ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಪತನಂ ಕೃಕಲಾಸಾಹಿಕಪಿಶ್ವಾಪದಪಕ್ಷಿಭಿಃ । ಕೇಶಾಸ್ಥಿತುಷಭಸ್ಮಾದಿತರೌ ಸಮಧಿರೋಹಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋಗುವುದು, ನರಿ, ಹಾವು, ಪಿಶಾಚಿ, ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿ, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕಾಣುವುದು; ಕೂದಲು, ಎಲುಬು, ಹೊಳೆಯ, ಭಸ್ಮದ ಗುಡ್ಡ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುವುದು ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಶೂನ್ಯಾನಾಂ ಗ್ರಾಮದೇಶಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಶುಷ್ಯತೋಽಮ್ಭಸಃ । ಜ್ಯೋತಿರ್ದಿವಿ ದವಾಗ್ನೀನಾಂ ಜ್ವಲತಾಂ ಚ ಮಹೀರುಹಾಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಖಾಲಿಯಾದ ಹಳ್ಳಿ, ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ನೀರು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ, ಸುಡುವ ಮರಗಳು ಇವು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಂ ಚ ಸ್ವರಮೂರ್ಧರುಜೋಽರುಚಿಃ । ಊರ್ಧ್ವನಿಃ ಶ್ವಾಸಸಂಶೋಷಾವಧಶ್ಛರ್ದಿಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಗೇ ॥ ೧,೧೫೨.

ಮೂಗಿನ ತಡೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುವುದು, ತಲೆ ನೋವು, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಸಿರು ಒಣಗುವುದು, ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ವಾಂತಿ ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥಿತೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ರುಗ್ಬೋಧೇ ಸನ್ಧಿಸ್ಥೇ ಭವತಿ ಜ್ವರಃ । ರೂಪಾಣ್ಯೈಕಾದಶೈತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನೋವು ಇದ್ದಾಗ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ವರ ಬರುತ್ತದೆ; ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಲಕ್ಷಣಗಳು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ತೇಷಾಮುಪದ್ರವಾನ್ವಿದ್ಯಾತ್ಕಣ್ಠಧ್ವಂಸಕರೀ ರುಜಾಃ । ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದನಿಷ್ಠೀವವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಸ್ಯಪೂತಿತಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಉಪದ್ರವಗಳು: ಗಂಟಲು ನೋವು, ಜಂಭೆ, ದೇಹ ನೋವು, ಉಗುಳುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ಬಾಯಿಗೆ ದುರ್ಗಂಧ ಇವುಗಳಾಗಿವೆ.

ತತ್ರ ವಾತಾಚ್ಛಿರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲನಂ ಸಾಂಗಮರ್ದನಮ್ । ಕಣ್ಠರೋಧಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ ಪಿತ್ತಾತ್ಪಾದಾಂಸಪಾಣಿಷು ॥ ೧,೧೫೨.

ಅಲ್ಲಿ ವಾತದಿಂದ ತಲೆ ನೋವು, ಬದಿಯಲ್ಲೂ ನೋವು, ದೇಹದ ನೋವು, ಗಂಟಲು ಒತ್ತಡ, ಧ್ವನಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ಕಾಲು, ಭುಜ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ದಾಹೋಽತಿಸಾರೋಽಸೃಕ್ಛರ್ದಿರ್ಮುಖಗನ್ಧೋ ಜ್ವರೋ ಮದಃ । ಕಫಾದರೋಚಕಚ್ಛರ್ದಿಕಾಸಾ ಅರ್ಧ್ವಾಂ ಗಗೌರವಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅಲ್ಲಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತೆ ಉರಿಯುವುದು, ಜ್ವರ, ರಕ್ತ ವಾಂತಿ, ಬಾಯಿಗೆ ದುರ್ಗಂಧ, ಜ್ವರ, ಮೂರ್ಛೆ ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕಫದಿಂದ ಹಸಿವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ವಾಂತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಎದೆ ಭಾರ, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗಿರುವ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಸೇಕಃ ಪೀನಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸ್ವರಭೇದೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ । ದೋಷೈರ್ಮನ್ದಾನಲತ್ವೇನ ಶೋಥಲೇಪಕಫೋಲ್ಬಣೈಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಾಲಾ, ಮೂಗು ಜಲ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳಿಂದ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಊತ, ಹಚ್ಚು, ಹೆಚ್ಚಿದ ಕಫ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ರುದ್ಧೇಷು ಧಾತುಷು ಸ್ವಲ್ಪಕೇಷು ಚ । ವಿದಾಹೋ ಮನಸಃ ಸ್ಥಾನೇ ಭವನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ಹ್ಯುಪದ್ರವಾಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ನಾಳಗಳು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಧಾತುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವಂತಹ ತಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಬೇರೆ ತೊಂದರೆಗಳು ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಬಹುದು.

ಪಚ್ಯತೇ ಕೋಷ್ಠ ಏವಾನ್ನಮಮ್ಲಯುಕ್ತೈ ರಸೈರ್ಯುತಮ್ । ಪ್ರಾಯೋಽಸ್ಯ ಕ್ಷಯಭಾಗಾನಾಂ ನೈವಾನ್ನಂ ಚಾಙ್ಗಪುಷ್ಟಯೇ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅಹಾರವು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಆಮ್ಲಯುಕ್ತ ರಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೀರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಬಳಲುವವರಿಗೆ ಆಹಾರವು ದೇಹದ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಪೋಷಣೆಯನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ನೀಡದು.

ರಸೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಾಯ ಮಾಂಸಾಯ ಕುರುತೇ ತು ತತ್ । ಉಪಷ್ಟಬ್ಧಃ ಸಮನ್ತಾಚ್ಚ ಕೇವಲಂ ವರ್ತತೇ ಕ್ಷಯೀ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅವರಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ರಸವು ರಕ್ತವಾಗುವುದೂ ಮಾಂಸವಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಕ್ಷಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಲಿಙ್ಗೇಷ್ವಲ್ಪೇಷ್ವತಿಕ್ಷೀಣಂ ವ್ಯಾಧೌ ಷಟ್ಕರಣಕ್ಷಯಮ್ । ವರ್ಜಯೇತ್ಸಾಧಯೇದೇವ ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತತೋಽನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದೂ, ರೋಗ ಗಂಭೀರವಾಗಿರದೆ, ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿರದಿದ್ದರೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು.

ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಕ್ಷಯಾತ್ಸರ್ವಸ್ಯ ಮೇದಸಃ । ಸ್ವರಭೇದೋ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಾಮೋ ರೂಕ್ಷಶ್ಚಲಃ ಸ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ದೇಹದ ಮೇದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ವನಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ಒಣಗಿಯಾಗಿ, ಸ್ಥಿರವಿಲ್ಲದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಶುಕವರ್ಣಾಭಕಣ್ಠತ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋಪಶಮೋಽನಿಲಾತ್ । ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಲುಗಲೇ ದಾಹಃ ಶೋಷೋ ಭವತಿ ಸನ್ತತಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಗಂಟಲು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ವಾತದಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯಾದರೂ ಬಿಸಿ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಉಪಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ನಾಲಿಗೆ, ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಉರಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಣತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಕಫೈಃ ಕಣ್ಠಂ ಮುಖಂ ಘುರಘುರಾಯತೇ । ಸ್ವಯಂ ವಿರುದ್ಧೈಃ ಸರ್ವೈಸ್ತು ಸರ್ವಾಲಿಙ್ಗೈಃ ಕ್ಷಯೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕಫದಿಂದ ಗಂಟಲು ಹಚ್ಚಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಘುರುಘುರು ಧ್ವನಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ಕ್ಷಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧೂಮಾಯತೀವ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮುದೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಃ ಕ್ಷಯಾಶ್ಚಾತ್ರ ಸರ್ವೈರಲ್ಪಞ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅದು ತುಂಬಾ ಹೊಗೆಯಂತೆ ಎದ್ದು, ಕಫದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇದ್ದು, ಗುಣವಾಗಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಕ್ಷಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್

ಶ್ರೀಗರುಡ ಮಹಾಪುರಾಣವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.

ಧನ್ವನ್ತರಿರುದಾಚ । ಅರೋಚಕನಿದಾನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಸುಶ್ರುತಾಧುನಾ । ಅರೋಚಕೋ ಭವೇದ್ದೋಷೈರ್ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಶ್ರಯೈಃ ॥ ೧,೧೫೩.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಸುಶ್ರುತರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಅರೋಚಕದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ದೋಷಗಳು ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಮನಸಃ ಸನ್ತಾಪೇನ ಚ ಪಞ್ಚಮಃ । ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಂ ವಾತಾದಿಷು ಮುಖಂ ಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಆಗಿದಾಗ ಐದನೇ ವಿಧದ ಅರೋಚಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಹಿ, ಕಸಾಯ, ಸಿಹಿ ರುಚಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಂ ವೀತರಸಂ ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದಿಷು ಯಥಾ ಮನಃ । ಛರ್ದಿದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸರ್ವೈರ್ದುಷ್ಟೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ ॥ ೧,೧೫೩.

ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಖ, ಕೋಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲ ರುಚಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ವಿವಿಧ ದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಶುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಐದನೇ ವಿಧದ ಅರೋಚಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಉದಾನೋಽಧಿಕೃತಾನ್ದೋಷಾನ್ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧ್ಯರ್ಹಮಸ್ಯತಿ । ಆಶು ಕ್ಲೇಶೋಽಸ್ಯ ಲಾವಣ್ಯಪ್ರಸೇಕಾರುಚಯಃ ಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಉದಾನ ವಾಯು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತವಾದಾಗ, ಜೀರ್ಣವಾಗಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ತೊಂದರೆ, ಕಾಂತಿಯ ಕೊರತೆ, ಹೆಚ್ಚಿದ ಲಾಲಾ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ನಾಭಿಪೃಷ್ಠಂ ರುಜತ್ಯಾಶು ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾಹಾರಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್ । ತತೋ ವಿಚ್ಛ್ರಿನ್ನಲ್ಪಾಲ್ಪಕಷಾಯಂ ಫೇನಿಲಂ ವಮೇತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಅದು ಬೇಗನೆ ನಾಭಿ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನಡೆಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಬದಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ವಿರಾಮವಿರಾಮವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಕಸಾಯ ರುಚಿಯುಳ್ಳ ನೊರೆಯುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ವಾಂತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದೋದ್ಗರಯುತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಮನುಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವೇಗವತ್ । ಕಾಸಾಸ್ಯಶೋಷಕಂ ವಾತಾತ್ಸ್ವರಪೀಡಾಸಮನ್ವಿತಮ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಶಬ್ದದೊಡನೆ ಉಗುಳುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಬಲವಾದ ತಾಕತ್ತಿನಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ವಾತದಿಂದ ಕೆಮ್ಮು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಣತನ, ಧ್ವನಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಾತ್ಕ್ಷಾರೋದಕನಿಭಂ ಧೂಮ್ರಂ ಹರಿತಪೀತಕಮ್ । ಸಾಸೃಗಮ್ಲಂ ಕಟುತಿಕ್ತಂ ತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾದಾಹಪಾಕವತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಮೂತ್ರದಂತೆ ಉಪ್ಪು ರುಚಿಯ ನೀರಿನಂತೆ, ಹೊಳೆಯದ ಹಸಿರು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ, ರಕ್ತ ಮಿಶ್ರಿತ, ಹುಳಿಯೂ, ತುಪ್ಪದಂತೆ ಕಹಿಯೂ, ಹುಲ್ಲಿನ ವಾಸನೆಯೂ ಇರುವದು, ದಾಹ ಉಂಟುಮಾಡುವದು ಮತ್ತು ಸುಡುವಂತೆ ತೋರುವದು.

ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘನಂ ಪೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಸ್ತು ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್ । ಮಧುರಂ ಲವಣಂ ಭೂರಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಕಫದಿಂದ ಅದು ಎಣ್ಣೆಯಂತೆ, ದಪ್ಪವಾಗಿದ್ದು, ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿರುತ್ತದೆ; ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಅದು ಜೇನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಅದು ಸಿಹಿ, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಯೂ, ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮಖಶ್ವಯಥುಮಾಧುರ್ಯತನ್ದ್ರಾಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸವಾನ್ । ಸರ್ವೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯೋ ಭವತಿ ಸರ್ವಥಾ ॥ ೧,೧೫೩.

ಶೋಥ, ಸಿಹಿತನ, ನಿದ್ದೆ, ವಾಂತಿ, ಹರ್ಷ, ಕೆಮ್ಮು ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಆ ರಕ್ತವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

ಸರ್ವಂ ಯಸ್ಯ ಚ ವಿದ್ವಿಷ್ಟಂ ದರ್ಶನಶ್ರವಣಾದಿಭಿಃ । ವಾತಾದಿನೈವ ಸಂಕ್ರುದ್ಧಕೃಮಿದುಷ್ಟಾನ್ನಜೇ ಗದೇ । ಶೂಲವೇಪತುಹೃಲ್ಲಾಸೋ ವಿಶೇಷಾತ್ಕೃಮಿಜೇ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಲ್ಲವೂ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ, ಕೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಹುಳಿನಿಂದ ಹಾಳಾದ ಆಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾಯಿಲೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ನೋವು, ಕಂಪನ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೪ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಹೃದ್ರೋಗಾದಿನಿದಾನಂ ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಸುಶ್ರುತಾಧುನಾ । ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ ತು ಹೃದ್ಗತಾಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ಈಗ ನಾನು ಹೃದಯದ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಹುಳಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೃದ್ರೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಧಗಳಿವೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಾತೇನ ಶೂನ್ಯಾತಾತ್ಯರ್ಥಂ ಭುಜ್ಯತೇ ರೋರುದೀತಿ ಚ । ಭಿದ್ಯತೇ ಶುಷ್ಯತೇ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಹೃದಯಂ ಶೂನ್ಯತಾ ಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೫೪.

ವಾತದಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಖಾಲಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಾನೆ; ಹೃದಯವು ಮುರಿದುಹೋಗಿದಂತೆ, ಒಣಗಿದಂತೆ, ಕಠಿಣವಾಗಿದಂತೆ, ಖಾಲಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ, ತಲೆಸುತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ.