ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ದ್ವಿಗುಣಾ ಸಪ್ತಮೀ ಯಾ ಚ ನವಮ್ಯೇಕಾದಶೀ ತಥಾ । ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಮರ್ಯಾದಾ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಚ ವಧಾಯ ಚ ॥ ೧,೧೪೭.

ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಬರುವ ಏಳನೇ ದಿನ, ಒಂಬತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೇ ದಿನಗಳು — ಇವು ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಮಿತಿ, ಮುಕ್ತಿಗೂ ನಾಶಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಶುದ್ಧ್ಯಾಶುದ್ಧ್ಯಾ ಜ್ವರಃ ಕಾಲಂ ದೀರ್ಘಮಪ್ಯತ್ರ ವರ್ತತೇ । ಕೃಶಾನಾಂ ವ್ಯಾಧಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾದಿಸೇವಿನಾಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪವಿತ್ರತೆ ಅಥವಾ ಅಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ, ಜ್ವರವು ಇಲ್ಲಿ ಬಹು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುರ್ಬಲರಾದವರಲ್ಲಿ, ರೋಗಪೀಡಿತರಲ್ಲಿ, ತಪ್ಪಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಹಗುರವಾದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರಲ್ಲಿ.

ಅಲ್ಪೋಽಪಿ ದೋಷೋ ದುಷ್ಟ್ಯಾದೇರ್ಲಬ್ಧ್ವಾನ್ಯತಮತೋ ಬಲಮ್ । ಸ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೋ ವಿಷಮಂ ಯಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾನ್ವಿತಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಸಣ್ಣ ದೋಷವೂ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಬಲ ಪಡೆದರೆ, ಅದು ವಿರೋಧಿಯಾಗಿ, ಅಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸವಿಕ್ಷೇಪೋ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಷಮಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭಾಕ್ । ದೋಷಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತೇಷಾಂ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ ಜ್ವರಯನ್ಬಲೀ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಶಾಂತಿಯಿದ್ದಾಗ, ಅದು ಜ್ವರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಅಸಮಾನ ಹೆಚ್ಚಳ-ಕಡಿಮೆಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ; ದೋಷವು ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿ ಜ್ವರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ನಿವರ್ತತೇ ಪುನಶ್ಚೈವ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಬಲಾಬಲಃ । ಕ್ಷೀಣದೋಷೋ ಜ್ವರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ರಸಾದಿಷ್ವೇವ ಲೀಯತೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ವಿರೋಧಿಯ ಬಲ ಅಥವಾ ದುರ್ಬಲತೆಯಿಂದ ಅದು ಮತ್ತೆ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ; ದೋಷವು ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜ್ವರವು ರಸ ಮತ್ತು ಇತರ ದ್ರವಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಲೀನತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಶ್ಯವೈವರ್ಣ್ಯಜಾಡ್ಯಾದೀನಾಂ ದಧಾತಿ ಸಃ । ಆಸನ್ನವಿಕೃತಾಸ್ಯತ್ವಾತ್ಸ್ರೋತಸಾಂ ರಸವಾಹಿನಾಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಲೀನವಾದುದರಿಂದ, ಅದು ದುರ್ಬಲತೆ, ವರ್ಣಹೀನತೆ, ಜಡತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ರಸವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ನಾಳಗಳು ಬದಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಈ ವ್ಯತಿಯಾದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಆಶು ಸರ್ವಸ್ಯ ವಪುಷೋ ವ್ಯಾಪ್ತಿದೋಷೋ ನ ಜಾಯತೇ । ಸನ್ತಃ ಸತತಸ್ತೇನ ವಿಪರೀತೋ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೋಷವು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಕ್ಕೂ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸದಾ ಸಜ್ಜನರು ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದದ್ದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಷಮೋ ವಿಷಮಾರಮ್ಭಃ ಕ್ಷಪಾಕಾಲೇನ ಸಙ್ಗವಾನ್ । ದೋಷೋ ರಕ್ತಾಶ್ರಯಃ ಪ್ರಾಯಃ ಕರೋತಿ ಸನ್ತತಂ ಜ್ವರಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಸಮಾನವಾಗಿ, ಅಸಮಾನ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ, ರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದೋಷವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರಂತರ ಜ್ವರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ಸನ್ಧೌ ಸ್ಯಾತ್ಸಕೃದನ್ಯೇದ್ಯುರಾಶ್ರಿತಃ । ತಸ್ಮಿನ್ಮಾಂಸವಹಾ ನಾಡೀ ಮೇದೋನಾಡೀ ತೃತೀಯಕೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಅದು ಆಧಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮಾಂಸವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ನಾಳಿಯೂ, ಮೇದು ನಾಳಿಯೂ ಮೂರನೇಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ಗ್ರಾಹೀ ಪಿತ್ತಾನಿಲಾನ್ಮೂರ್ಧ್ನಸ್ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಕಫಪಿತ್ತತಃ । ಸಪೃಷ್ಠಸ್ಯಾನಿಲಕಫಾತ್ಸ ಚೈಕಾಹಾನ್ತರಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪಿಡಿಸುವ ಜ್ವರವು ತಲೆಯಲ್ಲಿನ ಪಿತ್ತ-ವಾಯುವಿನಿಂದ, ತ್ರಿಕದಲ್ಲಿ ಕಫ-ಪಿತ್ತದಿಂದ, ಬೆನ್ನಿನಲ್ಲಿ ವಾತ-ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಒಂದು ದಿನದ ನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಚತುರ್ಥಕೋ ಮಲೈರ್ಮೇದೋಮಜ್ಜಾಸ್ಥ್ಯನ್ಯತರೇ ಸ್ಥಿತಃ । ಮಜ್ಜಾಸ್ಥ ಏವ ಹ್ಯಪರಃ ಪ್ರಭಾವಮನುದರ್ಶಯೇತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ವರವು ಮಲ, ಮೇದು, ಮಜ್ಜೆ ಅಥವಾ ಎಲುಬಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಕಾರವು ಕೇವಲ ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಎಲುಬಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿ ತನ್ನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಧಾ ಕಫೋಣಿಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ಸ ಪೂರ್ವಂ ಶಿರಸಾನಿಲಾತ್ । ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋರುಪಗತಶ್ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಫವು ಎರಡು ವಿಧ, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಮೊದಲಿಗೆ ತಲೆಯ ವಾಯುವಿನಿಂದ; ಅದು ಎಲುಬು ಮತ್ತು ಮಜ್ಜೆಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ, ಅದು ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಧಾ ತ್ರ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ದಿನಮೇಕನ್ತು ಮುಞ್ಚತಿ । ಬಲಾ ಬಲೇನ ದೋಷಣಾಮನ್ಯಚೇಷ್ಟಾದಿಜನ್ಮನಾಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ, ಅದು ಮೂರು ದಿನ ಜ್ವರ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಬಿಡುತ್ತದೆ; ದೋಷಗಳ ಬಲದಿಂದ ಮತ್ತು ಇತರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ರಾನಾಮವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್ಸಪ್ತರಾತ್ರಞ್ಚ ಲಙ್ಘಯೇತ್ । ಜ್ವರಃ ಸ್ಯಾನ್ಮನಸಸ್ತದ್ವತ್ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ತದಾತದಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪಕ್ವವಾದ ಜ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಏಳು ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಜ್ವರವು ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.

ಗಮ್ಭೀರಧಾತುಚಾರಿತ್ವಾತ್ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಸಮ್ಭವಾತ್ । ತುಲ್ಯೋಚ್ಛ್ರಯಾಚ್ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದರಿಂದ, ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ, ಮತ್ತು ದೋಷಗಳ ಸಮಾನ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ, ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ವರವನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟಕರ.

ಸೂಕ್ಷಾಮಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಜ್ವರೇಷ್ವೇಷು ದೂರದ್ದೂರತರೇಷು ಚ । ದೋಷೋ ರಕ್ತಾದಿಮಾರ್ಗೇಷು ಶನೈರಲ್ಪಶ್ಚಿರೇಣ ಯತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಜ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೂರದ ಜ್ವರಗಳಲ್ಲಿ, ದೋಷವು ರಕ್ತದ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಯಾತಿ ದೇಹಞ್ಚ ನಾಶೇಷಂ ಸನ್ತಾಪಾದೀನ್ಕರೋತ್ಯತಃ । ಕ್ರಮೋ ಯತ್ನೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಃ ಸತಾಪೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಜ್ವರಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅದು ದೇಹವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಏನನ್ನೂ ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉರಿಯುವಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಕ್ರಮವನ್ನು ಶ್ರಮದಿಂದ ಮುರಿದಾಗ, ಉರಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಜ್ವರ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಷಮೋ ವಿಷಮಾರಮ್ಭಃ ಕ್ಷಪಾಕಾಲಾನುಸಾರವಾನ್ । ಯಥೋತ್ತರಂ ಮನ್ದಗತಿರ್ಮನ್ದಶಕ್ತಿರ್ಯಥಾಯಥಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಇದು ಸಮವಲ್ಲದೆ, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದ್ದು, ರಾತ್ರಿ ಕಾಲದಂತೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಅದು ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತಾ, ಬಲವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನಾಪ್ನೋತಿ ಸದೃಶಾನ್ಸ ರಸಾದೀಂಸ್ತಥಾತಥಾ । ದೋಷೋ ಜ್ವರಯತಿ ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚಿರಾಚ್ಚಿರತರೇಣ ಚ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅದು ತಕ್ಕ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ರೋಗವು ಕೆರಳಿದಾಗ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಹಳ ಸಮಯದ ನಂತರವೂ, ದಹನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಭೂಮೌ ಸ್ಥಿತಂ ಜಲೈಃ ಸಿಕ್ತಂ ಕಾಲಂ ನೈವ ಪ್ರತೀಕ್ಷತೇ । ಅಙ್ಕುರಾಯ ಯಥಾ ಬೀಜಂ ದೋಷಬೀಜಂ ಭವೇತ್ತಥಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ನೀರಿನಿಂದ ನೆನೆಸಿದ ಬೀಜವು ಮೊಳೆಯಲು ಸಮಯ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ, ರೋಗದ ಬೀಜವೂ ಕೂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾವಿಷಂ ಯದ್ವದಾಶಯೇ ನಯತೇ ಬಲಮ್ । ಕುಪ್ಯತ್ಯಾಪ್ತಬಲಂ ಭೂಯಃ ಕಾಲದೋಷವಿಷನ್ತಥಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ವಿಷವು ವೇಗ ಪಡೆದು ದೇಹದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ, ಕಾಲದ ಬಲದಿಂದ ರೋಗವೂ ವಿಷವೂ ಉಗ್ರವಾಗುತ್ತವೆ.

ಏವಂ ಜ್ವರಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ವಿಷಮಾಃ ಸತತಾದಯಃ । ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಗೌರವಂ ದೈನ್ಯಂ ಭಙ್ಗೋಽಙ್ಗಾನಾಂ ವಿಜೃಮ್ಭಣಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹೀಗೆ ಜ್ವರಗಳು ಅನಿಯಮವಾಗಿ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಅವು ಉದ್ವೇಗ, ಭಾರ, ದುಃಖ, ಅಂಗಗಳ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಆಲಸನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಅರೋಚಕೋ ವಮಿಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ರಸಗೇ ಜ್ವರೇ । ರಕ್ತನಿಷ್ಠೀವನಂ ತೃಷ್ಣಾ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಪೀಡಕೋದ್ಯಮಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜ್ವರದಲ್ಲಿಯೂ ರುಚಿಕೊಡದಿಕೆ, ವಾಂತಿ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ರಕ್ತ ಉಗುಳುವುದು, ದಾಹ, ಒಣತೆ, ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ನೋವುಂಟುಮಾಡುವ ಶ್ರಮವೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ದಾಹರಾಗಭ್ರಮಮದಪ್ರಲಾಪೋ ರಕ್ತಸಂಶ್ರಿತೇ । ತೃಡ್ಗ್ಲಾನಿಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟವರ್ಚಸ್ಕಮನ್ತರ್ದಾಹೋ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ರಕ್ತದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಡು, ಕೆಂಪು, ಗಾಬರಿ, ಪ್ರಳಾಪ ಮತ್ತು ಅಸಂಬದ್ಧ ಮಾತುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ದಾಹ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ವರ್ಣದ ಬದಲಾವಣೆ, ಒಳಗೆ ಸುಡುವುದು, ತಲೆಸುತ್ತು ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆ ಕಾಣುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪೋ ಮಾಂಸಸ್ಥೇ ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತೇ । ಸ್ವೇದೋಽತಿತೃಷ್ಣಾ ವಮನಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ವಾ ಸಹಿಷ್ಣುತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಾಂಸ ಅಥವಾ ಮೇದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ದುರ್ಗಂಧ, ಅಂಗಗಳ ನಡುಕು, ಹೆಚ್ಚು ಬೆವರು, ಅತಿದಾಹ, ವಾಂತಿ, ದುರ್ಗಂಧ ಅಥವಾ ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಪ್ರಲಾಪೋ ಗ್ಲಾನಿರರುಚಿರಸ್ಥಿಗೇ ತ್ವಸ್ಥಿಭೇದನಮ್ । ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಿರುದ್ಬೋಧಃ ಶ್ವಾಸಾಂಗಕ್ಷೇಪಕೂಜನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಸ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ಪ್ರಳಾಪ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ರುಚಿಕೊಡದಿಕೆ, ಎಲುಬು ನೋವು ಮತ್ತು ಮುರಿದುಹೋಗುವಂತಹ ನೋವು, ರೋಗದ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಜಾಗರಣೆ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಅಂಗಗಳ ನಡುಕು ಮತ್ತು ಅಳಲು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ಬಹಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಶ್ವಾಸೋ ಹಿಕ್ಕಾ ಹಿ ಮಜ್ಜಮೇ । ತಮಸೋ ದರ್ಶನಂ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದನಂ ಸ್ತಬ್ಧಮೇಢ್ರತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗ ಇದ್ದರೆ ಒಳಗೆ ಸುಡುವುದು, ಹೊರಗೆ ತಂಪು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಹಿಕ್ಕ, ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ, ಪ್ರಾಣಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸುವ ನೋವು ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶುಕ್ರಪ್ರವೃತ್ತೌ ಮೃತ್ಯುಸ್ತು ಜಾಯತೇ ಶುಕ್ರಸಂಶ್ರಯೇ । ಉತ್ತರೋತ್ತರದುಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಾನ್ಯೇ ತು ವಿಪರ್ಯಯೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಶುಕ್ರದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಹೋದರೆ, ಶುಕ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವರಿಗೆ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಉಳಿದ ಐದು ಹಂತಗಳು ಹಿಂತಿರುಗುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಗೌರವೇಣ ಚ । ಮನ್ದಜ್ವರಪ್ರಲಾಪಸ್ತು ಸಶೀತಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಲೇಪಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಹಚ್ಚಿದಂತೆ ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಸೌಮ್ಯ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಾಪವು ತಂಪು ಮತ್ತು ಹಚ್ಚಿದ ಅನುಭವದೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.