಗಾಯಾಃ ದುರ್ಗರ್(ಮ) ತೇರ್ದರ್ಶಕಃ ಪರಮ್ । ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ ಸನ್ನವಾಕ್ಶೇತೇ ತೃತೀಯೇಽತ್ರ ಮದೇ ಸ್ಥಿತಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಇದು ಬಹುಪಥಗಳಿರುವ ಕಷ್ಟದ ಮಾರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸೂಚಕ; ಚಲನೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಮಾತು ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಮದ್ಯವು ಮೂರನೇ ಹಂತ ತಲುಪಿದೆ.

ಮರಣಾದಪಿ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಗತಃ ಪಾಪತರಾಂ ದಶಾಮ್ । ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಂ ಸುಖಂ ದುಃ ಖಂ ಮಾನಾನರ್ಥಂ ಹಿತಾಹಿತಮ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೆಟ್ಟ ಪಾಪಾತ್ಮನು ಇನ್ನೂ ಪಾಪದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ಗೌರವ, ಅವಮಾನ, ಲಾಭ, ಹಾನಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ನ ವೇದ ಶೀಕಮೋಹಾರ್ತಂ ಶೋಷ (ಕ) ಮೋಹಾದಿಸಂಯುತಃ । ಸೋನ್ಮಾದಭ್ರಮಮೂರ್ಛಾಯಾಂ ಸಾಪಸ್ಮಾರಃ ಪತತ್ಯಧಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮೂಢನಾಗಿ, ಗೊಂದಲದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗಿ, ಒಣಗುವುದು, ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಉನ್ಮಾದ, ಭ್ರಮೆ, ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಪಸ್ಮಾರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

ನಾತಿ ಮಾದ್ಯನ್ತಿ ಬಲಿನಃ ಕೃತಾಹಾರಾ ಮಹಾಶನಾಃ । ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ಸರ್ವೈರ್ಭವೇದ್ರೋಗೋ ಮದಾತ್ಯಯಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಬಲಿಷ್ಠರು, ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಾ ಊಟ ಮಾಡಿದವರು, ತುಂಬಾ ತಿಂದವರು ಅತಿಯಾಗಿ ಮದಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಮದಾತ್ಯಯ ರೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಮೋಹೋ ಹೃದಯವ್ಯಥಾ । ವಿಭೇದಂ ಪ್ರಸಭಂ ತೃಷ್ಣಾ ಸೌಮ್ಯೋ ಗ್ಲಾನಿರ್ಜ್ವರೋಽರುಚಿಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅವರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು: ಗೊಂದಲ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವು, ತಲೆಬುರುಡೆ, ತೀವ್ರ ದಾಹ, ಸೌಮ್ಯವಾದ ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ರುಚಿ ಹೋದುದು.

ಪುರೋವಿಬನ್ಧಸ್ತಿಮಿರಂ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರಜಾಗರಃ । ಸ್ವೇದೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮೂಗಿನಲ್ಲಿನ ಅಡ್ಡಿ, ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುವುದು, ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ನಿದ್ರೆ ಬಾರದಿರುವುದು, ಅತಿಯಾದ ಬೆವರು, ಹೊಟ್ಟೆ ಗಟ್ಟಿ, ಊತ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಗೊಂದಲ.

ಸ್ವಪ್ನೇನೇವಾಭಿಭವತಿ ನ ಚೋಕ್ತಶ್ಚ ಸ ಭಾಷತೇಃ । ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹಜ್ವರಃ ಸ್ವೇದೋ ಮೋಹೋ ನಿತ್ಯಂ ಚ ವಿಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅವನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವನಂತೆ ಆಗಿ, ಕೇಳಿದರೂ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ದಹನ, ಜ್ವರ, ಬೆವರು, ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಸದಾ ತಲೆಸುತ್ತುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಛರ್ದಿರ್ಹೃಲ್ಲಾಸೋ ನಿದ್ರಾ ಚೋದರಗೌರವಮ್ । ಸರ್ವಜೇ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗತ್ವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇತ್ತು ಯಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಕಫದಿಂದ ವಾಂತಿ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಸಹ್ಯ, ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿಯುವವನು—

ಸಹಸಾ ರುಚಿರಂ ಚಾನ್ಯತರಧ್ವಂಸಕಶೋಷಿಣೌ । ಭವೇತಾಂ?ಮಾರುತಾತ್ಕಷ್ಟಾದ್ಭವೇತ್ತ ಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಹಠಾತ್ ಸುಖವಾಗಬಹುದು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಾಶ ಅಥವಾ ಒಣಗುವುದು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ವಾತದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾರಿಯಾದ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧ್ವಂಸಕಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಷ್ಠಿವಾಃ ಕಣ್ಠಶೋಷೋಽತಿನಿದ್ರತಾ । ಶಬ್ದಾಸಹತ್ವಂ ತಚ್ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪೋಽಙ್ಗೇ ಹಿ ವಾತರುಕ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ನಾಶವಾಗುವಾಗ ಕಫ ಉಗುಳುವುದು, ಗಂಟಲು ಒಣಗುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ರೆ, ಶಬ್ದವನ್ನು ಸಹಿಸದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗುವುದು—ಇವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ನೋವುಗಳು.

ಹೃತ್ಕಣ್ಠರೋಗಃ ಸಂಮೋಹಃ ಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾವಮಿಜ್ವರಾಃ । ನಿವರ್ತೇದ್ಯಸ್ತು ಮದ್ಯೇಭ್ಯೋ ಜಿತಾತ್ಮಾ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಗಂಟಲು ಕಾಯಿಲೆ, ಗೊಂದಲ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ದಾಹ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಜ್ವರ—ಮದ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹದಿಂದ ವಿವೇಕದಿಂದ ನಡೆಯುವವನು ಇದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ವಿಕಾರೈಃ ಕ್ಲಿಶ್ಯತೇ ಜಾತು ನ ಸ ಶರೀರಮಾನಸಃ । ರಜೋಮೋಹಹಿತಾಹಾರಪಾಸ್ಯ ಸ್ಯುಸ್ತ್ರಯೋ ಗದಾಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅವನು ದೇಹಕ್ಕೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಯಾವ ರೋಗವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ದುಷ್ಟವಾದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವವನಿಗೆ ಮೂರು ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ವಸಾಸೃಕ್ಕ್ಲೇದನಾವಾಹಿಸ್ರೋತೋರೋಧಃ ಸುದ್ಭವಾಃ । ಮದಮೂರ್ಛಾಪಸಂನ್ಯಾಸಾ ಯಥೋತ್ತರಬಲೋದ್ಭವಾಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮೆದುಳು, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ದ್ರವಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ನಾಳಗಳು ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ನಂತರ ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಮದ್ಯದ ಮೂರ್ಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ.

ಮದೋಽತ್ರ ದೋಷೈಃ ಸರ್ವೈಸ್ತು ರಕ್ತಮದ್ಯವಿಷೈರಪಿ । ಶಕ್ತ್ಯಾನನ್ತ್ಯಾದ್ಗತಾಭಾಸಶ್ಚಲಶ್ಛಲಿತವೇಷ್ಟಿತಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಇಲ್ಲಿ ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮದ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛೆ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳಿಂದ, ರಕ್ತದಿಂದ, ಮದ್ಯದಿಂದ ಮತ್ತು ವಿಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಶಕ್ತಿ ಅಪಾರವಾದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರದೆ ಮೋಸಗೊಳಿಸುವಂತಿರುತ್ತವೆ.

ರೂಕ್ಷಶ್ಯಾಮಾರುಣತನುರ್ಮದ್ಯೇ ವಾತೋದ್ಭವೇ ಭವೇತ್ । ಪಿತ್ತೇನ ಕ್ರೋಧನೋ ರಕ್ತಪೀತಾಭಃ ಕಲಹಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ವಾತದಿಂದ ಮದ್ಯಪಾನವಾದರೆ ದೇಹ ಒಣಗಿದ್ದು, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ಆಗಿದ್ದರೆ ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ರಕ್ತಪೀತ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಜಗಳ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ವಪ್ನೇಽಸಮ್ಬದ್ಧವಾಕ್ಯಾದಿಃ ಕಫಾದ್ಧ್ಯಾನಪರೋ ಹಿ ಸಃ । ಸರ್ವೋತ್ಥಸನ್ನಿಪಾತೇನ ರಕ್ತಸ್ತಮ್ಭಾಙ್ಗದೂಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಕಫದಿಂದ ಮದ್ಯಪಾನವಾದರೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಅಸಂಬದ್ಧವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದರೆ ರಕ್ತವು ಕಟ್ಟುಹಾಕಿ ಅಂಗಗಳು ಹಾಳಾಗುತ್ತವೆ.