ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಿಜಾನಾಞ್ಚ ರಾಜ್ಞೋಽಭೂದ್ಯದಯಂ ಪುರಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇದನ್ನು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ, ಕ್ಷಯ, ಶೋಷ, ಹಾಗೂ ರೋಗಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರೋಗವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರಾಜನಿಗೂ, ದ್ವಿಜರಿಗೂ ಬಂದಿತ್ತು.

ಯಚ್ಚ ರಾಜಾ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ತತೋ ಮತಃ । ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕೃತೇಃ ಕ್ಷಯಸ್ತತ್ಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ಸಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇದರಲ್ಲಿ 'ರಾಜ' ಮತ್ತು 'ಯಕ್ಷ್ಮಾ' ಎರಡೂ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ದೇಹ ಮತ್ತು ಜೀವಶಕ್ತಿಯ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಇದನ್ನು ಕ್ಷಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಸಾದಿಶೋಷಣಾಚ್ಛೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ರಾಜವತ್ । ಸಾಹಸಂ ವೇಗಸಂರೋಧಃ ಶುಕ್ರೌಜಃ ಸ್ನೇಹಸಂಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ರಸ ಮತ್ತು ಇತರ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಒಣಗುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಶೋಷ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ರೋಗಗಳ ರಾಜನಂತೆ. ಅತಿಯಾದ ಸಾಹಸ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೇಗಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು, ವೀರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ्नेಹದ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನ್ನಪಾನವಿಧಿತ್ಯಾಗಶ್ಚತ್ವಾರಸ್ತಸ್ಯಹೇತವಃ । ತೈರುದೀರ್ಣೋಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ವ್ಯರ್ಥಂ ಚೋದೀರ್ಯ ಸರ್ವತಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಬಿಡುವುದು—ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇವುಗಳಿಂದ ವಾತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಪಿತ್ತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶರಿರಸನ್ಧಿಮಾವಿಶ್ಯ ತಾಃ ಶಿರಾಃ ಪ್ರತಿಪೀಡಯನ್ । ಮುಖಾನಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ತಥೈವಾತಿವಿಸೃಜ್ಯ ವಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವು ದೇಹದ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಶಿರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕುತ್ತವೆ, ರಕ್ತನಾಳಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾಗಿ ಸ್ರಾವವಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಧ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಗವ್ಯಥಾಂ ಸಞ್ಜನಯೇದ್ಧೃದಃ । ರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಭೃಶಂ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವು ದೇಹದ ಮಧ್ಯ, ಮೇಲ್ಭಾಗ, ಕೆಳಭಾಗ ಮತ್ತು ಅಡ್ಡ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಶೀತ ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಂ ವಹ್ನಿದೇ ಹಯೋಃ । ಲೌಲ್ಯಭಾವೋಽನ್ನಪಾನಾದೌ ಶುಚಾವಶುಚಿವೀಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಬಾಯಲ್ಲಿ ಜಲಧಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಬಾಯಿಗೆ ಸಿಹಿ ರುಚಿ, ಮೃದುವಾಗಿರುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ಅನ್ನಪಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಶುಚಿ-ಅಶುಚಿ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಕ್ಷಿಕಾತೃಣಕೇಶಾದಿಪಾತಃ ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನಯೋಃ । ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದಿರರುಚಿರಸ್ನಾತೇಽಪಿ ಬಲಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಬಾರಿ ಈಗೆ, ಹುಲ್ಲು, ಕೂದಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಂತಿ, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪಾಣ್ಯೋರುವಕ್ಷಃ ಪಾದಾಸ್ಯಕುಕ್ಷ್ಯಕ್ಷ್ಣೋರತಿಶುಕ್ಲತಾ । ಬಾಹ್ವೋಃ ಪ್ರತೋದೋ ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಕಾಯೇ ಬೈಭತ್ಸ್ಯದರ್ಶನಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕೈ, ತೊಡೆ, ಎದೆ, ಕಾಲು, ಬಾಯಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಾ ಬಿಳಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಚುಟುಕು ನೋವು, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ದೇಹದ ರೂಪ ಭಯಾನಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಮಾಂಸಪ್ರಿಯತಾ ಘೃಣಿತಾ ಮೂರ್ಧಗುಣ್ಠನಮ್ । ನಖಕೇಶಾಸ್ಥಿವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚಾಭಿಭವೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಹೆಣ್ಣು, ಮದ್ಯ, ಮಾಂಸ ಇವುಗಳ ಮೆಚ್ಚುಗೆ, ಅಸಹ್ಯ, ತಲೆ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಖ, ಕೂದಲು, ಎಲುಬುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡ ಅನುಭವಿಸುವುದು ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪತನಂ ಕೃಕಲಾಸಾಹಿಕಪಿಶ್ವಾಪದಪಕ್ಷಿಭಿಃ । ಕೇಶಾಸ್ಥಿತುಷಭಸ್ಮಾದಿತರೌ ಸಮಧಿರೋಹಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋಗುವುದು, ನರಿ, ಹಾವು, ಪಿಶಾಚಿ, ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿ, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕಾಣುವುದು; ಕೂದಲು, ಎಲುಬು, ಹೊಳೆಯ, ಭಸ್ಮದ ಗುಡ್ಡ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುವುದು ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಶೂನ್ಯಾನಾಂ ಗ್ರಾಮದೇಶಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಶುಷ್ಯತೋಽಮ್ಭಸಃ । ಜ್ಯೋತಿರ್ದಿವಿ ದವಾಗ್ನೀನಾಂ ಜ್ವಲತಾಂ ಚ ಮಹೀರುಹಾಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಖಾಲಿಯಾದ ಹಳ್ಳಿ, ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ನೀರು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ, ಸುಡುವ ಮರಗಳು ಇವು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಂ ಚ ಸ್ವರಮೂರ್ಧರುಜೋಽರುಚಿಃ । ಊರ್ಧ್ವನಿಃ ಶ್ವಾಸಸಂಶೋಷಾವಧಶ್ಛರ್ದಿಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಗೇ ॥ ೧,೧೫೨.

ಮೂಗಿನ ತಡೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುವುದು, ತಲೆ ನೋವು, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಸಿರು ಒಣಗುವುದು, ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ವಾಂತಿ ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥಿತೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ರುಗ್ಬೋಧೇ ಸನ್ಧಿಸ್ಥೇ ಭವತಿ ಜ್ವರಃ । ರೂಪಾಣ್ಯೈಕಾದಶೈತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನೋವು ಇದ್ದಾಗ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ವರ ಬರುತ್ತದೆ; ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಲಕ್ಷಣಗಳು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ತೇಷಾಮುಪದ್ರವಾನ್ವಿದ್ಯಾತ್ಕಣ್ಠಧ್ವಂಸಕರೀ ರುಜಾಃ । ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದನಿಷ್ಠೀವವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಸ್ಯಪೂತಿತಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಉಪದ್ರವಗಳು: ಗಂಟಲು ನೋವು, ಜಂಭೆ, ದೇಹ ನೋವು, ಉಗುಳುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ಬಾಯಿಗೆ ದುರ್ಗಂಧ ಇವುಗಳಾಗಿವೆ.

ತತ್ರ ವಾತಾಚ್ಛಿರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲನಂ ಸಾಂಗಮರ್ದನಮ್ । ಕಣ್ಠರೋಧಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ ಪಿತ್ತಾತ್ಪಾದಾಂಸಪಾಣಿಷು ॥ ೧,೧೫೨.

ಅಲ್ಲಿ ವಾತದಿಂದ ತಲೆ ನೋವು, ಬದಿಯಲ್ಲೂ ನೋವು, ದೇಹದ ನೋವು, ಗಂಟಲು ಒತ್ತಡ, ಧ್ವನಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ಕಾಲು, ಭುಜ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ದಾಹೋಽತಿಸಾರೋಽಸೃಕ್ಛರ್ದಿರ್ಮುಖಗನ್ಧೋ ಜ್ವರೋ ಮದಃ । ಕಫಾದರೋಚಕಚ್ಛರ್ದಿಕಾಸಾ ಅರ್ಧ್ವಾಂ ಗಗೌರವಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅಲ್ಲಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತೆ ಉರಿಯುವುದು, ಜ್ವರ, ರಕ್ತ ವಾಂತಿ, ಬಾಯಿಗೆ ದುರ್ಗಂಧ, ಜ್ವರ, ಮೂರ್ಛೆ ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕಫದಿಂದ ಹಸಿವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ವಾಂತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಎದೆ ಭಾರ, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗಿರುವ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಸೇಕಃ ಪೀನಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸ್ವರಭೇದೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ । ದೋಷೈರ್ಮನ್ದಾನಲತ್ವೇನ ಶೋಥಲೇಪಕಫೋಲ್ಬಣೈಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಾಲಾ, ಮೂಗು ಜಲ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳಿಂದ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಊತ, ಹಚ್ಚು, ಹೆಚ್ಚಿದ ಕಫ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ರುದ್ಧೇಷು ಧಾತುಷು ಸ್ವಲ್ಪಕೇಷು ಚ । ವಿದಾಹೋ ಮನಸಃ ಸ್ಥಾನೇ ಭವನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ಹ್ಯುಪದ್ರವಾಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ನಾಳಗಳು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಧಾತುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವಂತಹ ತಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಬೇರೆ ತೊಂದರೆಗಳು ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಬಹುದು.

ಪಚ್ಯತೇ ಕೋಷ್ಠ ಏವಾನ್ನಮಮ್ಲಯುಕ್ತೈ ರಸೈರ್ಯುತಮ್ । ಪ್ರಾಯೋಽಸ್ಯ ಕ್ಷಯಭಾಗಾನಾಂ ನೈವಾನ್ನಂ ಚಾಙ್ಗಪುಷ್ಟಯೇ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅಹಾರವು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಆಮ್ಲಯುಕ್ತ ರಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೀರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಬಳಲುವವರಿಗೆ ಆಹಾರವು ದೇಹದ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಪೋಷಣೆಯನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ನೀಡದು.

ರಸೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಾಯ ಮಾಂಸಾಯ ಕುರುತೇ ತು ತತ್ । ಉಪಷ್ಟಬ್ಧಃ ಸಮನ್ತಾಚ್ಚ ಕೇವಲಂ ವರ್ತತೇ ಕ್ಷಯೀ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅವರಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ರಸವು ರಕ್ತವಾಗುವುದೂ ಮಾಂಸವಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಕ್ಷಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಲಿಙ್ಗೇಷ್ವಲ್ಪೇಷ್ವತಿಕ್ಷೀಣಂ ವ್ಯಾಧೌ ಷಟ್ಕರಣಕ್ಷಯಮ್ । ವರ್ಜಯೇತ್ಸಾಧಯೇದೇವ ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತತೋಽನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದೂ, ರೋಗ ಗಂಭೀರವಾಗಿರದೆ, ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿರದಿದ್ದರೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು.

ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಕ್ಷಯಾತ್ಸರ್ವಸ್ಯ ಮೇದಸಃ । ಸ್ವರಭೇದೋ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಾಮೋ ರೂಕ್ಷಶ್ಚಲಃ ಸ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ದೇಹದ ಮೇದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ವನಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ಒಣಗಿಯಾಗಿ, ಸ್ಥಿರವಿಲ್ಲದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಶುಕವರ್ಣಾಭಕಣ್ಠತ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋಪಶಮೋಽನಿಲಾತ್ । ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಲುಗಲೇ ದಾಹಃ ಶೋಷೋ ಭವತಿ ಸನ್ತತಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಗಂಟಲು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ವಾತದಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯಾದರೂ ಬಿಸಿ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಉಪಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ನಾಲಿಗೆ, ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಉರಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಣತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಕಫೈಃ ಕಣ್ಠಂ ಮುಖಂ ಘುರಘುರಾಯತೇ । ಸ್ವಯಂ ವಿರುದ್ಧೈಃ ಸರ್ವೈಸ್ತು ಸರ್ವಾಲಿಙ್ಗೈಃ ಕ್ಷಯೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕಫದಿಂದ ಗಂಟಲು ಹಚ್ಚಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಘುರುಘುರು ಧ್ವನಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ಕ್ಷಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧೂಮಾಯತೀವ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮುದೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ । ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಃ ಕ್ಷಯಾಶ್ಚಾತ್ರ ಸರ್ವೈರಲ್ಪಞ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅದು ತುಂಬಾ ಹೊಗೆಯಂತೆ ಎದ್ದು, ಕಫದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇದ್ದು, ಗುಣವಾಗಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಕ್ಷಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್

ಶ್ರೀಗರುಡ ಮಹಾಪುರಾಣವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿದೆ.

ಧನ್ವನ್ತರಿರುದಾಚ । ಅರೋಚಕನಿದಾನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇಽಹಂ ಸುಶ್ರುತಾಧುನಾ । ಅರೋಚಕೋ ಭವೇದ್ದೋಷೈರ್ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಶ್ರಯೈಃ ॥ ೧,೧೫೩.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಸುಶ್ರುತರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಅರೋಚಕದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ದೋಷಗಳು ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಮನಸಃ ಸನ್ತಾಪೇನ ಚ ಪಞ್ಚಮಃ । ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಂ ವಾತಾದಿಷು ಮುಖಂ ಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೧೫೩.

ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಆಗಿದಾಗ ಐದನೇ ವಿಧದ ಅರೋಚಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಹಿ, ಕಸಾಯ, ಸಿಹಿ ರುಚಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.