ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ತೈರ್ಮಿಥಸ್ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಮಾಗಮ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ನುವಂಸ್ತನುಮ್ । ಪಿತ್ತರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಕೃತೇಃ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ದಷಣಾದಪಿ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅವುಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಒಂದೇ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ದೇಹದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತವೆ; ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ, ಕಚ್ಚಿದರೂ ಕೂಡ, ಈ ವ್ಯಾಧಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತೇಷು ರಕ್ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ । ಪ್ರಭವತ್ಯಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ಪ್ಲೀಹತೋ ಯಕೃತಶ್ಚ ಸಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ರಕ್ತವು ಪಿತ್ತದ ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತೋರಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ರಕ್ತದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ, ಪ್ಲಿಹಾ ಮತ್ತು ಯಕೃತಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮರುಚಿಃ ಶೀತೇಚ್ಛಾ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕಃ । ಛರ್ಧಿತಶ್ಛರ್ದಿಬೈ ಭತ್ಸ್ಯಂ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸೋ ಭ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ತಲೆ ಭಾರವಾಗುವುದು, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ತಂಪು ಬೇಕಾದ ಆಸೆ, ಧೂಮ ಅಥವಾ ಹುಳಿ ಉಬ್ಬಸ, ವಾಂತಿ, ಆಹಾರದ ವಿರಕ್ತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ತಲೆಸುತ್ತು, ದಣಿವು ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಲೋಹಿತೋ ನ ಹಿತೋ ಮತ್ಸ್ಯಗನ್ಧಾಸ್ಯಾತ್ವಞ್ಚ ವಿಜ್ವರೇ । ರಕ್ತಹಾರಿದ್ರಹರಿತವರ್ಣತಾ ನಯನಾದಿಷು ॥ ೧,೧೪೮.

ರಕ್ತ ಆರೋಗ್ಯಕರವಲ್ಲ, ಬಾಯಿಗೆ ಮೀನು ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಜ್ವರ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ನೀಲಲೋಹಿತ ಪೀತಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮವಿವೇಚನಮ್ । ಸ್ವಪ್ನೇ ಇನ್ಮಾದಧರ್ಮಿತ್ವಂ ಭವತ್ಯಸ್ಮಿನ್ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥ ೧,೧೪೮.

ನೀಲಿ, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು; ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಚ್ಚುತನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದ ವರ್ತನೆ ಕಾಣಬಹುದು.

ಉರ್ಧ್ವಂ ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಾಸ್ಯೈರ್ಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈರಧಃ । ಕುಪಿತಂ ರೋಮಕೂಪೈಶ್ಚ ಸಮಸ್ತೈಸ್ತತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ೧,೧೪೮.

ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮೂಗು, ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಬಾಯಿಯಿಂದ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಲಿಂಗ, ಯೋನಿ, ಗುದದಿಂದ, ಮತ್ತು ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಈ ರೋಗವು ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಕಫಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತದ್ವಿರೇಚನಸಾಧಿತಮ್ । ಬಹ್ವೌಷಧಾನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಕೋ ಹಿ ವರೌಷಧಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಕಫದ ಜೊತೆಗೆ ಇದಿದ್ದರೆ ವಿರೇಚನದಿಂದ ಗುಣಪಡಬಹುದು; ಪಿತ್ತಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಔಷಧಿಗಳಿದ್ದರೂ, ವಿರೇಚನೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆ.

ಅನುಬನ್ಧೀ ಕಫೋ ಯತ್ರ ತತ್ರ ತಸ್ಯಾಪಿ ಶುದ್ಧಿಕೃತ್ । ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ವಾದವೋ ಯಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಹಿತಾಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ಕಫವೂ ಇದ್ದರೆ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ಹಿತಕರ; ಕಷಾಯ ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ರುಚಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಫದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ.

ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾ ವಾ ಯೇ ನಿಸರ್ಗಾತ್ಕಫಾವಹಾಃ । ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಞ್ಚ ನಾಯುಷ್ಮಾಂಸ್ತತ್ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಸಾಧಕಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕಾರ, ಕಹಿ, ಕಷಾಯ ರುಚಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಫವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಕೆಳಗೆ ಹರಡುವ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ವಾಂತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಸೂಕ್ತ.

ಅಲ್ಪೌಷಧಞ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಮನಂ ನಾವಮೌಷಧಮ್ । ಅನುಬನ್ಧಿ ಬಲಂ ಯಸ್ಯ ಶಾನ್ತಪಿತ್ತನರಸ್ಯ ಚ ॥ ೧,೧೪೮.

ಪಿತ್ತದ ಬಲ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ವಾಂತಿ ಉತ್ತಮ ಔಷಧಿಯಲ್ಲ; ಬಲವಿರುವವರಿಗೂ, ಪಿತ್ತ ಶಾಂತವಾಗಿರುವವರಿಗೂ ಮಾತ್ರ ಅದು ಸೂಕ್ತ.

ಕಷಾಯಶ್ಚ ಹಿತಸ್ತಸ್ಯ ಮಧುರಾ ಏವ ಕೇವಲಮ್ । ಕಫಮಾರುತಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಮುಪನಾಮನಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅವನಿಗೆ ಕಷಾಯ ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಿತ; ಕಫ ಮತ್ತು ವಾತ ಕೂಡ ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದು ಗುಣವಾಗದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಆ ಹೆಸರು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

ಅಸಹ್ಯಂ ಪ್ರತಿಲೋಮತ್ವಾದಸಾಧ್ಯಾದೌಷಧಸ್ಯ ಚ । ನ ಹಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮಿನಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅನುಭವಿಸಲು ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹರಡಿದರೆ, ಔಷಧಿ ಫಲಿಸದು; ಅಂತಹ ದಿಕ್ಕು ವಿರುದ್ಧ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿಲೋಮಞ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇಽಭಿಸರ್ಜಿತಮ್ । ಏವಮೇವೋಪಶಮನಂ ಸಂಶೋಧನಮಿಹೇಷ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೪೮.

ದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ರಕ್ತಪಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಶಮನ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು.

ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷು ಹಿ ದೋಷೇಷು ಸರ್ವಥಾ ಛರ್ದನಂ ಹಿತಮ್ । ತತ್ರ ದೋಷೋಽತ್ರ ಗಮನಂ ಶಿವಾಸ್ತ್ರ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೪೮.

ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬೆರೆತು ಬಂದಾಗ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಹೊರಹಾಕುವುದು ಹಿತಕರವಾಗಿದೆ. ಅಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯುವ ದೋಷವನ್ನು ಶಿವನ ಅಸ್ತ್ರದಂತೆ ಭಯಾನಕವೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಂ ಫಲತಸ್ತೇಷು ಸಾಧಿತಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅಂತಹ ಸಂಕಟಗಳು ರೂಪಭಂಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲಗಳು ಈ ರೀತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೪೯ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಆಶುಕಾರೀ ಯತಃ ಕಾಸಃ ಸ ಏವಾತಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ । ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷಯೈಃ ॥ ೧,೧೪೯.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದನು: ಕಾಸು ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಗಾಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಐದು ವಿಧದ ಕಾಸುಗಳಿವೆ.

ಕ್ಷಯಾಯೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಬಲಿನಶ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್ । ತೇಷಾಂ ಭವಿಷ್ಯತಾಂ ರೂಪಂ ಕಣ್ಠೇ ಕಣ್ಡೂರರೋಚಕಃ ॥ ೧,೧೪೯.

ಕ್ಷಯದಿಂದ ಬರುವ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಅವು ಕ್ರಮೇಣ ಬಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಉರಿ ಮತ್ತು ರುಚಿ ಹಾನಿಯಾಗಿವೆ.

ಶುಷ್ಕಕರ್ಣಾಸ್ಯಕಣ್ಠತ್ವಂ ತತ್ರಾಧೋವಿಹಿತೋಽನಿಲಃ । ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯೋ ರಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಣ್ಠೇ ಚ ಸಂಸೃಜನ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಕಿವಿ, ಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಒಣತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಹರಡುವ ವಾಯು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಮೇಲೆ ಚಲಿಸಿದಾಗ ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಶಿರಾಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಂಪೂರ್ಯ ತತೋಽಙ್ಗಾನ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ಚ । ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವಾಕ್ಷಿಣೀ ಕ್ಲಿಷ್ಟಸ್ವರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಪೀಡಯನ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅದು ಶಿರಾ ಮತ್ತು ನಾಡಿಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ, ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು, ಧ್ವನಿ ಕಷ್ಟ, ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರವರ್ತತೇ ಸವಕ್ರೇಣ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯೋಪಮಧ್ವನಿಃ । ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೇರುಶಿರಃ ಶೂಲಮೋಹಕ್ಷೋಭಸ್ವರಕ್ಷಯಾನ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅದು ತಿರುವು ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ, ಮುರಿದ ಕಂಚಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ; ಹೃದಯ, ಬದಿ, ತಲೆ ನೋವು, ಗಾಬರಿತನ, ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಕರೋತಿ ಶುಷ್ಕಕಾಸಞ್ಚ ಮಹಾವೇಗರುಜಾಸ್ವನಮ್ । ಸೋಂಗಹರ್ಷೋ ಕಫಂ ಶುಷ್ಕಂ ಕೃಛ್ರಾನ್ಮುಕ್ತ್ವಾಲ್ಪತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅದು ಒಣ ಕಾಸನ್ನು, ಭಾರೀ ನೋವು ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ರೋಮಾಂಚನದೊಂದಿಗೆ, ಒಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ, ನಂತರ ಅದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಾತ್ಪೀತಾಕ್ಷಿಕತ್ವಂ ಚ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತ್ವಂ ಜ್ವರೋ ಭ್ರಮಃ । ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ವಮನಂ ತೃಷ್ಣಾ ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ಧೂಮಕೋ ಮದಃ ॥ ೧,೧೪೯.

ಪಿತ್ತದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಹಳದಿ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ, ಜ್ವರ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ವಾಂತಿ, ದಾಹ, ಧ್ವನಿ ಕಷ್ಟ, ಹೊಗೆಯಂತಹ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಮದ್ಯದಂತೆ ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತತಂ ಕಾಸವೇಗೇ ಚ ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಿವ ದರ್ಶನಮ್ । ಕಫಾದುರೋಽಲ್ಪರುಙ್ಮೂರ್ಧಿ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಿಮಿತೇ ಗುರು ॥ ೧,೧೪೯.

ನಿರಂತರ ಕಾಸಿನಿಂದ ಬೆಳಕುಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ ತಲೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ನೋವು, ಹೃದಯ ಭಾರವಾಗಿದ್ದು, ಜಡವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಠೇ ಪ್ರಲೇಪಮದಜಂ ಪೀನಸಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ । ರೋಮಹರ್ಷೋ ಧನಸ್ನಿಗ್ಧಂಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಞ್ಚ ಪ್ರವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಲೇಪ, ರುಚಿಹಾನಿ, ಮೂಗು ಹರಿಯುವುದು, ವಾಂತಿ, ರುಚಿಯ ಕೊರತೆ, ರೋಮಾಂಚನ, ದಪ್ಪ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯಾದ ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಯುದ್ಧಾದ್ಯೈಃ ಸಾಹಸೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸೇವಿತೈರಯಥಾಬಲಮ್ । ಉಪಸ್ಯನ್ತಃ ಕ್ಷತೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತೇನಾನುಗತೋ ಬಲೀ ॥ ೧,೧೪೯.

ಯುದ್ಧ ಮುಂತಾದ ಅತಿಯಾದ ಶ್ರಮದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿಗೆ ಮೀರಿ ಮಾಡಿದರೆ, ವಾಯು ದುರ್ಬಲವಾಗಿ, ಪಿತ್ತದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ಕಾಸಂ ಕಫಂ ತೇನ ಸಶೋಣಿತಮ್ । ಪೀತಂ ಶ್ಯಾವಞ್ಚ ಶುಷ್ಕಞ್ಚ ಗ್ರಥಿತಂ ಕುಪಿತಂ ಬಹು ॥ ೧,೧೪೯.

ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ, ಹಳದಿ, ಕಪ್ಪು, ಒಣ, ಗುಡ್ಡೆಯಾದ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡ ಶ್ಲೇಷ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಕಾಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಷ್ಠೀವೇತ್ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾ ವಿಭಿನ್ನೇನೈವ ಚೋರಸಾ । ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನ ಶೂಲಿನಾ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅವನು ಗಂಟಲಿಂದ ನೋವಿನಿಂದ ಉಗುಳುತ್ತಾನೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪಿಡುಗುಂಟಾಗಿ, ಸೂಜಿ ಚುಚ್ಚಿದಂತೆ ಅಥವಾ ಆಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ ತೀವ್ರ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದುಃ ಖಸ್ಪರ್ಶೇನ ಶೂಲೇನ ಭೇದಪೀಡಾಹಿತಾಪಿನಾ । ಪರ್ವಭೇದಜ್ವರಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾವೈಸ್ವರ್ಯಕಮ್ಪವಾನ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ದುಃಖಕರ ಸ್ಪರ್ಶ, ಪಿಡುಗುಂಟು ನೋವು, ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಬೇಧನದಿಂದ, ಸಂಧಿಗಳ ನೋವು, ಜ್ವರ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ದಾಹ, ಧ್ವನಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಕಂಪನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಾರಾವತ ಇವೋತ್ಕೂಜನ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ ತತೋಽಸ್ಯ ಚ । ಕಫಾದ್ಯೈರ್ವಮನಂ ಪಕ್ತಿಬಲವರ್ಣಞ್ಚ ಹೀಯತೇ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅವನು ಪಾರಿವಾಳದಂತೆ ಕೂಗುತ್ತಾನೆ, ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನೋವು, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವಾಂತಿ ಉಂಟಾಗಿ, ಶಕ್ತಿ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.