ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಚತುರ್ಥಕೋ ಮಲೈರ್ಮೇದೋಮಜ್ಜಾಸ್ಥ್ಯನ್ಯತರೇ ಸ್ಥಿತಃ । ಮಜ್ಜಾಸ್ಥ ಏವ ಹ್ಯಪರಃ ಪ್ರಭಾವಮನುದರ್ಶಯೇತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ವರವು ಮಲ, ಮೇದು, ಮಜ್ಜೆ ಅಥವಾ ಎಲುಬಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಕಾರವು ಕೇವಲ ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಎಲುಬಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿ ತನ್ನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಧಾ ಕಫೋಣಿಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ಸ ಪೂರ್ವಂ ಶಿರಸಾನಿಲಾತ್ । ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋರುಪಗತಶ್ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಫವು ಎರಡು ವಿಧ, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಮೊದಲಿಗೆ ತಲೆಯ ವಾಯುವಿನಿಂದ; ಅದು ಎಲುಬು ಮತ್ತು ಮಜ್ಜೆಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ, ಅದು ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಧಾ ತ್ರ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ದಿನಮೇಕನ್ತು ಮುಞ್ಚತಿ । ಬಲಾ ಬಲೇನ ದೋಷಣಾಮನ್ಯಚೇಷ್ಟಾದಿಜನ್ಮನಾಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ, ಅದು ಮೂರು ದಿನ ಜ್ವರ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಬಿಡುತ್ತದೆ; ದೋಷಗಳ ಬಲದಿಂದ ಮತ್ತು ಇತರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ರಾನಾಮವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್ಸಪ್ತರಾತ್ರಞ್ಚ ಲಙ್ಘಯೇತ್ । ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾನ್ಮನಸಸ್ತದ್ವತ್ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ತದಾತದಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪಕ್ವವಾದ ಜ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಏಳು ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಜ್ವರವು ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.

ಗಮ್ಭೀರಧಾತುಚಾರಿತ್ವಾತ್ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಸಮ್ಭವಾತ್ । ತುಲ್ಯೋಚ್ಛ್ರಯಾಚ್ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದರಿಂದ, ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ, ಮತ್ತು ದೋಷಗಳ ಸಮಾನ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ, ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ವರವನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟಕರ.

ಸೂಕ್ಷಾಮಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಜ್ವರೇಷ್ವೇಷು ದೂರದ್ದೂರತರೇಷು ಚ । ದೋಷೋ ರಕ್ತಾದಿಮಾರ್ಗೇಷು ಶನೈರಲ್ಪಶ್ಚಿರೇಣ ಯತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಜ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೂರದ ಜ್ವರಗಳಲ್ಲಿ, ದೋಷವು ರಕ್ತದ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಯಾತಿ ದೇಹಞ್ಚ ನಾಶೇಷಂ ಸನ್ತಾಪಾದೀನ್ಕರೋತ್ಯತಃ । ಕ್ರಮೋ ಯತ್ನೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಃ ಸತಾಪೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅದು ದೇಹವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಏನನ್ನೂ ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉರಿಯುವಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಕ್ರಮವನ್ನು ಶ್ರಮದಿಂದ ಮುರಿದಾಗ, ಉರಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಜ್ವರ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಷಮೋ ವಿಷಮಾರಮ್ಭಃ ಕ್ಷಪಾಕಾಲಾನುಸಾರವಾನ್ । ಯಥೋತ್ತರಂ ಮನ್ದಗತಿರ್ಮನ್ದಶಕ್ತಿರ್ಯಥಾಯಥಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಇದು ಸಮವಲ್ಲದೆ, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದ್ದು, ರಾತ್ರಿ ಕಾಲದಂತೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಅದು ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತಾ, ಬಲವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನಾಪ್ನೋತಿ ಸದೃಶಾನ್ಸ ರಸಾದೀಂಸ್ತಥಾತಥಾ । ದೋಷೋ ಜ್ವರಯತಿ ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚಿರಾಚ್ಚಿರತರೇಣ ಚ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅದು ತಕ್ಕ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ರೋಗವು ಕೆರಳಿದಾಗ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಹಳ ಸಮಯದ ನಂತರವೂ, ದಹನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಭೂಮೌ ಸ್ಥಿತಂ ಜಲೈಃ ಸಿಕ್ತಂ ಕಾಲಂ ನೈವ ಪ್ರತೀಕ್ಷತೇ । ಅಙ್ಕುರಾಯ ಯಥಾ ಬೀಜಂ ದೋಷಬೀಜಂ ಭವೇತ್ತಥಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ನೀರಿನಿಂದ ನೆನೆಸಿದ ಬೀಜವು ಮೊಳೆಯಲು ಸಮಯ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ, ರೋಗದ ಬೀಜವೂ ಕೂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾವಿಷಂ ಯದ್ವದಾಶಯೇ ನಯತೇ ಬಲಮ್ । ಕುಪ್ಯತ್ಯಾಪ್ತಬಲಂ ಭೂಯಃ ಕಾಲದೋಷವಿಷನ್ತಥಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ವಿಷವು ವೇಗ ಪಡೆದು ದೇಹದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ, ಕಾಲದ ಬಲದಿಂದ ರೋಗವೂ ವಿಷವೂ ಉಗ್ರವಾಗುತ್ತವೆ.

ಏವಂ ಜ್ವರಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ವಿಷಮಾಃ ಸತತಾದಯಃ । ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಗೌರವಂ ದೈನ್ಯಂ ಭಙ್ಗೋಽಙ್ಗಾನಾಂ ವಿಜೃಮ್ಭಣಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹೀಗೆ ಜ್ವರಗಳು ಅನಿಯಮವಾಗಿ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಅವು ಉದ್ವೇಗ, ಭಾರ, ದುಃಖ, ಅಂಗಗಳ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಆಲಸನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಅರೋಚಕೋ ವಮಿಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ರಸಗೇ ಜ್ವರೇ । ರಕ್ತನಿಷ್ಠೀವನಂ ತೃಷ್ಣಾ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಪೀಡಕೋದ್ಯಮಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜ್ವರದಲ್ಲಿಯೂ ರುಚಿಕೊಡದಿಕೆ, ವಾಂತಿ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ರಕ್ತ ಉಗುಳುವುದು, ದಾಹ, ಒಣತೆ, ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ನೋವುಂಟುಮಾಡುವ ಶ್ರಮವೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ದಾಹರಾಗಭ್ರಮಮದಪ್ರಲಾಪೋ ರಕ್ತಸಂಶ್ರಿತೇ । ತೃಡ್ಗ್ಲಾನಿಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟವರ್ಚಸ್ಕಮನ್ತರ್ದಾಹೋ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ರಕ್ತದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಡು, ಕೆಂಪು, ಗಾಬರಿ, ಪ್ರಳಾಪ ಮತ್ತು ಅಸಂಬದ್ಧ ಮಾತುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ದಾಹ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ವರ್ಣದ ಬದಲಾವಣೆ, ಒಳಗೆ ಸುಡುವುದು, ತಲೆಸುತ್ತು ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆ ಕಾಣುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪೋ ಮಾಂಸಸ್ಥೇ ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತೇ । ಸ್ವೇದೋಽತಿತೃಷ್ಣಾ ವಮನಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ವಾ ಸಹಿಷ್ಣುತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಾಂಸ ಅಥವಾ ಮೇದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ದುರ್ಗಂಧ, ಅಂಗಗಳ ನಡುಕು, ಹೆಚ್ಚು ಬೆವರು, ಅತಿದಾಹ, ವಾಂತಿ, ದುರ್ಗಂಧ ಅಥವಾ ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಪ್ರಲಾಪೋ ಗ್ಲಾನಿರರುಚಿರಸ್ಥಿಗೇ ತ್ವಸ್ಥಿಭೇದನಮ್ । ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಿರುದ್ಬೋಧಃ ಶ್ವಾಸಾಂಗಕ್ಷೇಪಕೂಜನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಸ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ಪ್ರಳಾಪ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ರುಚಿಕೊಡದಿಕೆ, ಎಲುಬು ನೋವು ಮತ್ತು ಮುರಿದುಹೋಗುವಂತಹ ನೋವು, ರೋಗದ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಜಾಗರಣೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಅಂಗಗಳ ನಡುಕು ಮತ್ತು ಅಳಲು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಶ್ವಾಸೋ ಹಿಕ್ಕಾ ಹಿ ಮಜ್ಜಮೇ । ತಮಸೋ ದರ್ಶನಂ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದನಂ ಸ್ತಬ್ಧಮೇಢ್ರತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ಒಳಗೆ ಸುಡುವುದು, ಹೊರಗೆ ತಂಪು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಹಿಕ್ಕ, ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ, ಪ್ರಾಣಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸುವ ನೋವು ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶುಕ್ರಪ್ರವೃತ್ತೌ ಮೃತ್ಯುಸ್ತು ಜಾಯತೇ ಶುಕ್ರಸಂಶ್ರಯೇ । ಉತ್ತರೋತ್ತರದುಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಾನ್ಯೇ ತು ವಿಪರ್ಯಯೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಶುಕ್ರದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಹೋದರೆ, ಶುಕ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವರಿಗೆ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಉಳಿದ ಐದು ಹಂತಗಳು ಹಿಂತಿರುಗುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಗೌರವೇಣ ಚ । ಮನ್ದಜ್ವರಪ್ರಲಾಪಸ್ತು ಸಶೀತಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಲೇಪಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಹಚ್ಚಿದಂತೆ ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಸೌಮ್ಯ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಾಪವು ತಂಪು ಮತ್ತು ಹಚ್ಚಿದ ಅನುಭವದೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ನಿತ್ಯಂ ಮನ್ದಜ್ವರೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಗಚ್ಛತಿ । ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಭವೇದಙ್ಗಬಲಾಶಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಸೌಮ್ಯ ಜ್ವರ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಣವಾಗಿದ್ದು, ತಂಪಿನಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಗಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಂಗಬಲ ಕುಂದುತ್ತದೆ.

ಹರಿದ್ರಾಭೇದವರ್ಣಾಭಸ್ತದ್ವಲ್ಲೇಪಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ । ಸ ವೈ ಹಾರಿದ್ರಕೋ ನಾಮ ಜ್ವರಭೇದೋಽನ್ತಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅರಿಶಿನ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅದೇ ರೀತಿಯ ಹಚ್ಚು ಪ್ರಮೇಹದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಹಾರಿದ್ರಕ ಎಂಬ ಮಾರಕ ಜ್ವರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಫವಾತೌ ಸಮೌ ಯತ್ರ ಹೀನಪಿತ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ । ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಥ ವಾ ದಿವಾ ಮನ್ದೋ ಜಾಯತೇ ರಾತ್ರಿಜೋ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ವಾತ ಎರಡೂ ಇದ್ದು, ಪಿತ್ತ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ, ಜ್ವರವು ಹಗಲು ತೀವ್ರವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ರಾತ್ರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ದಿವಾಕರಾರ್ಪಿತಬಲೇ ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಶೋಷಿತೇ । ಶರೀರೇ ನಿಯತಂ ವಾತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾತ್ಪೌರ್ವರಾತ್ರಿಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ದೇಹದ ಬಲ ಕೊಟ್ಟು, ವ್ಯಾಯಾಮದಿಂದ ದೇಹ ಹೀನವಾಗಿದಾಗ, ವಾತದಿಂದ ಜ್ವರವು ರಾತ್ರಿ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಮಾಶಯೇ ಯದಾತ್ಮಸ್ಥೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ಹ್ಯಧಃ ಸ್ಥಿತೇ । ತದರ್ಧಂ ಶೀತಲಂ ದೇಹೇ ಹ್ಯರ್ಧಂ ಚೋಷ್ಣಂ ಪ್ರಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಆಮಾಶಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ಇದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತ ಕೆಳಗಡೆ ಇದ್ದಾಗ, ದೇಹದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ತಂಪಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಉಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಯದಾ ನ್ಯಸ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾನ್ತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಉಷ್ಣತ್ವಂ ತೇನ ದೇಹಸ್ಯ ಶೀತತ್ವಂ ಕರಪಾದಯೋಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತವಿದ್ದು, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರೆ, ದೇಹವು ಬಿಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೈಕಾಲುಗಳು ತಂಪಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಮಾಂಸ ಮೇದೋಗತಶ್ಚ ಯಃ । ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಗತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸ್ವಾಙ್ಗೈರ್ಹತಪ್ರಭಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ರಸ, ರಕ್ತ, ಮಾಂಸ, ಮೇದು, ಅಸ್ಥಿ, ಮಜ್ಜೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂದು ಹಾನಿಯಾದಾಗ, ದೇಹದ ಪ್ರಕಾಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಸಂಜ್ಞೋ ಜ್ರವೇಗಾರ್ತಃ ಸಕ್ರೋಧ ಇವ ವೀಕ್ಷತೇ । ಸದೋಷಮುಷ್ಣಞ್ಚ ಸದಾ ಶಕೃನ್ಮುಞ್ಚತಿ ವೇಗವತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದು, ಶೌಚದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು, ಕೋಪಗೊಂಡವನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಸದಾ ದುರ್ಗಂಧ, ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಶೌಚವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ದೇಹೋ ಲಘುರ್ವ್ಯಪಗತಕ್ಲಮಮೋಹತಾಪಃ ಪಾಕೋ ಮುಖೇ ಕರಣಸೌಷ್ಠವಮವ್ಯಥತ್ವಮ್ । ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಷುವಃ ಪ್ರಕೃತಿಯೋಗಿಮನೋಽನ್ನಲಿಪ್ಸಾ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವಿಗತ್ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಿ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೇಹವು ಹಗುರವಾಗಿದ್ದು, ದಣಿವು, ಮೂರ್ಚೆ, ಉರಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತವೆ, ನೋವು ಇಲ್ಲ; ಬೆವರು, ಜಪ್ಪು, ಮನಸ್ಸು ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಹಾರದ ಆಸೆ, ತಲೆಯಲ್ಲಿನ ಉರಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಜ್ವರ ಇಲ್ಲದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೪೮ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಅಥಾತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಪ್ರವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಭೃಶೋಷ್ಣತಿಕ್ತಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾದಿವಿದಾಹಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೪೮.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಈಗ ರಕ್ತಪಿತ್ತದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ತುಂಬಾ ಬಿಸಿ, ಕಹಿ, ಕಾರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಉರಿಯುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದಾಗ ರಕ್ತಪಿತ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.