ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಕಮ್ಪಯನ್ತೀ ಶಿರೋ ಗ್ರೀವಾಂ ಯಮಲಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । ಪ್ರಲಾಪಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರನೇತ್ರವಿಪ್ಲುತಜೃಮ್ಭಿತಾ ॥ ೧,೧೫೧.

ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆ ನಡುಕ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಹಿಕ್ಕನ್ನು 'ಜೋಡಿ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ಅದು ಪ್ರಳಾಪ, ವಾಂತಿ, ಜ್ವರ, ಕಣ್ಣು ಗುಂಡುಗಳು ತಿರುಗುವುದು ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಯಮಲಾ ವೇಗಿನೀ ಹಿಕ್ರಾ ಪರಿಣಾಮವತೀ ಚ ಸಾ । ಧ್ವಸ್ತಭ್ರೂಶಙ್ಖಯುಗ್ಮಸ್ಯ ಶ್ರುತಿವಿಪ್ಲುತಚಕ್ಷುಷಃ ॥ ೧,೧೫೧.

ಜೋಡಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಬರುವ ಹಿಕ್ಕು, ಕ್ರಮೇಣ ಬರುವುದರಿಂದ, ಭ್ರೂಗಳು ಮತ್ತು ಕಪಾಲ ಕುಗ್ಗುತ್ತವೆ, ಕೇಳುವದು ಮತ್ತು ನೋಡುವದು ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತೀ ತನುಂ ವಾಚಂ ಸ್ಮೃತಿಂ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಚ ಮುಞ್ಚತೀ । ತುದನ್ತೀ ಮಾರ್ಗಮಾಣಸ್ಯ ಕುರ್ವತೀ ಮರ್ಮಘಟ್ಟನಮ್ ॥ ೧,೧೫೧.

ಅದು ದೇಹವನ್ನೂ ಮಾತನ್ನೂ ಕಠಿಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಜೀವಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪೃಷ್ಠತೋ ನಮನಂ ಸಾರ್ಷ್ಯಂ ಮಹಾಹಿಕ್ರಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಮಹಾಶೂಲಾ ಮಹಾಶಬ್ದಾ ಮಹಾವೇಗಾ ಮಹಾಬಲಾ ॥ ೧,೧೫೧.

ಹಿಂದಕ್ಕೆ ವಂಗಿ, ದೇಹ ನಡುಕವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾ ಹಿಕ್ಕು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಭಾರೀ ನೋವು, ದೊಡ್ಡ ಶಬ್ದ, ಜೋರಾದ ವೇಗ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ರಾಶಯಾಚ್ಚ ನಾಭೇರ್ವಾ ಪೂರ್ವವತ್ಸಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ೧,೧೫೧.

ಅದು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ನಾಭಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಹಿಂದಿನಂತೆ, ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ತದ್ರೂಪಾ ಸಾ ಮಹತ್ಕುರ್ಯಾಞ್ಜೃಮ್ಭಣಾಂ ಗಪ್ರಸಾರಣಮ್ । ಗಮ್ಭೀರೇಣ ನಿದಾನೇನ ಗಮ್ಭೀರಾ ತು ಸುಸಾಧಯೇತ್ ॥ ೧,೧೫೧.

ಆ ವಿಧದ ಹಿಕ್ಕು ದೊಡ್ಡ ಜಂಭ ಮತ್ತು ಬಾಯಿಯನ್ನು ಚಾಚುವುದು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆಳವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಂದ ಹಿಕ್ಕು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗದು.

ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ವರ್ಜಯೇದನ್ಯೇ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಂ ಚ ವೇಗಿನೀಮ್ । ಸರ್ವಸ್ಯ ಸಂಚಿತಾಮಸ್ಯ ಸ್ಥವಿರಸ್ಯ ವ್ಯವಾಯಿನಃ ॥ ೧,೧೫೧.

ಮೊದಲ ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ, ಇತರ ಹಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು; ವೇಗವಾಗಿ ಬರುವ ಹಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಕಾಣಿಸಬಹುದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಯಸ್ಸಾದವರಲ್ಲಿಯೂ, ಕಾಮಾಸಕ್ತರಲ್ಲಿಯೂ.

ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ಭಕ್ತಚ್ಛೇದಕೃಶಸ್ಯ ಚ । ಸರ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾ ನಾಶಾಯ ನ ತ್ವೇವಂ ಶಾಘ್ರಕಾರಿಣಃ ॥ ೧,೧೫೧.

ರೋಗಗಳಿಂದ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ಊಟವಿಲ್ಲದೆ ದೇಹ ಸೊರಗಿದವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳು ಗುಣವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅತಿಯಾದ ಆತುರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಕ್ಕೆ ಹಾಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಹಿಕ್ರಾಶ್ವಾಸೌ ಯಥಾ ತೌ ಹಿ ಮೃತ್ಯುಕಾಲೇ ಕೃತಾಲಯೌ ॥ ೧,೧೫೧.

ಹಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಗಳು ಮರಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಹೋದರೆ, ಅವು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೨ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅಥಾತೋ ಯಕ್ಷ್ಮರೋಗಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಪ್ರವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಅನೇಕರೋಗಾನುಗತೋ ಬಹುರೋಗಪುರೋಗಮಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಎಂಬ ರೋಗದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದು ಅನೇಕ ಬೇರೆ ರೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ರೋಗಗಳ ನಂತರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಿಜಾನಾಞ್ಚ ರಾಜ್ಞೋಽಭೂದ್ಯದಯಂ ಪುರಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇದನ್ನು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ, ಕ್ಷಯ, ಶೋಷ, ಹಾಗೂ ರೋಗಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರೋಗವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರಾಜನಿಗೂ, ದ್ವಿಜರಿಗೂ ಬಂದಿತ್ತು.

ಯಚ್ಚ ರಾಜಾ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ತತೋ ಮತಃ । ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕೃತೇಃ ಕ್ಷಯಸ್ತತ್ಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ಸಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇದರಲ್ಲಿ 'ರಾಜ' ಮತ್ತು 'ಯಕ್ಷ್ಮಾ' ಎರಡೂ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ದೇಹ ಮತ್ತು ಜೀವಶಕ್ತಿಯ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಇದನ್ನು ಕ್ಷಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಸಾದಿಶೋಷಣಾಚ್ಛೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ರಾಜವತ್ । ಸಾಹಸಂ ವೇಗಸಂರೋಧಃ ಶುಕ್ರೌಜಃ ಸ್ನೇಹಸಂಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ರಸ ಮತ್ತು ಇತರ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಒಣಗುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಶೋಷ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ರೋಗಗಳ ರಾಜನಂತೆ. ಅತಿಯಾದ ಸಾಹಸ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೇಗಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು, ವೀರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ्नेಹದ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನ್ನಪಾನವಿಧಿತ್ಯಾಗಶ್ಚತ್ವಾರಸ್ತಸ್ಯಹೇತವಃ । ತೈರುದೀರ್ಣೋಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ವ್ಯರ್ಥಂ ಚೋದೀರ್ಯ ಸರ್ವತಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಬಿಡುವುದು—ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇವುಗಳಿಂದ ವಾತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಪಿತ್ತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶರಿರಸನ್ಧಿಮಾವಿಶ್ಯ ತಾಃ ಶಿರಾಃ ಪ್ರತಿಪೀಡಯನ್ । ಮುಖಾನಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ತಥೈವಾತಿವಿಸೃಜ್ಯ ವಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವು ದೇಹದ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಶಿರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕುತ್ತವೆ, ರಕ್ತನಾಳಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾಗಿ ಸ್ರಾವವಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಧ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಗವ್ಯಥಾಂ ಸಞ್ಜನಯೇದ್ಧೃದಃ । ರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಭೃಶಂ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವು ದೇಹದ ಮಧ್ಯ, ಮೇಲ್ಭಾಗ, ಕೆಳಭಾಗ ಮತ್ತು ಅಡ್ಡ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಶೀತ ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಂ ವಹ್ನಿದೇ ಹಯೋಃ । ಲೌಲ್ಯಭಾವೋಽನ್ನಪಾನಾದೌ ಶುಚಾವಶುಚಿವೀಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಬಾಯಲ್ಲಿ ಜಲಧಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಬಾಯಿಗೆ ಸಿಹಿ ರುಚಿ, ಮೃದುವಾಗಿರುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ಅನ್ನಪಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಶುಚಿ-ಅಶುಚಿ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಕ್ಷಿಕಾತೃಣಕೇಶಾದಿಪಾತಃ ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನಯೋಃ । ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದಿರರುಚಿರಸ್ನಾತೇಽಪಿ ಬಲಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಬಾರಿ ಈಗೆ, ಹುಲ್ಲು, ಕೂದಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಂತಿ, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪಾಣ್ಯೋರುವಕ್ಷಃ ಪಾದಾಸ್ಯಕುಕ್ಷ್ಯಕ್ಷ್ಣೋರತಿಶುಕ್ಲತಾ । ಬಾಹ್ವೋಃ ಪ್ರತೋದೋ ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಕಾಯೇ ಬೈಭತ್ಸ್ಯದರ್ಶನಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕೈ, ತೊಡೆ, ಎದೆ, ಕಾಲು, ಬಾಯಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಾ ಬಿಳಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಚುಟುಕು ನೋವು, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ದೇಹದ ರೂಪ ಭಯಾನಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಮಾಂಸಪ್ರಿಯತಾ ಘೃಣಿತಾ ಮೂರ್ಧಗುಣ್ಠನಮ್ । ನಖಕೇಶಾಸ್ಥಿವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚಾಭಿಭವೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಹೆಣ್ಣು, ಮದ್ಯ, ಮಾಂಸ ಇವುಗಳ ಮೆಚ್ಚುಗೆ, ಅಸಹ್ಯ, ತಲೆ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಖ, ಕೂದಲು, ಎಲುಬುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡ ಅನುಭವಿಸುವುದು ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪತನಂ ಕೃಕಲಾಸಾಹಿಕಪಿಶ್ವಾಪದಪಕ್ಷಿಭಿಃ । ಕೇಶಾಸ್ಥಿತುಷಭಸ್ಮಾದಿತರೌ ಸಮಧಿರೋಹಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋಗುವುದು, ನರಿ, ಹಾವು, ಪಿಶಾಚಿ, ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿ, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕಾಣುವುದು; ಕೂದಲು, ಎಲುಬು, ಹೊಳೆಯ, ಭಸ್ಮದ ಗುಡ್ಡ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುವುದು ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಶೂನ್ಯಾನಾಂ ಗ್ರಾಮದೇಶಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಶುಷ್ಯತೋಽಮ್ಭಸಃ । ಜ್ಯೋತಿರ್ದಿವಿ ದವಾಗ್ನೀನಾಂ ಜ್ವಲತಾಂ ಚ ಮಹೀರುಹಾಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಖಾಲಿಯಾದ ಹಳ್ಳಿ, ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ನೀರು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ, ಸುಡುವ ಮರಗಳು ಇವು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಂ ಚ ಸ್ವರಮೂರ್ಧರುಜೋಽರುಚಿಃ । ಊರ್ಧ್ವನಿಃ ಶ್ವಾಸಸಂಶೋಷಾವಧಶ್ಛರ್ದಿಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಗೇ ॥ ೧,೧೫೨.

ಮೂಗಿನ ತಡೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುವುದು, ತಲೆ ನೋವು, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಸಿರು ಒಣಗುವುದು, ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ವಾಂತಿ ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥಿತೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ರುಗ್ಬೋಧೇ ಸನ್ಧಿಸ್ಥೇ ಭವತಿ ಜ್ವರಃ । ರೂಪಾಣ್ಯೈಕಾದಶೈತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನೋವು ಇದ್ದಾಗ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ವರ ಬರುತ್ತದೆ; ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಲಕ್ಷಣಗಳು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ತೇಷಾಮುಪದ್ರವಾನ್ವಿದ್ಯಾತ್ಕಣ್ಠಧ್ವಂಸಕರೀ ರುಜಾಃ । ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದನಿಷ್ಠೀವವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಸ್ಯಪೂತಿತಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಉಪದ್ರವಗಳು: ಗಂಟಲು ನೋವು, ಜಂಭೆ, ದೇಹ ನೋವು, ಉಗುಳುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ಬಾಯಿಗೆ ದುರ್ಗಂಧ ಇವುಗಳಾಗಿವೆ.

ತತ್ರ ವಾತಾಚ್ಛಿರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲನಂ ಸಾಂಗಮರ್ದನಮ್ । ಕಣ್ಠರೋಧಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ ಪಿತ್ತಾತ್ಪಾದಾಂಸಪಾಣಿಷು ॥ ೧,೧೫೨.

ಅಲ್ಲಿ ವಾತದಿಂದ ತಲೆ ನೋವು, ಬದಿಯಲ್ಲೂ ನೋವು, ದೇಹದ ನೋವು, ಗಂಟಲು ಒತ್ತಡ, ಧ್ವನಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ಕಾಲು, ಭುಜ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ದಾಹೋಽತಿಸಾರೋಽಸೃಕ್ಛರ್ದಿರ್ಮುಖಗನ್ಧೋ ಜ್ವರೋ ಮದಃ । ಕಫಾದರೋಚಕಚ್ಛರ್ದಿಕಾಸಾ ಅರ್ಧ್ವಾಂ ಗಗೌರವಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅಲ್ಲಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತೆ ಉರಿಯುವುದು, ಜ್ವರ, ರಕ್ತ ವಾಂತಿ, ಬಾಯಿಗೆ ದುರ್ಗಂಧ, ಜ್ವರ, ಮೂರ್ಛೆ ಇವು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕಫದಿಂದ ಹಸಿವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ವಾಂತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಎದೆ ಭಾರ, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗಿರುವ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಸೇಕಃ ಪೀನಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸ್ವರಭೇದೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ । ದೋಷೈರ್ಮನ್ದಾನಲತ್ವೇನ ಶೋಥಲೇಪಕಫೋಲ್ಬಣೈಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಾಲಾ, ಮೂಗು ಜಲ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳಿಂದ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಊತ, ಹಚ್ಚು, ಹೆಚ್ಚಿದ ಕಫ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ರುದ್ಧೇಷು ಧಾತುಷು ಸ್ವಲ್ಪಕೇಷು ಚ । ವಿದಾಹೋ ಮನಸಃ ಸ್ಥಾನೇ ಭವನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ಹ್ಯುಪದ್ರವಾಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ನಾಳಗಳು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಧಾತುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವಂತಹ ತಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಬೇರೆ ತೊಂದರೆಗಳು ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಬಹುದು.