ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಪ್ರನಷ್ಟಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೋ ವಿಭ್ರಾನ್ತನಯನಾನನಃ । ನೇತ್ರೇ ಸಮಾಕ್ಷಿಪನ್ಬದ್ಧಮೂತ್ರವರ್ಚಾ ವಿಶೀರ್ಣವಾಕ್ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನವೂ ವಿವೇಕವೂ ಕಳೆದುಹೋಗಿವೆ, ಮುಖವೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿವೆ; ಅವನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮೂತ್ರವೂ ಮಲವೂ ಹೊರಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತು ಕೂಡ ಮುರಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಶುಷ್ಕಕಣ್ಠೋ ಮುಹುಶ್ಚೈವ ಕರ್ಣಶಙ್ಖಾಶಿರೋಽತಿರುಕ್ । ಯೋ ದೀರ್ಘಮುಚ್ಛ್ವಸಿತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ನ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತ್ಯಧಃ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅವನ ಗಂಟಲು ಮರುಮರು ಒಣಗುತ್ತದೆ, ಕಿವಿ, ಕಪಾಲ, ತಲೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಉಸಿರನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತೆ ಉಸಿರೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಮುಖಶ್ರೋತ್ರಃ ಕ್ರುದ್ಧಗನ್ಧವಹಾರ್ದಿತಃ । ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಮೀಕ್ಷತೇ ಭ್ರಾನ್ತಮಕ್ಷಿಣೀ ಪರಿತಃ ಕ್ಷಿಪನ್ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅವನ ಬಾಯಿಯೂ ಕಿವಿಯೂ ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ತುಂಬಿವೆ, ದುರ್ಗಂಧದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುವನು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಗೊಂದಲಗೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ.

ಮರ್ಮಸು ಚ್ಛಿದ್ಯಮಾನೇಷು ಪರಿದೇವೀ ನಿರುದ್ಧವಾಕ್ । ಏತೇ ಸಿಧ್ಯೇಯುರವ್ಯಕ್ತಾಃ ವ್ಯಕ್ತಾಃ ಪ್ರಾಣಹರಾ ಧ್ರುವಮ್ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅವನ ಜೀವಕೇಂದ್ರಗಳು ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅವನು ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾನೆ, ಮಾತು ಹೊರಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದೆ ಇದ್ದರೂ, ನಂತರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೧ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಹಿಕ್ರಾರೋಗನಿದಾನಞ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ! ತಚ್ಛೃಣು । ಶ್ವಾಸೈಕಹೇತುಃ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಶ್ರಯಾ ॥ ೧,೧೫೧.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದನು: ಸುಶ್ರುತನೇ, ಹಿಕ್ಕಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಹಿಕ್ಕೆಗೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಿದೆ, ಅದರ ಮೊದಲ ಸೂಚನೆಗಳು, ವಿಧಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸ್ವಭಾವದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ಹಿಕ್ರಾ ಭಕ್ಷ್ಯೋದ್ಭವಾ ಕ್ಷುದ್ರಾ ಯಮಲಾ ಮಹತೀತಿ ಚ । ಗಮ್ಭೀರಾ ಚ ಮರುತ್ತತ್ರ ತ್ವರಯಾಯುಕ್ತಿಸೇವಿತೈಃ ॥ ೧,೧೫೧.

ಹಿಕ್ಕು ಆಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಸಣ್ಣದು, ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಬರುವದು ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡದು ಆಗಿರಬಹುದು. ಓ ಮರುತೇ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅಥವಾ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಆಳವಾದ ಹಿಕ್ಕು ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಖರಾಶಾನ್ತೈರನ್ನಪಾನೈಃ ಪ್ರಪೀಡಿತಃ । ಕರೋತಿ ಹಿಕ್ರಾಂ ಶ್ವಸನಃ ಮನ್ದಶಬ್ದಾಂ ಕ್ಷುಧಾನುಗಾಮ್ ॥ ೧,೧೫೧.

ಒಬ್ಬನು ಒಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಕಠಿಣ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಪಾನದಿಂದ ಬಳಲಿದಾಗ, ಉಸಿರು ಮೃದುವಾದ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ, ಹಸಿವಿನ ನಂತರ ಸೌಮ್ಯ ಹಿಕ್ಕನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸಮಂ ಸನ್ಧ್ಯಾನ್ನಪಾನೇನ ಯಾ ಪ್ರಯಾತಿ ಚ ಸಾನ್ನಜಾ । ಆಯಾಸಾತ್ಪವನಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕ್ಷುದ್ರಾಂ ಹಿಕ್ರಾಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್ ॥ ೧,೧೫೧.

ಸಂಜೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಪಾನದ ಜೊತೆಗೆ ಬರುವ ಹಿಕ್ಕನ್ನು 'ಜೋಡಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಶ್ರಮದಿಂದ ವಾಯು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ಸಣ್ಣ ಹಿಕ್ಕು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಜತ್ರುಮೂಲಾತ್ಪರಿಸೃತಾ ಮನ್ದವೇಗವನ್ತೀ ಹಿ ಸಾ । ವೃದ್ಧಿಮಾಯಾಸತೋ ಯಾತಿ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಚ ಮಾರ್ದಬಮ್ ॥ ೧,೧೫೧.

ಕಂಠಮೂಲದಿಂದ ಹರಡುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಹಿಕ್ಕು, ಶ್ರಮದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಆದರೆ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಸೌಮ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಚಿರೇಣ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈರ್ಯಾ ಹಿಕ್ರಾ ಸಂಪ್ರವರ್ತತೇ । ಪರಿಣಾಮಾನ್ಮುಖೇ ವೃದ್ಧಿಂ ಪರಿಣಾಮೇ ಚ ಗಚ್ಛತಿ ॥ ೧,೧೫೧.

ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯದ ನಂತರ, ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಬರುವ ಹಿಕ್ಕು, ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಬರುವಂತೆ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಮ್ಪಯನ್ತೀ ಶಿರೋ ಗ್ರೀವಾಂ ಯಮಲಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ । ಪ್ರಲಾಪಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರನೇತ್ರವಿಪ್ಲುತಜೃಮ್ಭಿತಾ ॥ ೧,೧೫೧.

ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆ ನಡುಕ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಹಿಕ್ಕನ್ನು 'ಜೋಡಿ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ಅದು ಪ್ರಳಾಪ, ವಾಂತಿ, ಜ್ವರ, ಕಣ್ಣು ಗುಂಡುಗಳು ತಿರುಗುವುದು ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಯಮಲಾ ವೇಗಿನೀ ಹಿಕ್ರಾ ಪರಿಣಾಮವತೀ ಚ ಸಾ । ಧ್ವಸ್ತಭ್ರೂಶಙ್ಖಯುಗ್ಮಸ್ಯ ಶ್ರುತಿವಿಪ್ಲುತಚಕ್ಷುಷಃ ॥ ೧,೧೫೧.

ಜೋಡಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಬರುವ ಹಿಕ್ಕು, ಕ್ರಮೇಣ ಬರುವುದರಿಂದ, ಭ್ರೂಗಳು ಮತ್ತು ಕಪಾಲ ಕುಗ್ಗುತ್ತವೆ, ಕೇಳುವದು ಮತ್ತು ನೋಡುವದು ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತೀ ತನುಂ ವಾಚಂ ಸ್ಮೃತಿಂ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಚ ಮುಞ್ಚತೀ । ತುದನ್ತೀ ಮಾರ್ಗಮಾಣಸ್ಯ ಕುರ್ವತೀ ಮರ್ಮಘಟ್ಟನಮ್ ॥ ೧,೧೫೧.

ಅದು ದೇಹವನ್ನೂ ಮಾತನ್ನೂ ಕಠಿಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಜೀವಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪೃಷ್ಠತೋ ನಮನಂ ಸಾರ್ಷ್ಯಂ ಮಹಾಹಿಕ್ರಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಮಹಾಶೂಲಾ ಮಹಾಶಬ್ದಾ ಮಹಾವೇಗಾ ಮಹಾಬಲಾ ॥ ೧,೧೫೧.

ಹಿಂದಕ್ಕೆ ವಂಗಿ, ದೇಹ ನಡುಕವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾ ಹಿಕ್ಕು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಭಾರೀ ನೋವು, ದೊಡ್ಡ ಶಬ್ದ, ಜೋರಾದ ವೇಗ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ರಾಶಯಾಚ್ಚ ನಾಭೇರ್ವಾ ಪೂರ್ವವತ್ಸಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ೧,೧೫೧.

ಅದು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ನಾಭಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಹಿಂದಿನಂತೆ, ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ತದ್ರೂಪಾ ಸಾ ಮಹತ್ಕುರ್ಯಾಞ್ಜೃಮ್ಭಣಾಂ ಗಪ್ರಸಾರಣಮ್ । ಗಮ್ಭೀರೇಣ ನಿದಾನೇನ ಗಮ್ಭೀರಾ ತು ಸುಸಾಧಯೇತ್ ॥ ೧,೧೫೧.

ಆ ವಿಧದ ಹಿಕ್ಕು ದೊಡ್ಡ ಜಂಭ ಮತ್ತು ಬಾಯಿಯನ್ನು ಚಾಚುವುದು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆಳವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಂದ ಹಿಕ್ಕು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗದು.

ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ವರ್ಜಯೇದನ್ಯೇ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಂ ಚ ವೇಗಿನೀಮ್ । ಸರ್ವಸ್ಯ ಸಂಚಿತಾಮಸ್ಯ ಸ್ಥವಿರಸ್ಯ ವ್ಯವಾಯಿನಃ ॥ ೧,೧೫೧.

ಮೊದಲ ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ, ಇತರ ಹಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು; ವೇಗವಾಗಿ ಬರುವ ಹಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಕಾಣಿಸಬಹುದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಯಸ್ಸಾದವರಲ್ಲಿಯೂ, ಕಾಮಾಸಕ್ತರಲ್ಲಿಯೂ.

ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ಭಕ್ತಚ್ಛೇದಕೃಶಸ್ಯ ಚ । ಸರ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾ ನಾಶಾಯ ನ ತ್ವೇವಂ ಶಾಘ್ರಕಾರಿಣಃ ॥ ೧,೧೫೧.

ರೋಗಗಳಿಂದ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ಊಟವಿಲ್ಲದೆ ದೇಹ ಸೊರಗಿದವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳು ಗುಣವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅತಿಯಾದ ಆತುರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಕ್ಕೆ ಹಾಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಹಿಕ್ರಾಶ್ವಾಸೌ ಯಥಾ ತೌ ಹಿ ಮೃತ್ಯುಕಾಲೇ ಕೃತಾಲಯೌ ॥ ೧,೧೫೧.

ಹಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಗಳು ಮರಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಹೋದರೆ, ಅವು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೨ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅಥಾತೋ ಯಕ್ಷ್ಮರೋಗಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಪ್ರವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಅನೇಕರೋಗಾನುಗತೋ ಬಹುರೋಗಪುರೋಗಮಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ನಾನು ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಎಂಬ ರೋಗದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದು ಅನೇಕ ಬೇರೆ ರೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ರೋಗಗಳ ನಂತರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಿಜಾನಾಞ್ಚ ರಾಜ್ಞೋಽಭೂದ್ಯದಯಂ ಪುರಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇದನ್ನು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ, ಕ್ಷಯ, ಶೋಷ, ಹಾಗೂ ರೋಗಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ರೋಗವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರಾಜನಿಗೂ, ದ್ವಿಜರಿಗೂ ಬಂದಿತ್ತು.

ಯಚ್ಚ ರಾಜಾ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ತತೋ ಮತಃ । ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕೃತೇಃ ಕ್ಷಯಸ್ತತ್ಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ಸಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇದರಲ್ಲಿ 'ರಾಜ' ಮತ್ತು 'ಯಕ್ಷ್ಮಾ' ಎರಡೂ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ದೇಹ ಮತ್ತು ಜೀವಶಕ್ತಿಯ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಇದನ್ನು ಕ್ಷಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಸಾದಿಶೋಷಣಾಚ್ಛೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ರಾಜವತ್ । ಸಾಹಸಂ ವೇಗಸಂರೋಧಃ ಶುಕ್ರೌಜಃ ಸ್ನೇಹಸಂಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ರಸ ಮತ್ತು ಇತರ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಒಣಗುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಶೋಷ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ರೋಗಗಳ ರಾಜನಂತೆ. ಅತಿಯಾದ ಸಾಹಸ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೇಗಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು, ವೀರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ्नेಹದ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನ್ನಪಾನವಿಧಿತ್ಯಾಗಶ್ಚತ್ವಾರಸ್ತಸ್ಯಹೇತವಃ । ತೈರುದೀರ್ಣೋಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ವ್ಯರ್ಥಂ ಚೋದೀರ್ಯ ಸರ್ವತಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಬಿಡುವುದು—ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇವುಗಳಿಂದ ವಾತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಪಿತ್ತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶರಿರಸನ್ಧಿಮಾವಿಶ್ಯ ತಾಃ ಶಿರಾಃ ಪ್ರತಿಪೀಡಯನ್ । ಮುಖಾನಿ ಸ್ರೋತಸಾಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ತಥೈವಾತಿವಿಸೃಜ್ಯ ವಾ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವು ದೇಹದ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಶಿರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕುತ್ತವೆ, ರಕ್ತನಾಳಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾಗಿ ಸ್ರಾವವಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಧ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಗವ್ಯಥಾಂ ಸಞ್ಜನಯೇದ್ಧೃದಃ । ರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಭೃಶಂ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಇವು ದೇಹದ ಮಧ್ಯ, ಮೇಲ್ಭಾಗ, ಕೆಳಭಾಗ ಮತ್ತು ಅಡ್ಡ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಶೀತ ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಂ ವಹ್ನಿದೇ ಹಯೋಃ । ಲೌಲ್ಯಭಾವೋಽನ್ನಪಾನಾದೌ ಶುಚಾವಶುಚಿವೀಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಬಾಯಲ್ಲಿ ಜಲಧಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಬಾಯಿಗೆ ಸಿಹಿ ರುಚಿ, ಮೃದುವಾಗಿರುವುದು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ಅನ್ನಪಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಶುಚಿ-ಅಶುಚಿ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಕ್ಷಿಕಾತೃಣಕೇಶಾದಿಪಾತಃ ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನಯೋಃ । ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದಿರರುಚಿರಸ್ನಾತೇಽಪಿ ಬಲಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೫೨.

ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಬಾರಿ ಈಗೆ, ಹುಲ್ಲು, ಕೂದಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಂತಿ, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪಾಣ್ಯೋರುವಕ್ಷಃ ಪಾದಾಸ್ಯಕುಕ್ಷ್ಯಕ್ಷ್ಣೋರತಿಶುಕ್ಲತಾ । ಬಾಹ್ವೋಃ ಪ್ರತೋದೋ ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಕಾಯೇ ಬೈಭತ್ಸ್ಯದರ್ಶನಮ್ ॥ ೧,೧೫೨.

ಕೈ, ತೊಡೆ, ಎದೆ, ಕಾಲು, ಬಾಯಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಾ ಬಿಳಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಚುಟುಕು ನೋವು, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸುಡುವುದು, ದೇಹದ ರೂಪ ಭಯಾನಕವಾಗುತ್ತದೆ.