ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಶ್ರಮೋ ದಾಹೋ ಸ್ವೇದೋಽಮ್ಲಕಫಜಃ ಕ್ರಮಃ । ಛರ್ದನಂ ಹ್ಯಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಧೂಮಕಲ್ಪಿತಕೋ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ದಾಹ, ದಣಿವು, ಸುಡುವುದು, ಬೆವರು, ಹುಳಿಯೂ ಕಫದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ; ಹುಳಿ ಪಿತ್ತದಿಂದ ವಾಂತಿ, ಧೂಮದ ಅನುಭವದ ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಭಾರಿಕಂ ಸಾಶ್ಮಗರ್ಭವತ್ । ಕಾಸಾಸ್ಥಿಸಾದನಿಷ್ಠೀವನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾರುಚಿಜ್ವರಾಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಕಫದಿಂದ ಹೃದಯವು ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಲ್ಲು ಇದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಕೆಮ್ಮು, ಎಲುಬು ದುರ್ಬಲತೆ, ಉಗುಳುವುದು, ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಆಹಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಜ್ವರ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೃದ್ರೋಗೇ ಹಿ ತ್ರಿಭಿರ್ದೇಷೈಃ ಕೃಮಿಭಿಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತಾ । ತಮಃ ಪ್ರವೇಶೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಶೋಥಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ತ್ರುತಿಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಮತ್ತು ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಹೃದ್ರೋಗದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತವೆ, ಕತ್ತಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಅನುಭವ, ಹರ್ಷ, ಶೋಥ, ಉರಿ, ಕಫ ಹೊರಹೋಗುವುದು ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಹೃದಯಂ ಸತತಂ ಚಾತ್ರ ಕ್ರಕಚೇನೇವ ದೀರ್ಯತೇ । ಚಿಕಿತ್ಸದಾಮಯಂ (ರಂ) ಘೋರಂ ತಚ್ಛೀಘ್ರಂ ಶೀಘ್ರಮಾರಿಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯವು ಸದಾ ಅರಿವಿನಂತೆ ನೋವು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಈ ಭಯಾನಕ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ಬಲಕ್ಷಯಃ । ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾದುಪಸರ್ಗಾಚ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ಕಾರಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫದಿಂದ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಶಕ್ತಿಕೊರೆವು ಬರುತ್ತದೆ; ಆರನೇ ವಿಧವು ಉಪಸರ್ಗಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವಾತಪಿತ್ತವೇ ಕಾರಣ.

ಸರ್ವೇಷು ತತ್ಪ್ರಕೋಪೋ ಹಿ ಸಮ್ಯಗ್ಧಾತುಪ್ರಶೋಷಣಾತ್ । ಸರ್ವದೇಹಭ್ರಾಮೋತ್ಕಮ್ಪತಾಪಹೃದ್ದಾಹಮೋಹಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಈ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ದೇಹದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತವೆ, ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗೊಂದಲ, ಕಂಪನ, ಬಿಸಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ಅಜ್ಞಾನದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗಲಕ್ಲೋಮತಾಲುತೋಯವಹಾಃ ಶಿರಾಃ । ಸಂಶೋಷ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯನ್ತೇ ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಗಂಟಲು, ತಾಲು, ಊದುಗೆಯ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರು ಸಾಗಿಸುವ ಶಿರೆಗಳು ಒಣಗಿದಾಗ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಮುಖಶೋಷೋ ಜಲಾತೃಪ್ತಿರನ್ನದ್ವೇಷಃ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ । ಕಣ್ಠೋಷ್ಠತಾಲುಕಾರ್ಕಶ್ಯಾಜ್ಜಿಹ್ವಾನಿಷ್ಕ್ರಮಣೇ ಕ್ಲಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಾಯಿಯ ಒಣತೆ, ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿ, ಆಹಾರದ ಮೇಲೆ ವಿರಕ್ತಿ, ಧ್ವನಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಗಂಟಲು, ತುಟಿಗಳು, ತಾಲಿನಲ್ಲಿ ಉರಿ, ಜಿಹ್ವೆ ಹೊರಹಾಕುವಾಗ ದಣಿವು ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶೋ ಹ್ಯುದ್ಗರಾಢ್ಯಸ್ತಥಾಮಯಃ । ಮಾರುತಾತ್ಕ್ಷಾಮತಾದೈನ್ಯಂ ಶಙ್ಖಭೇ (ತೋ) ದಃ ಶಿರೌಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಡಬಡಿಕೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಗೊಂದಲ, ಮರುಮರು ಉಗುಳುವ ಕಾಯಿಲೆ; ವಾತದಿಂದ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣತೆ, ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುವುದು, ಕಪಾಲದಲ್ಲಿ ನೋವು, ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಶ್ರುತಿನಿದ್ರಾಬಲಕ್ಷಯಾಃ । ಶೀತಾಮ್ಲಫೇನವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾನ್ಮೂರ್ಛಾಸ್ಯತಿಕ್ತತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಗಂಧ ಅರಿಯಲಾಗದಿರುವುದು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಕೇಳುವ ಶಕ್ತಿ, ನಿದ್ರೆ, ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು; ಪಿತ್ತದಿಂದ ಚಳಿಯೂ, ಹುಳಿಯೂ, ನೊಣದಂತಹ ಉಗುಳುವಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುವುದು, ಮೂರ್ಛೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತೇಕ್ಷಣತ್ವಂ ಸತತಂ ಶೋಷೋ ದಾಹೋಽತಿಧೂಮಕಃ । ಕಫೋ ರಸಾದ್ವಿಕುಪಿತಸ್ತೋಯವಾಹಿಷು ಮಾರುತಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಕಣ್ಣುಗಳು ಸದಾ ಕೆಂಪಾಗಿರುವುದು, ಒಣತೆ, ಸುಡುವುದು, ತುಂಬಾ ಧೂಮದಂತೆ ತೋರುವುದು; ರುಚಿಯಿಂದ ಕಫ ಕಿರಿಕಿರಿ ಆಗುವುದು, ನೀರು ಸಾಗುವ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು.

ಸ್ರೋತಸ್ತು ಸಕಫಂ ತೇನ ಪಙ್ಕವಚ್ಛೋಷ್ಯತೇ ತತಃ । ಶೂಕೈರಿವಾಚಿತಃ ಕಣ್ಠೋ ನಿದ್ರಾ ಮಧುರವಕ್ರತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ನದಿಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದರೆ, ಆ ಹಸುವಿನ ಕರು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಗರಿಗಳು ಗಂಟಲನ್ನು ತಡೆದುಹಾಕುತ್ತವೆ; ನಿದ್ರೆ ಬರುವಾಗ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾದ ತಿರುವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಆಧ್ಮಾನಂ ಶಿರಸೋ ಜಾಡ್ಯಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಮ್ । ಆಲಸ್ಯಮವಿಪಾಕಞ್ಚ ಯಃ ಸ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ತಲೆ ಊದುವುದು, ಮನಸ್ಸು 둔ವಾಗುವುದು, ಆಲಸ್ಯ, ವಾಂತಿ, ರುಚಿ ಹೋದುವುದು, ಸೋಮಾರಿ, ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇದ್ದವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇದ್ದವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಮೋದ್ಭವಾಚ್ಚ ರಕ್ತಸ್ಯ ಸಂರೋಧಾದ್ವಾತಪಿತ್ತತಾ । ಉಷ್ಣಾಕ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತಾಮ್ಭೋ ಭಜತಸ್ತೃಷಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಸುಗಂಧವು ಹುಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಹರಿವು ತಡೆಯುವುದು ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದವನು ಹಠಾತ್ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರು ಕುಡಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಷ್ಣಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವೈ ಪಿತ್ತಜೈವಸಾ । ಯಾ ಚ ಪಾನಾತಿಪಾನೋತ್ಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೇ ಸ್ನೇಹಪಾಕಜಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಿಸಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿದರೆ ಅದು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಆಹಾರದಿಂದ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪಿತ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಿಗ್ಧಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಭೋಜನೇನ ಕಫೋದ್ಭವಾ । ತೃಷ್ಣಾರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಿಕಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಎಣ್ಣೆ, ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ಇರುವ ಆಹಾರದಿಂದ ದಾಹವು ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ರುಚಿ ಹೋದುದು ಮತ್ತು ದಾಹವು ಇದ್ದರೆ ಅದು ದೇಹ ಕ್ಷಯವಾಗುವ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಶೋಷಮೋಹಜ್ವರಾದ್ಯನ್ಯದೀರ್ಘರೋಗೋಪಸರ್ಗತಃ । ಯಾ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯತೇ ತೀವ್ರಾ ಸೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಒಣಗುವುದು, ಗೊಂದಲ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಳೆಯ ರೋಗಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ದಾಹ ಉಂಟಾದರೆ, ಅದನ್ನು ಉಪಸರ್ಗಗಳಿರುವ ದಾಹವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೫ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ವಕ್ಷ್ಯೇ ಮದಾತ್ಯಯಾದೇಶ್ಚ ನಿದಾನಂ ಮುನಿಭಾಷಿತಮ್ । ತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಲವ್ಯವಾಯಾಸುಕರಂ ಲಘು ॥ ೧,೧೫೫.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ನಾನು ಮದಾತ್ಯಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದಂತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದು ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಹುಳಿ, ಒಣ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಹುಳಿ, ಚುರುಕು ಮತ್ತು ಹಗುರವಾಗಿದೆ.

ವಿಕಾಶಿ ವಿಶದಂ ಮದ್ಯಂ ಮೇದಸೋಽಸ್ಮಾದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ । ತೀಕ್ಷ್ಣೋದಯಾಶ್ಚ ದಿವ್ಯುಕ್ತಾಶ್ಚಿತ್ತೋಪಪ್ಲವಿನೋ ಗುಣಾಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮದ್ಯವು ಹರಡುವ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದದ್ದು, ಕೊಬ್ಬಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ದೈವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ಗುಣಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಜೀವಿತಾನ್ತಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ವಿಷೇಣೋತ್ಕರ್ಷವರ್ತಿನಾ । ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಮದ್ಯಂ ಮಾನ್ದ್ಯದೀನೋಜಸೋ ಗುಣಾನ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅತ್ಯಂತ ವಿಷದಿಂದ ಜೀವದ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮದ್ಯವು ದೇಹದ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುತ್ತದೆ.

ದಶಭಿರ್ಗುಣೈಃ ಸಂಕ್ಷೋಮ್ಯಂ ಚೇತೋ ನಯತಿ ಚಾಕ್ರಿಯಮ್ । ಆದ್ಯೇ ಮದೇ ದ್ವಿತೀಯೇಽಪಿ ಪ್ರಮ (ಮೋ) ದಾಯತನೇ ಸ್ಥಿತಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಹತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಮದ್ಯದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದುರ್ವಿಕಲ್ಪಹತೋ ಮೂಢಃ ಸುಖಮಿತ್ಯಭಿಮುಚ್ಯತೇ । ಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಯೋಃ ಸನ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಜಾಸನೋ ಮದಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅನುಮಾನದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾದವನು ಸುಖವನ್ನೇ ಸಂತೋಷವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮದ್ಯದ ಮಧ್ಯದ ಹಂತ ತಲುಪಿದಾಗ, ಮದ್ಯವು ರಾಜಾಸನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ನಿರಙ್ಕುಶ ಇವ ವ್ಯಾಲೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಾಚರೇತ್ತತಃ । ಇಯಂ ಭೂಮಿರವಾಚ್ಯಾನಾಂ ದೌಃ ಶೀಲಸ್ಯೇದಮಾಸ್ಪದಮ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅಡಕೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಯಂತೆ, ಅವನು ನಂತರ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಭೂಮಿ ದುಶೀಲವಿರುವವರ ಮತ್ತು ಹೇಳಲಾಗದ ವರ್ತನೆಯವರ ನೆಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಏಕೋಽಯಂ ಬಹುಮಾರ್ಗಾಯಾಃ ದುರ್ಗರ್(ಮ) ತೇರ್ದರ್ಶಕಃ ಪರಮ್ । ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ ಸನ್ನವಾಕ್ಶೇತೇ ತೃತೀಯೇಽತ್ರ ಮದೇ ಸ್ಥಿತಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಇದು ಬಹುಪಥಗಳಿರುವ ಕಷ್ಟದ ಮಾರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸೂಚಕ; ಚಲನೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಮಾತು ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಮದ್ಯವು ಮೂರನೇ ಹಂತ ತಲುಪಿದೆ.

ಮರಣಾದಪಿ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಗತಃ ಪಾಪತರಾಂ ದಶಾಮ್ । ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಂ ಸುಖಂ ದುಃ ಖಂ ಮಾನಾನರ್ಥಂ ಹಿತಾಹಿತಮ್ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೆಟ್ಟ ಪಾಪಾತ್ಮನು ಇನ್ನೂ ಪಾಪದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ಗೌರವ, ಅವಮಾನ, ಲಾಭ, ಹಾನಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ನ ವೇದ ಶೀಕಮೋಹಾರ್ತಂ ಶೋಷ (ಕ) ಮೋಹಾದಿಸಂಯುತಃ । ಸೋನ್ಮಾದಭ್ರಮಮೂರ್ಛಾಯಾಂ ಸಾಪಸ್ಮಾರಃ ಪತತ್ಯಧಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮೂಢನಾಗಿ, ಗೊಂದಲದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗಿ, ಒಣಗುವುದು, ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಉನ್ಮಾದ, ಭ್ರಮೆ, ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಪಸ್ಮಾರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

ನಾತಿ ಮಾದ್ಯನ್ತಿ ಬಲಿನಃ ಕೃತಾಹಾರಾ ಮಹಾಶನಾಃ । ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ಸರ್ವೈರ್ಭವೇದ್ರೋಗೋ ಮದಾತ್ಯಯಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಬಲಿಷ್ಠರು, ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಾ ಊಟ ಮಾಡಿದವರು, ತುಂಬಾ ತಿಂದವರು ಅತಿಯಾಗಿ ಮದಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಮದಾತ್ಯಯ ರೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಮೋಹೋ ಹೃದಯವ್ಯಥಾ । ವಿಭೇದಂ ಪ್ರಸಭಂ ತೃಷ್ಣಾ ಸೌಮ್ಯೋ ಗ್ಲಾನಿರ್ಜ್ವರೋಽರುಚಿಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಅವರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು: ಗೊಂದಲ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವು, ತಲೆಬುರುಡೆ, ತೀವ್ರ ದಾಹ, ಸೌಮ್ಯವಾದ ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ರುಚಿ ಹೋದುದು.

ಪುರೋವಿಬನ್ಧಸ್ತಿಮಿರಂ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರಜಾಗರಃ । ಸ್ವೇದೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮೂಗಿನಲ್ಲಿನ ಅಡ್ಡಿ, ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುವುದು, ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ನಿದ್ರೆ ಬಾರದಿರುವುದು, ಅತಿಯಾದ ಬೆವರು, ಹೊಟ್ಟೆ ಗಟ್ಟಿ, ಊತ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಗೊಂದಲ.