ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಕರೋತಿ ಶುಷ್ಕಕಾಸಞ್ಚ ಮಹಾವೇಗರುಜಾಸ್ವನಮ್ । ಸೋಂಗಹರ್ಷೋ ಕಫಂ ಶುಷ್ಕಂ ಕೃಛ್ರಾನ್ಮುಕ್ತ್ವಾಲ್ಪತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅದು ಒಣ ಕಾಸನ್ನು, ಭಾರೀ ನೋವು ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ರೋಮಾಂಚನದೊಂದಿಗೆ, ಒಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ, ನಂತರ ಅದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಾತ್ಪೀತಾಕ್ಷಿಕತ್ವಂ ಚ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತ್ವಂ ಜ್ವರೋ ಭ್ರಮಃ । ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ವಮನಂ ತೃಷ್ಣಾ ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ಧೂಮಕೋ ಮದಃ ॥ ೧,೧೪೯.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಹಳದಿ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ, ಜ್ವರ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ವಾಂತಿ, ದಾಹ, ಧ್ವನಿ ಕಷ್ಟ, ಹೊಗೆಯಂತಹ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಮದ್ಯದಂತೆ ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತತಂ ಕಾಸವೇಗೇ ಚ ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಿವ ದರ್ಶನಮ್ । ಕಫಾದುರೋಽಲ್ಪರುಙ್ಮೂರ್ಧಿ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಿಮಿತೇ ಗುರು ॥ ೧,೧೪೯.

ನಿರಂತರ ಕಾಸಿನಿಂದ ಬೆಳಕುಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ ತಲೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ನೋವು, ಹೃದಯ ಭಾರವಾಗಿದ್ದು, ಜಡವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಠೇ ಪ್ರಲೇಪಮದಜಂ ಪೀನಸಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ । ರೋಮಹರ್ಷೋ ಧನಸ್ನಿಗ್ಧಂಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಞ್ಚ ಪ್ರವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಲೇಪ, ರುಚಿಹಾನಿ, ಮೂಗು ಹರಿಯುವುದು, ವಾಂತಿ, ರುಚಿಯ ಕೊರತೆ, ರೋಮಾಂಚನ, ದಪ್ಪ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಾದ ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಯುದ್ಧಾದ್ಯೈಃ ಸಾಹಸೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸೇವಿತೈರಯಥಾಬಲಮ್ । ಉಪಸ್ಯನ್ತಃ ಕ್ಷತೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತೇನಾನುಗತೋ ಬಲೀ ॥ ೧,೧೪೯.

ಯುದ್ಧ ಮುಂತಾದ ಅತಿಯಾದ ಶ್ರಮದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿಗೆ ಮೀರಿ ಮಾಡಿದರೆ, ವಾಯು ದುರ್ಬಲವಾಗಿ, ಪಿತ್ತದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ಕಾಸಂ ಕಫಂ ತೇನ ಸಶೋಣಿತಮ್ । ಪೀತಂ ಶ್ಯಾವಞ್ಚ ಶುಷ್ಕಞ್ಚ ಗ್ರಥಿತಂ ಕುಪಿತಂ ಬಹು ॥ ೧,೧೪೯.

ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ, ಹಳದಿ, ಕಪ್ಪು, ಒಣ, ಗುಡ್ಡೆಯಾದ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡ ಶ್ಲೇಷ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಕಾಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಷ್ಠೀವೇತ್ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾ ವಿಭಿನ್ನೇನೈವ ಚೋರಸಾ । ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನ ಶೂಲಿನಾ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅವನು ಗಂಟಲಿಂದ ನೋವಿನಿಂದ ಉಗುಳುತ್ತಾನೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪಿಡುಗುಂಟಾಗಿ, ಸೂಜಿ ಚುಚ್ಚಿದಂತೆ ಅಥವಾ ಆಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ ತೀವ್ರ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದುಃ ಖಸ್ಪರ್ಶೇನ ಶೂಲೇನ ಭೇದಪೀಡಾಹಿತಾಪಿನಾ । ಪರ್ವಭೇದಜ್ವರಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾವೈಸ್ವರ್ಯಕಮ್ಪವಾನ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ದುಃಖಕರ ಸ್ಪರ್ಶ, ಪಿಡುಗುಂಟು ನೋವು, ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಬೇಧನದಿಂದ, ಸಂಧಿಗಳ ನೋವು, ಜ್ವರ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ದಾಹ, ಧ್ವನಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಕಂಪನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಾರಾವತ ಇವೋತ್ಕೂಜನ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ ತತೋಽಸ್ಯ ಚ । ಕಫಾದ್ಯೈರ್ವಮನಂ ಪಕ್ತಿಬಲವರ್ಣಞ್ಚ ಹೀಯತೇ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅವನು ಪಾರಿವಾಳದಂತೆ ಕೂಗುತ್ತಾನೆ, ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನೋವು, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವಾಂತಿ ಉಂಟಾಗಿ, ಶಕ್ತಿ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಸಾಸೃಙ್ಮೂತ್ರತ್ವಂ ಶ್ವಾಸಪೃಷ್ಟಕಟಿಗ್ರಹಃ । ಷಾಯುಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುಪಿತಾ ಧಾವತೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ॥ ೧,೧೪೯.

ಕ್ಷೀಣರಾದವರಿಗೆ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಬೆನ್ನು ಮತ್ತು ಕಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇವು ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.

ಕರ್ವನ್ತಿ ಯಕ್ಷ್ಮಾಯತನೇ ಕಾಸಂ ಷ್ಠೀವತ್ಕಫಂ ತತಃ । ಪೂತಿಪೂಯೋಪಮಂ ವೀತಂ ಮಿಶ್ರಂ ಹರಿತಲೋಹಿತಮ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಯಕ್ಷ್ಮೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳು ಕಾಸನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ನಂತರ ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಉಗುಳಿಸುತ್ತವೆ; ಅದು ದುರ್ವಾಸನೆಯ ಪುಯದಂತೆ, ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸುಪ್ಯತೇ ತುದ್ಯತ ಇವ ಹೃದಯಂ ಪಚತೀವ ಚ । ಅಕಸ್ಮಾದುಷ್ಣಶೀತೇಚ್ಛಾ ಬಹ್ವಾಶಿತ್ವಂ ಬಲಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೪೯.

ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಯಾರೋ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕಾಏಕಿ ಬಿಸಿಯೂ ಅಥವಾ ತಂಪೂ ಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಶಕ್ತಿಯೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಿಗ್ಧಪ್ರಸನ್ನವಕ್ರತ್ವಂ ಶ್ರೀಮದ್ದರ್ಶನನೇತ್ರತಾ । ತತೋಽಸ್ಯ ಕ್ಷಯರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ಚ ॥ ೧,೧೪೯.

ಮುಖವು ತೆಳ್ಳಗಾಗಿ, ಮೃದುವಾಗಿ, ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೊಳೆಯುವಂತಾಗುತ್ತವೆ; ನಂತರ ಅವನಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಕ್ಷಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನಃ । ಯಾಪ್ಯೌ ವಾ ಬಲಿನಾಂ ತದ್ವತ್ಕ್ಷತಜೋಽಪಿ ನವೌ ತು ತೌ ॥ ೧,೧೪೯.

ಈ ರೀತಿ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕೆಮ್ಮು ದುರ್ಬಲರಾದವರ ದೇಹವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಬಲಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಗಾಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕೆಮ್ಮು ಹೊಸದಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಿಧ್ಯೇತಾಮಪಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ಸಾಧ್ಯಾದೌ ಚ ಪೃಥಕ್ಕ್ರಮಃ । ಮಿಶ್ರಾ ಯಾಪ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ ಸರ್ವೇ ಜರಸಃ ಸ್ಥವಿರಸ್ಯ ಚ ॥ ೧,೧೪೯.

ಬಲ ಇದ್ದರೆ ಎರಡನ್ನೂ ಗುಣಪಡಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗುಣವಾಗುವ ರೋಗಗಳ ಪ್ರಗತಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಮಿಶ್ರ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ರೋಗಗಳು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಕಾಸಶ್ವಾಸಕ್ಷಯಚ್ಛರ್ದಿಸ್ವರಸಾದಾದಯೋ ಗದಾಃ । ಭವನ್ತ್ಯುಪೇಕ್ಷಯಾ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ತಾಸ್ತ್ವರಯಾ ಜಯೇತ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕ್ಷಯ, ವಾಂತಿ, ಧ್ವನಿ ಕುಗ್ಗುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ರೋಗಗಳು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಜಯಿಸಬೇಕು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೫೦ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅಥಾತಃ ಶ್ವಾಸರೋಗಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಪ್ರವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಕಾಸವೃದ್ಧ್ಯಾ ಭವೇಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಪೂರ್ವೈರ್ವಾ ದೋಷಕೋಪನೈಃ ॥ ೧,೧೫೦.

ಶ್ರೀಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ಉಸಿರಾಟದ ರೋಗದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದು ಹೆಚ್ಚಾದ ಕೆಮ್ಮಿನಿಂದ ಅಥವಾ ಮೊದಲೇ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಮಾತಿಸಾರವಮಥುವಿಷಪಾಣ್ಡುಜ್ವರೈರಪಿ । ರಜೋಧೂಮಾನಿಲೈರ್ಮರ್ಮಘಾತಾದಪಿ ಹಿಮಾಮ್ಬುನಾ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅಜೀರ್ಣ, ಜೀರ್ಣಕೋಶದ ತೊಂದರೆ, ವಾಂತಿ, ವಿಷ, ರಕ್ತಹೀನತೆ, ಜ್ವರ, ಧೂಳು, ಹೊಗೆ, ಗಾಳಿ, ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಗಾಯ, ಅಥವಾ ತಂಪಾದ ನೀರಿನಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಕ್ಷುದ್ರಕಸ್ತಮಕಶ್ಛಿನ್ನೋ ಮಹಾನೂರ್ಧ್ವಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ । ಕಫೋಪರುದ್ಧಗಮನಪವನೋ ವಿಷ್ವಗಾಸ್ಥಿತಃ ॥ ೧,೧೫೦.

ಉಸಿರಾಟದ ಐದು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಸಣ್ಣದು, ಕತ್ತಲೆ, ಮುರಿದದ್ದು, ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು; ಕಫದಿಂದ ದಾರಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಗಾಳಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಟಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದೂಷಯನ್ । ಉರಃ ಸ್ಥಃ ಕುರುತೇ ಶ್ವಾಸಮಾಮಾಶಯಸಮುದ್ಭವಮ್ ॥ ೧,೧೫೦.

ಪ್ರಾಣ, ನೀರು ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಸಾಗುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೆಡವಿ, ಕೆಟ್ಟ ಗಾಳಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು, ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಆಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಪ್ರಾಣವಿಲೋಮತಾ । ಆನಾಹಃ ಶಙ್ಖಭೇದಶ್ಚ ತತ್ರಾಯಾಸೋಽತಿಭೋಜನೈಃ ॥ ೧,೧೫೦.

ಈ ರೋಗದ ಆರಂಭದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಉಸಿರಾಟ ಅಸಹಜವಾಗುವುದು, ಹೊಟ್ಟೆ ಊದು, ತಲೆಬುರುಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು; ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮಿಸಿದರೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ತಿಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರೇರಿತಃ ಪ್ರೇರಯನ್ಕ್ಷುದ್ರಂ ಸ್ವಯಂ ಸ ಸಮಲಂ ಮರುತ್ । ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಶಿರಾ ಗಚ್ಛೇದುದೀರ್ಯ ಪವನಃ ಕಫಮ್ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅಶುದ್ಧವಾದ ಗಾಳಿ ತಾನೇ ತಾನನ್ನು ಚಲಿಸಿ, ದಾರಿಗಳನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹತ್ತಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕಫವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ.

ಪರಿಗೃಹ್ಯಶಿರೋಗ್ರೀವಮುರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಪೀಡಯನ್ । ಕಾಸಂ ಘುರ್ಘುರಕಂ ಮೋಹಮರುಚಿಮ್ಪೀನಸಂ ಭೃಶಮ್ ॥ ೧,೧೫೦.

ತಲೆ, ಕುತ್ತು, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಪಕ್ಕಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕೆಮ್ಮು, ಘರ್ಜನೆ, ಮೂರ್ಛೆ, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿಕೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರವಾದ ಮೂಗು ಜಾಮಾಗು ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಕರೋತಿ ತೀವ್ರವೇಗಞ್ಚ ಶ್ವಾಸಂ ಪ್ರಾಣೋಪತಾಪಿನಮ್ । ಪ್ರತಾಮ್ಯೇತ್ತಸ್ಯ ವೇಗೇನಷ್ಠೀವನಾನ್ತೇ ಕ್ಷಣಂ ಸುಖೀ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅದು ತೀವ್ರವಾದ, ವೇಗವಾದ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ರೋಗಿಯು ಅದರ ಬಲದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉಗುಳಿದ ನಂತರ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛಯಾನಃ ಶ್ವಸಿತಿ ನಿಷಣ್ಣಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮರ್ಹತಿ । ಉಚ್ಛ್ರಿತಾಕ್ಷೋ ಲಲಾಟೇನ ಸ್ವಿದ್ಯತಾ ಭೃಶಮಾರ್ತಿಮಾನ್ ॥ ೧,೧೫೦.

ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕುಳಿತುಕೊಂಡರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣುಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ, ನುಣುಪಾಗಿ, ನFOREHEADನಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಬರುತ್ತದೆ, ತುಂಬಾ ನೋವು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶುಷ್ಕಾಸ್ಯೋ ಮುಹುಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಙ್ಕ್ಷತ್ಯುಷ್ಣಂ ಸವೇಪಥುಃ । ಮೇಘಾಮ್ಬುಶೀತಪ್ರಾಗ್ವಾತೈಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೈಶ್ಚ ವಿವರ್ಧತೇ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅವನ ಬಾಯಿ ಒಣಗಿರುತ್ತದೆ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಬಿಸಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ದೇಹ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ; ಮೋಡ, ತಂಪು ನೀರು, ಪೂರ್ವ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕಫದಿಂದ ಈ ತೊಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ ಯಾಪ್ಯಸ್ತಮಕಃ ಸಾಧ್ಯೋ ನರಸ್ಯ ಬಲಿನೋ ಭವೇತ್ । ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾವತಃ ಸೀತೈರ್ನ ಶಾಮ್ಯೇತ್ಪ್ರಥಮಸ್ತು ಸಃ ॥ ೧,೧೫೦.

ಈ ಕತ್ತಲೆ ಪ್ರಕಾರದ ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಬಲಿಷ್ಠನಿಗೆ ಗುಣವಾಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಜ್ವರ, ಮೂರ್ಛೆ ಅಥವಾ ತಂಪು ಇರುವವನಿಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗದು.

ಕಾಸಶ್ವಸಿತವಚ್ಛೀರ್ಣಮರ್ಮಚ್ಛೇದರುಜಾರ್ದಿತಃ । ಸಸ್ವೇದಮೂರ್ಛಃ ಸಾನಾಹೋ ಬಸ್ತಿದಾಹವಿಬೋಧವಾನ್ ॥ ೧,೧೫೦.

ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಇರುವವರಂತೆ, ಅವನು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ನೋವು, ಬೆವರು, ಮೂರ್ಛೆ, ಹೊಟ್ಟೆ ಊದು, ಮೂತ್ರದ ಸುಡುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿದ್ರಾಭಂಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾನೆ.

ಅಧೋದೃಷ್ಟಿಃ ಶುತಾಕ್ಷಸ್ತು ಸ್ನಿಹ್ಯದ್ರಕ್ತೈಕಲೋಚನಃ । ಶುಷ್ಕಾಸ್ಯಃ ಪ್ರಲಪನ್ದೀನೋ ನಷ್ಟಚ್ಛಾಯೋ ವಿಚೇತನಃ ॥ ೧,೧೫೦.

ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಕೆಳಗಿರುತ್ತದೆ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕುಗ್ಗಿರುತ್ತವೆ, ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ, ಬಾಯಿ ಒಣಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾನೆ, ಮೈಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಹೋಗಿರುತ್ತದೆ, ಜ್ಞಾನಹೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.