ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಉದಾನೋಽಧಿಕೃತಾನ್ದೋಷಾನ್ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧ್ಯರ್ಹಮಸ್ಯತಿ । ಆಶು ಕ್ಲೇಶೋಽಸ್ಯ ಲಾವಣ್ಯಪ್ರಸೇಕಾರುಚಯಃ ಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಉದಾನ ವಾಯು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತವಾದಾಗ, ಜೀರ್ಣವಾಗಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ತೊಂದರೆ, ಕಾಂತಿಯ ಕೊರತೆ, ಹೆಚ್ಚಿದ ಲಾಲಾ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ನಾಭಿಪೃಷ್ಠಂ ರುಜತ್ಯಾಶು ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾಹಾರಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್ । ತತೋ ವಿಚ್ಛ್ರಿನ್ನಲ್ಪಾಲ್ಪಕಷಾಯಂ ಫೇನಿಲಂ ವಮೇತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಅದು ಬೇಗನೆ ನಾಭಿ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನಡೆಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಬದಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ವಿರಾಮವಿರಾಮವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಕಸಾಯ ರುಚಿಯುಳ್ಳ ನೊರೆಯುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ವಾಂತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದೋದ್ಗರಯುತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಮನುಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವೇಗವತ್ । ಕಾಸಾಸ್ಯಶೋಷಕಂ ವಾತಾತ್ಸ್ವರಪೀಡಾಸಮನ್ವಿತಮ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಶಬ್ದದೊಡನೆ ಉಗುಳುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಬಲವಾದ ತಾಕತ್ತಿನಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ವಾತದಿಂದ ಕೆಮ್ಮು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಣತನ, ಧ್ವನಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಾತ್ಕ್ಷಾರೋದಕನಿಭಂ ಧೂಮ್ರಂ ಹರಿತಪೀತಕಮ್ । ಸಾಸೃಗಮ್ಲಂ ಕಟುತಿಕ್ತಂ ತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾದಾಹಪಾಕವತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಮೂತ್ರದಂತೆ ಉಪ್ಪು ರುಚಿಯ ನೀರಿನಂತೆ, ಹೊಳೆಯದ ಹಸಿರು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ, ರಕ್ತ ಮಿಶ್ರಿತ, ಹುಳಿಯೂ, ತುಪ್ಪದಂತೆ ಕಹಿಯೂ, ಹುಲ್ಲಿನ ವಾಸನೆಯೂ ಇರುವದು, ದಾಹ ಉಂಟುಮಾಡುವದು ಮತ್ತು ಸುಡುವಂತೆ ತೋರುವದು.

ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘನಂ ಪೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಸ್ತು ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್ । ಮಧುರಂ ಲವಣಂ ಭೂರಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಕಫದಿಂದ ಅದು ಎಣ್ಣೆಯಂತೆ, ದಪ್ಪವಾಗಿದ್ದು, ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿರುತ್ತದೆ; ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಅದು ಜೇನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಅದು ಸಿಹಿ, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಯೂ, ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮಖಶ್ವಯಥುಮಾಧುರ್ಯತನ್ದ್ರಾಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸವಾನ್ । ಸರ್ವೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯೋ ಭವತಿ ಸರ್ವಥಾ ॥ ೧,೧೫೩.

ಶೋಥ, ಸಿಹಿತನ, ನಿದ್ದೆ, ವಾಂತಿ, ಹರ್ಷ, ಕೆಮ್ಮು ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಆ ರಕ್ತವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

ಸರ್ವಂ ಯಸ್ಯ ಚ ವಿದ್ವಿಷ್ಟಂ ದರ್ಶನಶ್ರವಣಾದಿಭಿಃ । ವಾತಾದಿನೈವ ಸಂಕ್ರುದ್ಧಕೃಮಿದುಷ್ಟಾನ್ನಜೇ ಗದೇ । ಶೂಲವೇಪತುಹೃಲ್ಲಾಸೋ ವಿಶೇಷಾತ್ಕೃಮಿಜೇ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಲ್ಲವೂ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ, ಕೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಹುಳಿನಿಂದ ಹಾಳಾದ ಆಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾಯಿಲೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ನೋವು, ಕಂಪನ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೪ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಹೃದ್ರೋಗಾದಿನಿದಾನಂ ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಸುಶ್ರುತಾಧುನಾ । ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ ತು ಹೃದ್ಗತಾಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ಈಗ ನಾನು ಹೃದಯದ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೃದ್ರೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಧಗಳಿವೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಾತೇನ ಶೂನ್ಯಾತಾತ್ಯರ್ಥಂ ಭುಜ್ಯತೇ ರೋರುದೀತಿ ಚ । ಭಿದ್ಯತೇ ಶುಷ್ಯತೇ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಹೃದಯಂ ಶೂನ್ಯತಾ ಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ವಾತದಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಖಾಲಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಾನೆ; ಹೃದಯವು ಮುರಿದುಹೋಗಿದಂತೆ, ಒಣಗಿದಂತೆ, ಕಠಿಣವಾಗಿದಂತೆ, ಖಾಲಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ, ತಲೆಸುತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಕಸ್ಮಾದ್ದೀನತಾ ಶೋಕೋ ಭಯಂ ಶಬ್ದೇಽಸೈಷ್ಣುತಾ । ವೇಪಥುರ್ವೇಪನಾನ್ಮೋಹಃ ಶ್ವಾಸರೋಧೋಽಲ್ಪನಿದ್ರತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುವುದು, ದುಃಖ, ಭಯ, ಶಬ್ದವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದಿರುವುದು, ಕಂಪನ, ವಿಕಾರ, ಗೊಂದಲ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕಡಿಮೆ ನಿದ್ರೆ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಶ್ರಮೋ ದಾಹೋ ಸ್ವೇದೋಽಮ್ಲಕಫಜಃ ಕ್ರಮಃ । ಛರ್ದನಂ ಹ್ಯಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಧೂಮಕಲ್ಪಿತಕೋ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ದಾಹ, ದಣಿವು, ಸುಡುವುದು, ಬೆವರು, ಹುಳಿಯೂ ಕಫದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ; ಹುಳಿ ಪಿತ್ತದಿಂದ ವಾಂತಿ, ಧೂಮದ ಅನುಭವದ ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಭಾರಿಕಂ ಸಾಶ್ಮಗರ್ಭವತ್ । ಕಾಸಾಸ್ಥಿಸಾದನಿಷ್ಠೀವನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾರುಚಿಜ್ವರಾಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಕಫದಿಂದ ಹೃದಯವು ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಲ್ಲು ಇದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಕೆಮ್ಮು, ಎಲುಬು ದುರ್ಬಲತೆ, ಉಗುಳುವುದು, ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಆಹಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಜ್ವರ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೃದ್ರೋಗೇ ಹಿ ತ್ರಿಭಿರ್ದೇಷೈಃ ಕೃಮಿಭಿಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತಾ । ತಮಃ ಪ್ರವೇಶೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಶೋಥಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ತ್ರುತಿಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಮತ್ತು ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಹೃದ್ರೋಗದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತವೆ, ಕತ್ತಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಅನುಭವ, ಹರ್ಷ, ಶೋಥ, ಉರಿ, ಕಫ ಹೊರಹೋಗುವುದು ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಹೃದಯಂ ಸತತಂ ಚಾತ್ರ ಕ್ರಕಚೇನೇವ ದೀರ್ಯತೇ । ಚಿಕಿತ್ಸದಾಮಯಂ (ರಂ) ಘೋರಂ ತಚ್ಛೀಘ್ರಂ ಶೀಘ್ರಮಾರಿಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯವು ಸದಾ ಅರಿವಿನಂತೆ ನೋವು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಈ ಭಯಾನಕ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ಬಲಕ್ಷಯಃ । ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾದುಪಸರ್ಗಾಚ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ಕಾರಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫದಿಂದ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಶಕ್ತಿಕೊರೆವು ಬರುತ್ತದೆ; ಆರನೇ ವಿಧವು ಉಪಸರ್ಗಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವಾತಪಿತ್ತವೇ ಕಾರಣ.

ಸರ್ವೇಷು ತತ್ಪ್ರಕೋಪೋ ಹಿ ಸಮ್ಯಗ್ಧಾತುಪ್ರಶೋಷಣಾತ್ । ಸರ್ವದೇಹಭ್ರಾಮೋತ್ಕಮ್ಪತಾಪಹೃದ್ದಾಹಮೋಹಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಈ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ದೇಹದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತವೆ, ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗೊಂದಲ, ಕಂಪನ, ಬಿಸಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ಅಜ್ಞಾನದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗಲಕ್ಲೋಮತಾಲುತೋಯವಹಾಃ ಶಿರಾಃ । ಸಂಶೋಷ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯನ್ತೇ ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಗಂಟಲು, ತಾಲು, ಊದುಗೆಯ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರು ಸಾಗಿಸುವ ಶಿರೆಗಳು ಒಣಗಿದಾಗ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಮುಖಶೋಷೋ ಜಲಾತೃಪ್ತಿರನ್ನದ್ವೇಷಃ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ । ಕಣ್ಠೋಷ್ಠತಾಲುಕಾರ್ಕಶ್ಯಾಜ್ಜಿಹ್ವಾನಿಷ್ಕ್ರಮಣೇ ಕ್ಲಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಾಯಿಯ ಒಣತೆ, ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿ, ಆಹಾರದ ಮೇಲೆ ವಿರಕ್ತಿ, ಧ್ವನಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಗಂಟಲು, ತುಟಿಗಳು, ತಾಲಿನಲ್ಲಿ ಉರಿ, ಜಿಹ್ವೆ ಹೊರಹಾಕುವಾಗ ದಣಿವು ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶೋ ಹ್ಯುದ್ಗರಾಢ್ಯಸ್ತಥಾಮಯಃ । ಮಾರುತಾತ್ಕ್ಷಾಮತಾದೈನ್ಯಂ ಶಙ್ಖಭೇ (ತೋ) ದಃ ಶಿರೌಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಡಬಡಿಕೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಗೊಂದಲ, ಮರುಮರು ಉಗುಳುವ ಕಾಯಿಲೆ; ವಾತದಿಂದ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣತೆ, ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುವುದು, ಕಪಾಲದಲ್ಲಿ ನೋವು, ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಶ್ರುತಿನಿದ್ರಾಬಲಕ್ಷಯಾಃ । ಶೀತಾಮ್ಲಫೇನವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾನ್ಮೂರ್ಛಾಸ್ಯತಿಕ್ತತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಗಂಧ ಅರಿಯಲಾಗದಿರುವುದು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಕೇಳುವ ಶಕ್ತಿ, ನಿದ್ರೆ, ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು; ಪಿತ್ತದಿಂದ ಚಳಿಯೂ, ಹುಳಿಯೂ, ನೊಣದಂತಹ ಉಗುಳುವಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುವುದು, ಮೂರ್ಛೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತೇಕ್ಷಣತ್ವಂ ಸತತಂ ಶೋಷೋ ದಾಹೋಽತಿಧೂಮಕಃ । ಕಫೋ ರಸಾದ್ವಿಕುಪಿತಸ್ತೋಯವಾಹಿಷು ಮಾರುತಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಕಣ್ಣುಗಳು ಸದಾ ಕೆಂಪಾಗಿರುವುದು, ಒಣತೆ, ಸುಡುವುದು, ತುಂಬಾ ಧೂಮದಂತೆ ತೋರುವುದು; ರುಚಿಯಿಂದ ಕಫ ಕಿರಿಕಿರಿ ಆಗುವುದು, ನೀರು ಸಾಗುವ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು.

ಸ್ರೋತಸ್ತು ಸಕಫಂ ತೇನ ಪಙ್ಕವಚ್ಛೋಷ್ಯತೇ ತತಃ । ಶೂಕೈರಿವಾಚಿತಃ ಕಣ್ಠೋ ನಿದ್ರಾ ಮಧುರವಕ್ರತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ನದಿಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದರೆ, ಆ ಹಸುವಿನ ಕರು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಗರಿಗಳು ಗಂಟಲನ್ನು ತಡೆದುಹಾಕುತ್ತವೆ; ನಿದ್ರೆ ಬರುವಾಗ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾದ ತಿರುವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಆಧ್ಮಾನಂ ಶಿರಸೋ ಜಾಡ್ಯಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಮ್ । ಆಲಸ್ಯಮವಿಪಾಕಞ್ಚ ಯಃ ಸ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ತಲೆ ಊದುವುದು, ಮನಸ್ಸು 둔ವಾಗುವುದು, ಆಲಸ್ಯ, ವಾಂತಿ, ರುಚಿ ಹೋದುವುದು, ಸೋಮಾರಿ, ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇದ್ದವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇದ್ದವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಮೋದ್ಭವಾಚ್ಚ ರಕ್ತಸ್ಯ ಸಂರೋಧಾದ್ವಾತಪಿತ್ತತಾ । ಉಷ್ಣಾಕ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತಾಮ್ಭೋ ಭಜತಸ್ತೃಷಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಸುಗಂಧವು ಹುಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಹರಿವು ತಡೆಯುವುದು ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದವನು ಹಠಾತ್ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರು ಕುಡಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಷ್ಣಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವೈ ಪಿತ್ತಜೈವಸಾ । ಯಾ ಚ ಪಾನಾತಿಪಾನೋತ್ಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೇ ಸ್ನೇಹಪಾಕಜಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಿಸಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿದರೆ ಅದು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಆಹಾರದಿಂದ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪಿತ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಿಗ್ಧಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಭೋಜನೇನ ಕಫೋದ್ಭವಾ । ತೃಷ್ಣಾರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಿಕಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಎಣ್ಣೆ, ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ಇರುವ ಆಹಾರದಿಂದ ದಾಹವು ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ರುಚಿ ಹೋದುದು ಮತ್ತು ದಾಹವು ಇದ್ದರೆ ಅದು ದೇಹ ಕ್ಷಯವಾಗುವ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಶೋಷಮೋಹಜ್ವರಾದ್ಯನ್ಯದೀರ್ಘರೋಗೋಪಸರ್ಗತಃ । ಯಾ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯತೇ ತೀವ್ರಾ ಸೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಒಣಗುವುದು, ಗೊಂದಲ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಳೆಯ ರೋಗಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ದಾಹ ಉಂಟಾದರೆ, ಅದನ್ನು ಉಪಸರ್ಗಗಳಿರುವ ದಾಹವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೫ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ವಕ್ಷ್ಯೇ ಮದಾತ್ಯಯಾದೇಶ್ಚ ನಿದಾನಂ ಮುನಿಭಾಷಿತಮ್ । ತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಲವ್ಯವಾಯಾಸುಕರಂ ಲಘು ॥ ೧,೧೫೫.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ನಾನು ಮದಾತ್ಯಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದಂತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದು ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಹುಳಿ, ಒಣ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಹುಳಿ, ಚುರುಕು ಮತ್ತು ಹಗುರವಾಗಿದೆ.

ವಿಕಾಶಿ ವಿಶದಂ ಮದ್ಯಂ ಮೇದಸೋಽಸ್ಮಾದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ । ತೀಕ್ಷ್ಣೋದಯಾಶ್ಚ ದಿವ್ಯುಕ್ತಾಶ್ಚಿತ್ತೋಪಪ್ಲವಿನೋ ಗುಣಾಃ ॥ ೧,೧೫೫.

ಮದ್ಯವು ಹರಡುವ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದದ್ದು, ಕೊಬ್ಬಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ದೈವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ಗುಣಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.