ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾವಿಷಂ ಯದ್ವದಾಶಯೇ ನಯತೇ ಬಲಮ್ । ಕುಪ್ಯತ್ಯಾಪ್ತಬಲಂ ಭೂಯಃ ಕಾಲದೋಷವಿಷನ್ತಥಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ವಿಷವು ವೇಗ ಪಡೆದು ದೇಹದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ, ಕಾಲದ ಬಲದಿಂದ ರೋಗವೂ ವಿಷವೂ ಉಗ್ರವಾಗುತ್ತವೆ.

ಏವಂ ಜ್ವರಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ವಿಷಮಾಃ ಸತತಾದಯಃ । ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಗೌರವಂ ದೈನ್ಯಂ ಭಙ್ಗೋಽಙ್ಗಾನಾಂ ವಿಜೃಮ್ಭಣಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹೀಗೆ ಜ್ವರಗಳು ಅನಿಯಮವಾಗಿ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಅವು ಉದ್ವೇಗ, ಭಾರ, ದುಃಖ, ಅಂಗಗಳ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಆಲಸನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಅರೋಚಕೋ ವಮಿಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ರಸಗೇ ಜ್ವರೇ । ರಕ್ತನಿಷ್ಠೀವನಂ ತೃಷ್ಣಾ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಪೀಡಕೋದ್ಯಮಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜ್ವರದಲ್ಲಿಯೂ ರುಚಿಕೊಡದಿಕೆ, ವಾಂತಿ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ರಕ್ತ ಉಗುಳುವುದು, ದಾಹ, ಒಣತೆ, ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ನೋವುಂಟುಮಾಡುವ ಶ್ರಮವೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ದಾಹರಾಗಭ್ರಮಮದಪ್ರಲಾಪೋ ರಕ್ತಸಂಶ್ರಿತೇ । ತೃಡ್ಗ್ಲಾನಿಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟವರ್ಚಸ್ಕಮನ್ತರ್ದಾಹೋ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ರಕ್ತದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಡು, ಕೆಂಪು, ಗಾಬರಿ, ಪ್ರಳಾಪ ಮತ್ತು ಅಸಂಬದ್ಧ ಮಾತುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ದಾಹ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ವರ್ಣದ ಬದಲಾವಣೆ, ಒಳಗೆ ಸುಡುವುದು, ತಲೆಸುತ್ತು ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆ ಕಾಣುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪೋ ಮಾಂಸಸ್ಥೇ ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತೇ । ಸ್ವೇದೋಽತಿತೃಷ್ಣಾ ವಮನಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ವಾ ಸಹಿಷ್ಣುತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಾಂಸ ಅಥವಾ ಮೇದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ದುರ್ಗಂಧ, ಅಂಗಗಳ ನಡುಕು, ಹೆಚ್ಚು ಬೆವರು, ಅತಿದಾಹ, ವಾಂತಿ, ದುರ್ಗಂಧ ಅಥವಾ ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಪ್ರಲಾಪೋ ಗ್ಲಾನಿರರುಚಿರಸ್ಥಿಗೇ ತ್ವಸ್ಥಿಭೇದನಮ್ । ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಿರುದ್ಬೋಧಃ ಶ್ವಾಸಾಂಗಕ್ಷೇಪಕೂಜನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಸ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ಪ್ರಳಾಪ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ರುಚಿಕೊಡದಿಕೆ, ಎಲುಬು ನೋವು ಮತ್ತು ಮುರಿದುಹೋಗುವಂತಹ ನೋವು, ರೋಗದ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಜಾಗರಣೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಅಂಗಗಳ ನಡುಕು ಮತ್ತು ಅಳಲು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಶ್ವಾಸೋ ಹಿಕ್ಕಾ ಹಿ ಮಜ್ಜಮೇ । ತಮಸೋ ದರ್ಶನಂ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದನಂ ಸ್ತಬ್ಧಮೇಢ್ರತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ಒಳಗೆ ಸುಡುವುದು, ಹೊರಗೆ ತಂಪು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಹಿಕ್ಕ, ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ, ಪ್ರಾಣಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸುವ ನೋವು ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶುಕ್ರಪ್ರವೃತ್ತೌ ಮೃತ್ಯುಸ್ತು ಜಾಯತೇ ಶುಕ್ರಸಂಶ್ರಯೇ । ಉತ್ತರೋತ್ತರದುಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಾನ್ಯೇ ತು ವಿಪರ್ಯಯೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಶುಕ್ರದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಹೋದರೆ, ಶುಕ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವರಿಗೆ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಉಳಿದ ಐದು ಹಂತಗಳು ಹಿಂತಿರುಗುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಗೌರವೇಣ ಚ । ಮನ್ದಜ್ವರಪ್ರಲಾಪಸ್ತು ಸಶೀತಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಲೇಪಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಹಚ್ಚಿದಂತೆ ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಸೌಮ್ಯ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಾಪವು ತಂಪು ಮತ್ತು ಹಚ್ಚಿದ ಅನುಭವದೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ನಿತ್ಯಂ ಮನ್ದಜ್ವರೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಗಚ್ಛತಿ । ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಭವೇದಙ್ಗಬಲಾಶಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಸೌಮ್ಯ ಜ್ವರ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಣವಾಗಿದ್ದು, ತಂಪಿನಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಗಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಂಗಬಲ ಕುಂದುತ್ತದೆ.

ಹರಿದ್ರಾಭೇದವರ್ಣಾಭಸ್ತದ್ವಲ್ಲೇಪಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ । ಸ ವೈ ಹಾರಿದ್ರಕೋ ನಾಮ ಜ್ವರಭೇದೋಽನ್ತಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅರಿಶಿನ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅದೇ ರೀತಿಯ ಹಚ್ಚು ಪ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಹಾರಿದ್ರಕ ಎಂಬ ಮಾರಕ ಜ್ವರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಫವಾತೌ ಸಮೌ ಯತ್ರ ಹೀನಪಿತ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ । ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಥ ವಾ ದಿವಾ ಮನ್ದೋ ಜಾಯತೇ ರಾತ್ರಿಜೋ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ವಾತ ಎರಡೂ ಇದ್ದು, ಪಿತ್ತ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ, ಜ್ವರವು ಹಗಲು ತೀವ್ರವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ರಾತ್ರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದಿವಾಕರಾರ್ಪಿತಬಲೇ ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಶೋಷಿತೇ । ಶರೀರೇ ನಿಯತಂ ವಾತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾತ್ಪೌರ್ವರಾತ್ರಿಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ದೇಹದ ಬಲ ಕೊಟ್ಟು, ವ್ಯಾಯಾಮದಿಂದ ದೇಹ ಹೀನವಾಗಿದಾಗ, ವಾತದಿಂದ ಜ್ವರವು ರಾತ್ರಿ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಮಾಶಯೇ ಯದಾತ್ಮಸ್ಥೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ಹ್ಯಧಃ ಸ್ಥಿತೇ । ತದರ್ಧಂ ಶೀತಲಂ ದೇಹೇ ಹ್ಯರ್ಧಂ ಚೋಷ್ಣಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಆಮಾಶಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ಇದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತ ಕೆಳಗಡೆ ಇದ್ದಾಗ, ದೇಹದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ತಂಪಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಉಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಯದಾ ನ್ಯಸ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾನ್ತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಉಷ್ಣತ್ವಂ ತೇನ ದೇಹಸ್ಯ ಶೀತತ್ವಂ ಕರಪಾದಯೋಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತವಿದ್ದು, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರೆ, ದೇಹವು ಬಿಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೈಕಾಲುಗಳು ತಂಪಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಮಾಂಸ ಮೇದೋಗತಶ್ಚ ಯಃ । ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಗತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸ್ವಾಙ್ಗೈರ್ಹತಪ್ರಭಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ರಸ, ರಕ್ತ, ಮಾಂಸ, ಮೇದು, ಅಸ್ಥಿ, ಮಜ್ಜೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂದು ಹಾನಿಯಾದಾಗ, ದೇಹದ ಪ್ರಕಾಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಸಂಜ್ಞೋ ಜ್ರವೇಗಾರ್ತಃ ಸಕ್ರೋಧ ಇವ ವೀಕ್ಷತೇ । ಸದೋಷಮುಷ್ಣಞ್ಚ ಸದಾ ಶಕೃನ್ಮುಞ್ಚತಿ ವೇಗವತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದು, ಶೌಚದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು, ಕೋಪಗೊಂಡವನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಸದಾ ದುರ್ಗಂಧ, ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಶೌಚವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ದೇಹೋ ಲಘುರ್ವ್ಯಪಗತಕ್ಲಮಮೋಹತಾಪಃ ಪಾಕೋ ಮುಖೇ ಕರಣಸೌಷ್ಠವಮವ್ಯಥತ್ವಮ್ । ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಷುವಃ ಪ್ರಕೃತಿಯೋಗಿಮನೋಽನ್ನಲಿಪ್ಸಾ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವಿಗತ್ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಿ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹವು ಹಗುರವಾಗಿದ್ದು, ದಣಿವು, ಮೂರ್ಚೆ, ಉರಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತವೆ, ನೋವು ಇಲ್ಲ; ಬೆವರು, ಜಪ್ಪು, ಮನಸ್ಸು ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಹಾರದ ಆಸೆ, ತಲೆಯಲ್ಲಿನ ಉರಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಜ್ವರ ಇಲ್ಲದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೪೮ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅಥಾತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಪ್ರವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಭೃಶೋಷ್ಣತಿಕ್ತಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾದಿವಿದಾಹಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ರಕ್ತಪಿತ್ತದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ತುಂಬಾ ಬಿಸಿ, ಕಹಿ, ಕಾರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಉರಿಯುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದಾಗ ರಕ್ತಪಿತ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೈಶ್ಚಾನ್ಯೈಸ್ತದುಕ್ತೈರತಿ ಸೇವಿತೈಃ । ಕುಪಿತಂ ಪೈತ್ತಿಕೈಃ ಪಿತ್ತಂ ದ್ರವಂ ರಕ್ತಞ್ಚ ಮೂರ್ಛತಿ ॥ ೧,೧೪೮.

ಕೊದ್ರವ, ಉದ್ದಾಲಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಮರುಮರು ಸೇವಿಸಿ, ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಪಿತ್ತ ದ್ರವವಾಗಿ, ರಕ್ತ ಕೂಡ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ತೈರ್ಮಿಥಸ್ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಮಾಗಮ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ನುವಂಸ್ತನುಮ್ । ಪಿತ್ತರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಕೃತೇಃ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ದಷಣಾದಪಿ ॥ ೧,೧೪೮.

ಅವುಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಒಂದೇ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ದೇಹದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತವೆ; ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ, ಕಚ್ಚಿದರೂ ಕೂಡ, ಈ ವ್ಯಾಧಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತೇಷು ರಕ್ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ । ಪ್ರಭವತ್ಯಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ಪ್ಲೀಹತೋ ಯಕೃತಶ್ಚ ಸಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ರಕ್ತವು ಪಿತ್ತದ ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತೋರಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ರಕ್ತದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ, ಪ್ಲಿಹಾ ಮತ್ತು ಯಕೃತಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮರುಚಿಃ ಶೀತೇಚ್ಛಾ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕಃ । ಛರ್ಧಿತಶ್ಛರ್ದಿಬೈ ಭತ್ಸ್ಯಂ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸೋ ಭ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ತಲೆ ಭಾರವಾಗುವುದು, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ತಂಪು ಬೇಕಾದ ಆಸೆ, ಧೂಮ ಅಥವಾ ಹುಳಿ ಉಬ್ಬಸ, ವಾಂತಿ, ಆಹಾರದ ವಿರಕ್ತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ತಲೆಸುತ್ತು, ದಣಿವು ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಲೋಹಿತೋ ನ ಹಿತೋ ಮತ್ಸ್ಯಗನ್ಧಾಸ್ಯಾತ್ವಞ್ಚ ವಿಜ್ವರೇ । ರಕ್ತಹಾರಿದ್ರಹರಿತವರ್ಣತಾ ನಯನಾದಿಷು ॥ ೧,೧೪೮.

ರಕ್ತ ಆರೋಗ್ಯಕರವಲ್ಲ, ಬಾಯಿಗೆ ಮೀನು ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಜ್ವರ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ನೀಲಲೋಹಿತ ಪೀತಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮವಿವೇಚನಮ್ । ಸ್ವಪ್ನೇ ಇನ್ಮಾದಧರ್ಮಿತ್ವಂ ಭವತ್ಯಸ್ಮಿನ್ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥ ೧,೧೪೮.

ನೀಲಿ, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು; ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಚ್ಚುತನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದ ವರ್ತನೆ ಕಾಣಬಹುದು.

ಉರ್ಧ್ವಂ ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಾಸ್ಯೈರ್ಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈರಧಃ । ಕುಪಿತಂ ರೋಮಕೂಪೈಶ್ಚ ಸಮಸ್ತೈಸ್ತತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ೧,೧೪೮.

ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮೂಗು, ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಬಾಯಿಯಿಂದ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಲಿಂಗ, ಯೋನಿ, ಗುದದಿಂದ, ಮತ್ತು ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಈ ರೋಗವು ಹೊರಬರುತ್ತದೆ.

ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಕಫಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತದ್ವಿರೇಚನಸಾಧಿತಮ್ । ಬಹ್ವೌಷಧಾನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಕೋ ಹಿ ವರೌಷಧಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಕಫದ ಜೊತೆಗೆ ಇದಿದ್ದರೆ ವಿರೇಚನದಿಂದ ಗುಣಪಡಬಹುದು; ಪಿತ್ತಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಔಷಧಿಗಳಿದ್ದರೂ, ವಿರೇಚನೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆ.

ಅನುಬನ್ಧೀ ಕಫೋ ಯತ್ರ ತತ್ರ ತಸ್ಯಾಪಿ ಶುದ್ಧಿಕೃತ್ । ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ವಾದವೋ ಯಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಹಿತಾಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ಕಫವೂ ಇದ್ದರೆ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ಹಿತಕರ; ಕಷಾಯ ಮತ್ತು ಸಿಹಿ ರುಚಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಫದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ.

ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾ ವಾ ಯೇ ನಿಸರ್ಗಾತ್ಕಫಾವಹಾಃ । ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಞ್ಚ ನಾಯುಷ್ಮಾಂಸ್ತತ್ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಸಾಧಕಮ್ ॥ ೧,೧೪೮.

ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕಾರ, ಕಹಿ, ಕಷಾಯ ರುಚಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಫವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಕೆಳಗೆ ಹರಡುವ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ವಾಂತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಸೂಕ್ತ.