ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ರಸೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಾಯ ಮಾಂಸಾಯ ಕುರುತೇ ತು ತತ್ । ಉಪಷ್ಟಬ್ಧಃ ಸಮನ್ತಾಚ್ಚ ಕೇವಲಂ ವರ್ತತೇ ಕ್ಷಯೀ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅವರಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ರಸವು ರಕ್ತವಾಗುವುದೂ ಮಾಂಸವಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಕ್ಷಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಲಿಙ್ಗೇಷ್ವಲ್ಪೇಷ್ವತಿಕ್ಷೀಣಂ ವ್ಯಾಧೌ ಷಟ್ಕರಣಕ್ಷಯಮ್ । ವರ್ಜಯೇತ್ಸಾಧಯೇದೇವ ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತತೋಽನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದೂ, ರೋಗ ಗಂಭೀರವಾಗಿರದೆ, ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿರದಿದ್ದರೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು.

ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಕ್ಷಯಾತ್ಸರ್ವಸ್ಯ ಮೇದಸಃ । ಸ್ವರಭೇದೋ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಾಮೋ ರೂಕ್ಷಶ್ಚಲಃ ಸ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ದೇಹದ ಮೇದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ವನಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ಒಣಗಿಯಾಗಿ, ಸ್ಥಿರವಿಲ್ಲದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಶುಕವರ್ಣಾಭಕಣ್ಠತ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋಪಶಮೋಽನಿಲಾತ್ । ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಲುಗಲೇ ದಾಹಃ ಶೋಷೋ ಭವತಿ ಸನ್ತತಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಗಂಟಲು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ವಾತದಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯಾದರೂ ಬಿಸಿ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಉಪಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ನಾಲಿಗೆ, ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಉರಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಣತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಕಫೈಃ ಕಣ್ಠಂ ಮುಖಂ ಘುರಘುರಾಯತೇ । ಸ್ವಯಂ ವಿರುದ್ಧೈಃ ಸರ್ವೈಸ್ತು ಸರ್ವಾಲಿಙ್ಗೈಃ ಕ್ಷಯೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕಫದಿಂದ ಗಂಟಲು ಹಚ್ಚಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಘುರುಘುರು ಧ್ವನಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ಕ್ಷಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧೂಮಾಯತೀವ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮುದೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಃ ಕ್ಷಯಾಶ್ಚಾತ್ರ ಸರ್ವೈರಲ್ಪಞ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅದು ತುಂಬಾ ಹೊಗೆಯಂತೆ ಎದ್ದು, ಕಫದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇದ್ದು, ಗುಣವಾಗಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಕ್ಷಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್

ಶ್ರೀಗರುಡ ಮಹಾಪುರಾಣವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.

ಧನ್ವನ್ತರಿರುದಾಚ । ಅರೋಚಕನಿದಾನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಸುಶ್ರುತಾಧುನಾ । ಅರೋಚಕೋ ಭವೇದ್ದೋಷೈರ್ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಶ್ರಯೈಃ ॥ ೧,೧೫೩.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಸುಶ್ರುತರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಅರೋಚಕದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ದೋಷಗಳು ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಮನಸಃ ಸನ್ತಾಪೇನ ಚ ಪಞ್ಚಮಃ । ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಂ ವಾತಾದಿಷು ಮುಖಂ ಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಆಗಿದಾಗ ಐದನೇ ವಿಧದ ಅರೋಚಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಹಿ, ಕಸಾಯ, ಸಿಹಿ ರುಚಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಂ ವೀತರಸಂ ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದಿಷು ಯಥಾ ಮನಃ । ಛರ್ದಿದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸರ್ವೈರ್ದುಷ್ಟೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ ॥ ೧,೧೫೩.

ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಖ, ಕೋಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲ ರುಚಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ವಿವಿಧ ದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಶುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಐದನೇ ವಿಧದ ಅರೋಚಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಉದಾನೋಽಧಿಕೃತಾನ್ದೋಷಾನ್ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧ್ಯರ್ಹಮಸ್ಯತಿ । ಆಶು ಕ್ಲೇಶೋಽಸ್ಯ ಲಾವಣ್ಯಪ್ರಸೇಕಾರುಚಯಃ ಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಉದಾನ ವಾಯು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತವಾದಾಗ, ಜೀರ್ಣವಾಗಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ತೊಂದರೆ, ಕಾಂತಿಯ ಕೊರತೆ, ಹೆಚ್ಚಿದ ಲಾಲಾ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ನಾಭಿಪೃಷ್ಠಂ ರುಜತ್ಯಾಶು ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾಹಾರಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್ । ತತೋ ವಿಚ್ಛ್ರಿನ್ನಲ್ಪಾಲ್ಪಕಷಾಯಂ ಫೇನಿಲಂ ವಮೇತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಅದು ಬೇಗನೆ ನಾಭಿ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನಡೆಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಬದಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ವಿರಾಮವಿರಾಮವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಕಸಾಯ ರುಚಿಯುಳ್ಳ ನೊರೆಯುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ವಾಂತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದೋದ್ಗರಯುತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಮನುಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವೇಗವತ್ । ಕಾಸಾಸ್ಯಶೋಷಕಂ ವಾತಾತ್ಸ್ವರಪೀಡಾಸಮನ್ವಿತಮ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಶಬ್ದದೊಡನೆ ಉಗುಳುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಬಲವಾದ ತಾಕತ್ತಿನಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ವಾತದಿಂದ ಕೆಮ್ಮು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಣತನ, ಧ್ವನಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಾತ್ಕ್ಷಾರೋದಕನಿಭಂ ಧೂಮ್ರಂ ಹರಿತಪೀತಕಮ್ । ಸಾಸೃಗಮ್ಲಂ ಕಟುತಿಕ್ತಂ ತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾದಾಹಪಾಕವತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಮೂತ್ರದಂತೆ ಉಪ್ಪು ರುಚಿಯ ನೀರಿನಂತೆ, ಹೊಳೆಯದ ಹಸಿರು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ, ರಕ್ತ ಮಿಶ್ರಿತ, ಹುಳಿಯೂ, ತುಪ್ಪದಂತೆ ಕಹಿಯೂ, ಹುಲ್ಲಿನ ವಾಸನೆಯೂ ಇರುವದು, ದಾಹ ಉಂಟುಮಾಡುವದು ಮತ್ತು ಸುಡುವಂತೆ ತೋರುವದು.

ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘನಂ ಪೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಸ್ತು ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್ । ಮಧುರಂ ಲವಣಂ ಭೂರಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಕಫದಿಂದ ಅದು ಎಣ್ಣೆಯಂತೆ, ದಪ್ಪವಾಗಿದ್ದು, ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿರುತ್ತದೆ; ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಅದು ಜೇನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಅದು ಸಿಹಿ, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಯೂ, ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮಖಶ್ವಯಥುಮಾಧುರ್ಯತನ್ದ್ರಾಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸವಾನ್ । ಸರ್ವೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯೋ ಭವತಿ ಸರ್ವಥಾ ॥ ೧,೧೫೩.

ಶೋಥ, ಸಿಹಿತನ, ನಿದ್ದೆ, ವಾಂತಿ, ಹರ್ಷ, ಕೆಮ್ಮು ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಆ ರಕ್ತವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

ಸರ್ವಂ ಯಸ್ಯ ಚ ವಿದ್ವಿಷ್ಟಂ ದರ್ಶನಶ್ರವಣಾದಿಭಿಃ । ವಾತಾದಿನೈವ ಸಂಕ್ರುದ್ಧಕೃಮಿದುಷ್ಟಾನ್ನಜೇ ಗದೇ । ಶೂಲವೇಪತುಹೃಲ್ಲಾಸೋ ವಿಶೇಷಾತ್ಕೃಮಿಜೇ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಲ್ಲವೂ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ, ಕೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಹುಳಿನಿಂದ ಹಾಳಾದ ಆಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾಯಿಲೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ನೋವು, ಕಂಪನ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೪ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಹೃದ್ರೋಗಾದಿನಿದಾನಂ ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಸುಶ್ರುತಾಧುನಾ । ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ ತು ಹೃದ್ಗತಾಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ಈಗ ನಾನು ಹೃದಯದ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೃದ್ರೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಧಗಳಿವೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಾತೇನ ಶೂನ್ಯಾತಾತ್ಯರ್ಥಂ ಭುಜ್ಯತೇ ರೋರುದೀತಿ ಚ । ಭಿದ್ಯತೇ ಶುಷ್ಯತೇ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಹೃದಯಂ ಶೂನ್ಯತಾ ಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ವಾತದಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಖಾಲಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಾನೆ; ಹೃದಯವು ಮುರಿದುಹೋಗಿದಂತೆ, ಒಣಗಿದಂತೆ, ಕಠಿಣವಾಗಿದಂತೆ, ಖಾಲಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ, ತಲೆಸುತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಕಸ್ಮಾದ್ದೀನತಾ ಶೋಕೋ ಭಯಂ ಶಬ್ದೇಽಸೈಷ್ಣುತಾ । ವೇಪಥುರ್ವೇಪನಾನ್ಮೋಹಃ ಶ್ವಾಸರೋಧೋಽಲ್ಪನಿದ್ರತಾ ॥ ೧,೧೫೪.

ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುವುದು, ದುಃಖ, ಭಯ, ಶಬ್ದವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದಿರುವುದು, ಕಂಪನ, ವಿಕಾರ, ಗೊಂದಲ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕಡಿಮೆ ನಿದ್ರೆ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಶ್ರಮೋ ದಾಹೋ ಸ್ವೇದೋಽಮ್ಲಕಫಜಃ ಕ್ರಮಃ । ಛರ್ದನಂ ಹ್ಯಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಧೂಮಕಲ್ಪಿತಕೋ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ದಾಹ, ದಣಿವು, ಸುಡುವುದು, ಬೆವರು, ಹುಳಿಯೂ ಕಫದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ; ಹುಳಿ ಪಿತ್ತದಿಂದ ವಾಂತಿ, ಧೂಮದ ಅನುಭವದ ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಭಾರಿಕಂ ಸಾಶ್ಮಗರ್ಭವತ್ । ಕಾಸಾಸ್ಥಿಸಾದನಿಷ್ಠೀವನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾರುಚಿಜ್ವರಾಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಕಫದಿಂದ ಹೃದಯವು ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಲ್ಲು ಇದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಕೆಮ್ಮು, ಎಲುಬು ದುರ್ಬಲತೆ, ಉಗುಳುವುದು, ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಆಹಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಜ್ವರ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೃದ್ರೋಗೇ ಹಿ ತ್ರಿಭಿರ್ದೇಷೈಃ ಕೃಮಿಭಿಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತಾ । ತಮಃ ಪ್ರವೇಶೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಶೋಥಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ತ್ರುತಿಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಮತ್ತು ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಹೃದ್ರೋಗದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತವೆ, ಕತ್ತಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಅನುಭವ, ಹರ್ಷ, ಶೋಥ, ಉರಿ, ಕಫ ಹೊರಹೋಗುವುದು ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಹೃದಯಂ ಸತತಂ ಚಾತ್ರ ಕ್ರಕಚೇನೇವ ದೀರ್ಯತೇ । ಚಿಕಿತ್ಸದಾಮಯಂ (ರಂ) ಘೋರಂ ತಚ್ಛೀಘ್ರಂ ಶೀಘ್ರಮಾರಿಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಇಲ್ಲಿ ಹೃದಯವು ಸದಾ ಅರಿವಿನಂತೆ ನೋವು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಈ ಭಯಾನಕ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ಬಲಕ್ಷಯಃ । ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾದುಪಸರ್ಗಾಚ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ಕಾರಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫದಿಂದ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಶಕ್ತಿಕೊರೆವು ಬರುತ್ತದೆ; ಆರನೇ ವಿಧವು ಉಪಸರ್ಗಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವಾತಪಿತ್ತವೇ ಕಾರಣ.

ಸರ್ವೇಷು ತತ್ಪ್ರಕೋಪೋ ಹಿ ಸಮ್ಯಗ್ಧಾತುಪ್ರಶೋಷಣಾತ್ । ಸರ್ವದೇಹಭ್ರಾಮೋತ್ಕಮ್ಪತಾಪಹೃದ್ದಾಹಮೋಹಕೃತ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಈ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ದೇಹದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತವೆ, ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗೊಂದಲ, ಕಂಪನ, ಬಿಸಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ಅಜ್ಞಾನದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗಲಕ್ಲೋಮತಾಲುತೋಯವಹಾಃ ಶಿರಾಃ । ಸಂಶೋಷ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯನ್ತೇ ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೪.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಗಂಟಲು, ತಾಲು, ಊದುಗೆಯ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ನೀರು ಸಾಗಿಸುವ ಶಿರೆಗಳು ಒಣಗಿದಾಗ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಮುಖಶೋಷೋ ಜಲಾತೃಪ್ತಿರನ್ನದ್ವೇಷಃ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ । ಕಣ್ಠೋಷ್ಠತಾಲುಕಾರ್ಕಶ್ಯಾಜ್ಜಿಹ್ವಾನಿಷ್ಕ್ರಮಣೇ ಕ್ಲಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಾಯಿಯ ಒಣತೆ, ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿ, ಆಹಾರದ ಮೇಲೆ ವಿರಕ್ತಿ, ಧ್ವನಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಗಂಟಲು, ತುಟಿಗಳು, ತಾಲಿನಲ್ಲಿ ಉರಿ, ಜಿಹ್ವೆ ಹೊರಹಾಕುವಾಗ ದಣಿವು ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶೋ ಹ್ಯುದ್ಗರಾಢ್ಯಸ್ತಥಾಮಯಃ । ಮಾರುತಾತ್ಕ್ಷಾಮತಾದೈನ್ಯಂ ಶಙ್ಖಭೇ (ತೋ) ದಃ ಶಿರೌಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಬಡಬಡಿಕೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಗೊಂದಲ, ಮರುಮರು ಉಗುಳುವ ಕಾಯಿಲೆ; ವಾತದಿಂದ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣತೆ, ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುವುದು, ಕಪಾಲದಲ್ಲಿ ನೋವು, ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.