ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಹರಿದ್ರಾಭೇದವರ್ಣಾಭಸ್ತದ್ವಲ್ಲೇಪಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ । ಸ ವೈ ಹಾರಿದ್ರಕೋ ನಾಮ ಜ್ವರಭೇದೋಽನ್ತಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅರಿಶಿನ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅದೇ ರೀತಿಯ ಹಚ್ಚು ಪ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಹಾರಿದ್ರಕ ಎಂಬ ಮಾರಕ ಜ್ವರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಫವಾತೌ ಸಮೌ ಯತ್ರ ಹೀನಪಿತ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ । ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಥ ವಾ ದಿವಾ ಮನ್ದೋ ಜಾಯತೇ ರಾತ್ರಿಜೋ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ವಾತ ಎರಡೂ ಇದ್ದು, ಪಿತ್ತ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ, ಜ್ವರವು ಹಗಲು ತೀವ್ರವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ರಾತ್ರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದಿವಾಕರಾರ್ಪಿತಬಲೇ ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಶೋಷಿತೇ । ಶರೀರೇ ನಿಯತಂ ವಾತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾತ್ಪೌರ್ವರಾತ್ರಿಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ದೇಹದ ಬಲ ಕೊಟ್ಟು, ವ್ಯಾಯಾಮದಿಂದ ದೇಹ ಹೀನವಾಗಿದಾಗ, ವಾತದಿಂದ ಜ್ವರವು ರಾತ್ರಿ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಮಾಶಯೇ ಯದಾತ್ಮಸ್ಥೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ಹ್ಯಧಃ ಸ್ಥಿತೇ । ತದರ್ಧಂ ಶೀತಲಂ ದೇಹೇ ಹ್ಯರ್ಧಂ ಚೋಷ್ಣಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಆಮಾಶಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ಇದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತ ಕೆಳಗಡೆ ಇದ್ದಾಗ, ದೇಹದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ತಂಪಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಉಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಯದಾ ನ್ಯಸ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾನ್ತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಉಷ್ಣತ್ವಂ ತೇನ ದೇಹಸ್ಯ ಶೀತತ್ವಂ ಕರಪಾದಯೋಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತವಿದ್ದು, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರೆ, ದೇಹವು ಬಿಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೈಕಾಲುಗಳು ತಂಪಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಮಾಂಸ ಮೇದೋಗತಶ್ಚ ಯಃ । ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಗತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸ್ವಾಙ್ಗೈರ್ಹತಪ್ರಭಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ರಸ, ರಕ್ತ, ಮಾಂಸ, ಮೇದು, ಅಸ್ಥಿ, ಮಜ್ಜೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂದು ಹಾನಿಯಾದಾಗ, ದೇಹದ ಪ್ರಕಾಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಸಂಜ್ಞೋ ಜ್ರವೇಗಾರ್ತಃ ಸಕ್ರೋಧ ಇವ ವೀಕ್ಷತೇ । ಸದೋಷಮುಷ್ಣಞ್ಚ ಸದಾ ಶಕೃನ್ಮುಞ್ಚತಿ ವೇಗವತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದು, ಶೌಚದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು, ಕೋಪಗೊಂಡವನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಸದಾ ದುರ್ಗಂಧ, ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಶೌಚವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ದೇಹೋ ಲಘುರ್ವ್ಯಪಗತಕ್ಲಮಮೋಹತಾಪಃ ಪಾಕೋ ಮುಖೇ ಕರಣಸೌಷ್ಠವಮವ್ಯಥತ್ವಮ್ । ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಷುವಃ ಪ್ರಕೃತಿಯೋಗಿಮನೋಽನ್ನಲಿಪ್ಸಾ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವಿಗತ್ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಿ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹವು ಹಗುರವಾಗಿದ್ದು, ದಣಿವು, ಮೂರ್ಚೆ, ಉರಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತವೆ, ನೋವು ಇಲ್ಲ; ಬೆವರು, ಜಪ್ಪು, ಮನಸ್ಸು ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಹಾರದ ಆಸೆ, ತಲೆಯಲ್ಲಿನ ಉರಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಜ್ವರ ಇಲ್ಲದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೪೮ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅಥಾತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಪ್ರವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಭೃಶೋಷ್ಣತಿಕ್ತಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾದಿವಿದಾಹಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ರಕ್ತಪಿತ್ತದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ತುಂಬಾ ಬಿಸಿ, ಕಹಿ, ಕಾರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಉರಿಯುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದಾಗ ರಕ್ತಪಿತ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೈಶ್ಚಾನ್ಯೈಸ್ತದುಕ್ತೈರತಿ ಸೇವಿತೈಃ । ಕುಪಿತಂ ಪೈತ್ತಿಕೈಃ ಪಿತ್ತಂ ದ್ರವಂ ರಕ್ತಞ್ಚ ಮೂರ್ಛತಿ ॥ ೧,೧೪೮.

ಕೊದ್ರವ, ಉದ್ದಾಲಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಮರುಮರು ಸೇವಿಸಿ, ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಪಿತ್ತ ದ್ರವವಾಗಿ, ರಕ್ತ ಕೂಡ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ತೈರ್ಮಿಥಸ್ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಮಾಗಮ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ನುವಂಸ್ತನುಮ್ । ಪಿತ್ತರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಕೃತೇಃ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ದಷಣಾದಪಿ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅವುಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಒಂದೇ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ದೇಹದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತವೆ; ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ, ಕಚ್ಚಿದರೂ ಕೂಡ, ಈ ವ್ಯಾಧಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತೇಷು ರಕ್ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ । ಪ್ರಭವತ್ಯಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ಪ್ಲೀಹತೋ ಯಕೃತಶ್ಚ ಸಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ರಕ್ತವು ಪಿತ್ತದ ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತೋರಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ರಕ್ತದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ, ಪ್ಲಿಹಾ ಮತ್ತು ಯಕೃತಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮರುಚಿಃ ಶೀತೇಚ್ಛಾ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕಃ । ಛರ್ಧಿತಶ್ಛರ್ದಿಬೈ ಭತ್ಸ್ಯಂ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸೋ ಭ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ತಲೆ ಭಾರವಾಗುವುದು, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ತಂಪು ಬೇಕಾದ ಆಸೆ, ಧೂಮ ಅಥವಾ ಹುಳಿ ಉಬ್ಬಸ, ವಾಂತಿ, ಆಹಾರದ ವಿರಕ್ತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ತಲೆಸುತ್ತು, ದಣಿವು ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಲೋಹಿತೋ ನ ಹಿತೋ ಮತ್ಸ್ಯಗನ್ಧಾಸ್ಯಾತ್ವಞ್ಚ ವಿಜ್ವರೇ । ರಕ್ತಹಾರಿದ್ರಹರಿತವರ್ಣತಾ ನಯನಾದಿಷು ॥ ೧,೧೪೮.

ರಕ್ತ ಆರೋಗ್ಯಕರವಲ್ಲ, ಬಾಯಿಗೆ ಮೀನು ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಜ್ವರ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ನೀಲಲೋಹಿತ ಪೀತಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮವಿವೇಚನಮ್ । ಸ್ವಪ್ನೇ ಇನ್ಮಾದಧರ್ಮಿತ್ವಂ ಭವತ್ಯಸ್ಮಿನ್ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥ ೧,೧೪೮.

ನೀಲಿ, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು; ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಚ್ಚುತನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದ ವರ್ತನೆ ಕಾಣಬಹುದು.

ಉರ್ಧ್ವಂ ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಾಸ್ಯೈರ್ಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈರಧಃ । ಕುಪಿತಂ ರೋಮಕೂಪೈಶ್ಚ ಸಮಸ್ತೈಸ್ತತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ೧,೧೪೮.

ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮೂಗು, ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಬಾಯಿಯಿಂದ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಲಿಂಗ, ಯೋನಿ, ಗುದದಿಂದ, ಮತ್ತು ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಈ ರೋಗವು ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಕಫಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತದ್ವಿರೇಚನಸಾಧಿತಮ್ । ಬಹ್ವೌಷಧಾನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಕೋ ಹಿ ವರೌಷಧಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಕಫದ ಜೊತೆಗೆ ಇದಿದ್ದರೆ ವಿರೇಚನದಿಂದ ಗುಣಪಡಬಹುದು; ಪಿತ್ತಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಔಷಧಿಗಳಿದ್ದರೂ, ವಿರೇಚನೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆ.

ಅನುಬನ್ಧೀ ಕಫೋ ಯತ್ರ ತತ್ರ ತಸ್ಯಾಪಿ ಶುದ್ಧಿಕೃತ್ । ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ವಾದವೋ ಯಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಹಿತಾಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ಕಫವೂ ಇದ್ದರೆ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ಹಿತಕರ; ಕಷಾಯ ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ರುಚಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಫದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ.

ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾ ವಾ ಯೇ ನಿಸರ್ಗಾತ್ಕಫಾವಹಾಃ । ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಞ್ಚ ನಾಯುಷ್ಮಾಂಸ್ತತ್ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಸಾಧಕಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕಾರ, ಕಹಿ, ಕಷಾಯ ರುಚಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಫವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಕೆಳಗೆ ಹರಡುವ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ವಾಂತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಸೂಕ್ತ.

ಅಲ್ಪೌಷಧಞ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಮನಂ ನಾವಮೌಷಧಮ್ । ಅನುಬನ್ಧಿ ಬಲಂ ಯಸ್ಯ ಶಾನ್ತಪಿತ್ತನರಸ್ಯ ಚ ॥ ೧,೧೪೮.

ಪಿತ್ತದ ಬಲ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ವಾಂತಿ ಉತ್ತಮ ಔಷಧಿಯಲ್ಲ; ಬಲವಿರುವವರಿಗೂ, ಪಿತ್ತ ಶಾಂತವಾಗಿರುವವರಿಗೂ ಮಾತ್ರ ಅದು ಸೂಕ್ತ.

ಕಷಾಯಶ್ಚ ಹಿತಸ್ತಸ್ಯ ಮಧುರಾ ಏವ ಕೇವಲಮ್ । ಕಫಮಾರುತಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಮುಪನಾಮನಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅವನಿಗೆ ಕಷಾಯ ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಿತ; ಕಫ ಮತ್ತು ವಾತ ಕೂಡ ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದು ಗುಣವಾಗದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಆ ಹೆಸರು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

ಅಸಹ್ಯಂ ಪ್ರತಿಲೋಮತ್ವಾದಸಾಧ್ಯಾದೌಷಧಸ್ಯ ಚ । ನ ಹಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮಿನಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅನುಭವಿಸಲು ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹರಡಿದರೆ, ಔಷಧಿ ಫಲಿಸದು; ಅಂತಹ ದಿಕ್ಕು ವಿರುದ್ಧ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿಲೋಮಞ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇಽಭಿಸರ್ಜಿತಮ್ । ಏವಮೇವೋಪಶಮನಂ ಸಂಶೋಧನಮಿಹೇಷ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೪೮.

ದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ರಕ್ತಪಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಶಮನ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು.

ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷು ಹಿ ದೋಷೇಷು ಸರ್ವಥಾ ಛರ್ದನಂ ಹಿತಮ್ । ತತ್ರ ದೋಷೋಽತ್ರ ಗಮನಂ ಶಿವಾಸ್ತ್ರ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೪೮.

ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬೆರೆತು ಬಂದಾಗ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಹೊರಹಾಕುವುದು ಹಿತಕರವಾಗಿದೆ. ಅಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯುವ ದೋಷವನ್ನು ಶಿವನ ಅಸ್ತ್ರದಂತೆ ಭಯಾನಕವೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಂ ಫಲತಸ್ತೇಷು ಸಾಧಿತಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅಂತಹ ಸಂಕಟಗಳು ರೂಪಭಂಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲಗಳು ಈ ರೀತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೪೯ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಆಶುಕಾರೀ ಯತಃ ಕಾಸಃ ಸ ಏವಾತಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ । ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷಯೈಃ ॥ ೧,೧೪೯.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದನು: ಕಾಸು ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಗಾಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಐದು ವಿಧದ ಕಾಸುಗಳಿವೆ.

ಕ್ಷಯಾಯೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಬಲಿನಶ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್ । ತೇಷಾಂ ಭವಿಷ್ಯತಾಂ ರೂಪಂ ಕಣ್ಠೇ ಕಣ್ಡೂರರೋಚಕಃ ॥ ೧,೧೪೯.

ಕ್ಷಯದಿಂದ ಬರುವ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಅವು ಕ್ರಮೇಣ ಬಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಉರಿ ಮತ್ತು ರುಚಿ ಹಾನಿಯಾಗಿವೆ.

ಶುಷ್ಕಕರ್ಣಾಸ್ಯಕಣ್ಠತ್ವಂ ತತ್ರಾಧೋವಿಹಿತೋಽನಿಲಃ । ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯೋ ರಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಣ್ಠೇ ಚ ಸಂಸೃಜನ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಕಿವಿ, ಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಒಣತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಹರಡುವ ವಾಯು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಮೇಲೆ ಚಲಿಸಿದಾಗ ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಶಿರಾಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಂಪೂರ್ಯ ತತೋಽಙ್ಗಾನ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ಚ । ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವಾಕ್ಷಿಣೀ ಕ್ಲಿಷ್ಟಸ್ವರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಪೀಡಯನ್ ॥ ೧,೧೪೯.

ಅದು ಶಿರಾ ಮತ್ತು ನಾಡಿಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ, ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು, ಧ್ವನಿ ಕಷ್ಟ, ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.