ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಯಥಾ ಸ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ಜ್ವರಸಂಸರ್ಗಜೋಽಪಿ ವಾ । ಶಿರೋರ್ತಿಮೂರ್ಛಾವಮಿದೇಹದಾಹಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಾರುಚಿಪರ್ವಭೇದಾಃ । ಉನ್ನಿದ್ರತಾ ಸಂಭ್ರಮರೋಮಹರ್ಷಾ ಜೃಂಭಾತಿವಾಕ್ತ್ವಂ ಪವನಾತ್ಸಪಿತ್ತಾತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ತಾನೇ ತಾನು ಅಥವಾ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಬರುವ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ, ತಲೆನೋವು, ಬಯಲಾಗುವುದು, ವಾಂತಿ, ದೇಹ ಸುಡುವುದು, ಗಂಟಲು ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಣತನ, ರುಚಿಯ ಕೊರತೆ, ಸಂಧಿಗಳ ನೋವು, ನಿದ್ದೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಗೊಂದಲ, ರೋಮಾಂಚನ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಜಂಭಿಸುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಾಡುವುದು—ಇವು ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ತಾಪಹಾನ್ಯರುಚಿಪರ್ವಶಿರೋರುಕ್ಷ್ಠೀವನಶ್ವಸನಕಾಸವಿವರ್ಣಾಃ । ಶೀತಜಾಡ್ಯತಿಮಿರಭ್ರಮಿತನ್ದ್ರಾಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಜನಿತಜ್ವರಲಿಙ್ಗಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಉರಿಯುವಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ತಲೆನೋವು, ಉಗುಳುವುದು, ಉಸಿರಾಟ ಕಷ್ಟ, ಕೆಮ್ಮು, ಬಣ್ಣ ಹೀನತೆ, ಚಳಿಯು, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕತ್ತಲೆ, ತಲೆಸುತ್ತು, ನಿದ್ದೆ—ಇವು ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಶೀತಸ್ತಮ್ಭಸ್ವೇದದಾಹಾವ್ಯವಸ್ಥಾಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಕಾಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರವೃತ್ತಿಃ । ಮೋಹಸ್ತನ್ದ್ರಾಲಿಪ್ತತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ಚ ಜ್ಞೇಯಂ ರೂಪಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜ್ವರಸ್ಯ ॥ ೧,೧೪೭.

ಚಳಿಯು, ಗಟ್ಟಿತನ, ಬೆವರು, ಸುಡು, ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ದಾಹ, ಕೆಮ್ಮು, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಮನಸ್ಸು ಮಂಕಾಗುವುದು, ನಿದ್ದೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಹಚ್ಚು ಮತ್ತು ಕಹಿ—ಇವು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಸರ್ವಜೋ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸರ್ವೈರ್ದಾಹೋಽತ್ರ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ತದುಚ್ಛೀತಂ ಮಹಾ ನಿದ್ರಾ ದಿವಾ ಜಾಗರಣಂ ನಿಶಿ ॥ ೧,೧೪೭.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಹೊಂದಿದ್ದವನಿಗೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ತೊಂದರೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಭಾರೀ ನಿದ್ರೆ ಬರುವುದು, ಹಗಲು ಜಾಗ್ರತೆ ಇರುವುದು, ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸದಾ ವಾ ನೈವ ವಾ ನಿದ್ರಾ ಮಹಾಸ್ವೇದೋ ಹಿ ನೈವ ವಾ । ಗೀತನರ್ತನಹಾಸ್ಯಾದಿಃ ಪ್ರಕೃತೇಹಾಪ್ರವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಯಾವಾಗಲೂ ನಿದ್ರೆ ಇರಬಹುದು, ಇಲ್ಲದಿರಬಹುದು; ತುಂಬಾ ಬೆವರು ಬರುತ್ತಿರಬಹುದು, ಇಲ್ಲದಿರಬಹುದು; ಹಾಡುವುದು, ನೃತ್ಯ, ನಗುವುದು ಹೀಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಕೆಲಸಗಳು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ.

ಸಾಶ್ರುಣೀ ಕಲುಷೇ ರಕ್ತೇ ಭುಗ್ನೇ ಲುಲಿತಪಕ್ಷ್ಮಣೀ । ಅಕ್ಷಿಣೀ ಪಿಣ್ಡಿಕಾಪಾರ್ಶ್ವಶಿರಃ ಪರ್ವಾಸ್ಥಿರುಗ್ಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು, ಅಶುದ್ಧತೆ, ಕೆಂಪು, ಕುಗ್ಗಿರುವುದು, ಪಿಲುಕುತ್ತಿರುವ ಕಣ್ಗಳ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಕಣ್ಣುಗಳ ಬದಿಯಲ್ಲಿ, ತಲೆಯಲ್ಲೂ, ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲೂ, ಎಲುಬುಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು, ತಲೆಸುತ್ತು ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಸ್ವನೌ ಸರುಜೌ ಕರ್ಣೌ ಮಹಾಶೀತೌ ಹಿ ನೈವ ವಾ । ಪರಿದಗ್ಧಾ ಖರಾ ಜಿಹ್ವಾ ಗುರುಸ್ತ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಸನ್ಧಿತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ, ನೋವು, ಬಹಳ ಚಳಿಯೂ ಇರಬಹುದು ಅಥವಾ ಇರದಿರಬಹುದು; ನಾಲಿಗೆ ಸುಟ್ಟಂತಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕರಗಿದಂತಿರುತ್ತದೆ, ಭಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅಂಗಸಂಧಿಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ನಡುಗುತ್ತವೆ.

ಷ್ಠೀವನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲೋಠನಂ ಶಿರಸೋಽತಿತೃಟ್ । ಕೋಷ್ಠಾನಾಂ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಾನಾಂ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತ ಉಗುಳುವುದು, ತಲೆ ತಿರುಗುವುದು, ಭಾರೀ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುವುದು; ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಚುಕ್ಕಿಗಳು, ವಲಯಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಹೃದ್ವ್ಯಥಾ ಮಲಂಸಸರ್ಗಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾಲ್ಪಶೋಽತಿ ವಾ । ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ಯತಾ ಬಲಭ್ರಂಶಃ ಸ್ವರಸಾದಃ ಪ್ರಲಾಪಿತಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಮಲ ವಿಸರ್ಜನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸರ್ಜನೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕೊಬ್ಬು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಶಕ್ತಿಕೊಳೆವು, ಧ್ವನಿ ಕಡುಗಾಗುವುದು, ಅಜ್ಞಾನದ ಮಾತುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ದೋಷಪಾಕಶ್ಚಿರಂ ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರತತಂ ಕಣ್ಠಕೂಜನಮ್ । ಸನ್ನಿಪಾತಮಭಿನ್ಯಾಸಂ ತಂ ಬ್ರೂಯಾಚ್ಚ ಹತೌಜಸಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೋಷಗಳು ತುಂಬಾ ಕಾಲ ಹುದುಗಿರುವುದು, ನಿರಂತರ ನಿದ್ರೆ, ಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಗರಗಸ ಶಬ್ದ; ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದರೆ, ಅದು ಜೀವಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಾಯುನಾ ಕಣ್ಠರುದ್ಧೇನ ಪಿತ್ತಮನ್ತಃ ಸುಪೀಡಿತಮ್ । ವ್ಯವಾಯಿತ್ವಾಚ್ಚ ಸೌಖ್ಯಾಚ್ಚ ಬಹಿರ್ಮರ್ಗಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ । ತೇನ ಹಾರಿದ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋದ್ಭವೇಜ್ವರೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ವಾಯು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ಪಿತ್ತ ಒಳಗೆ ತುಂಬಾ ಒತ್ತಡವಾಗಿರುವಾಗ, ಸಂಭೋಗ ಅಥವಾ ಸುಖದ ನಂತರ, ಅವು ಹೊರಗೆ ಹೋಗಲು ದಾರಿ ಹುಡುಕುತ್ತವೆ; ಆ ಕಾರಣದಿಂದ, ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಹಳದಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ದೋಷೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ನಷ್ಟೇಽಗ್ನೌ ಸರ್ವಸಂಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಃ । ಸಾನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಸ್ತತೋಽನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿ ನಾಶವಾದಾಗ, ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಮಿಶ್ರ ಜ್ವರವನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಕಷ್ಟವಾದರೂ ಗುಣವಾಗಬಹುದು.

ಅನ್ಯತ್ರ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಂ ಯತ್ರ ಪಿತ್ತಂ ಪೃಥಕ್ಸ್ಥಿತಮ್ । ತ್ವಚಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಚ ವಾ ದಾಹಂ ವಿದಧಾತಿ ಪುರೋಽನು ವಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಇನ್ನೆಡೆ, ಮಿಶ್ರ ದೋಷಗಳಿಂದ ಜ್ವರ ಬಂದಾಗ, ಪಿತ್ತ ಬೇರೆ ಇದ್ದರೆ, ಚರ್ಮದಲ್ಲೋ ಅಥವಾ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲೋ ಉರಿಯುವ ತೊಂದರೆ ಮೊದಲು ಅಥವಾ ನಂತರ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ತದ್ವದ್ವಾತಕಫೇ ಶೀತಂ ದಾಹಾದಿರ್ದುಸ್ತರಸ್ತಯೋಃ । ಶೀತಾದೌ ತತ್ರ ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇ ಸ್ಯಾನ್ದಿತಶೋಷಿತೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹಾಗೆಯೇ, ವಾತ ಮತ್ತು ಕಫದಿಂದ ಚಳಿಯ ತೊಂದರೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಉರಿಯುವ ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ಚಳಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತ ಇರುತ್ತದೆ; ಕಫದಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಒರಸು ಮತ್ತು ಒಣತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತೇ ಶಾನ್ತೇಽಥ ವೈ ಮೂರ್ಛಾ ಮದಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಜಾಯತೇ । ದಾಹಾದೌ ಪುನರನ್ತೇಷು ತನ್ದ್ರಾಲಸ್ಯೇ ವಮಿಃ ಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪಿತ್ತ ಶಾಂತವಾದಾಗ, ಮೂರ್ಚೆ, ಮದ್ಯಪಾನದಂಥ ಭಾವನೆ, ದಾಹ ಇವುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಉರಿಯುವ ತೊಂದರೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ, ಇತರ ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಆಗನ್ತುರಭಿಗಾತಾಭಿಷಙ್ಗಶಾಪಾಭಿಚಾರತಃ । ಚತುರ್ಧಾ ತು ಕೃತಃ ಸ್ವೇದೋ ದಾಹಾದ್ಯೈರಭಿಘಾತಜಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಜ್ವರವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ, ಹೊರಗಿನ ಗಾಯ, ಸಂಪರ್ಕ, ಶಾಪ ಅಥವಾ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಗಾಯದಿಂದ ಬರುವ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಶ್ರಮಾಚ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ಪವನಃ ಪ್ರಾಯೋ ರಕ್ತಂ ಪ್ರದೂಷಯನ್ । ಸವ್ಯಥಾಶೋಕವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಸರುಜಂ ಕುರುತೇ ಜ್ವರಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ದೊಡ್ಡ ಶ್ರಮದಿಂದ, ವಾಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ನೋವು, ದುಃಖ, ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ನೋವಿನ ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಗ್ರಹಾವೇಶೌಷಧಿವಿಷಕ್ರೋಧಭೀಶೋಕಕಾಮಜಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪಿಶಾಚಿ ಪ್ರವೇಶ, ಔಷಧಿ, ವಿಷ, ಕೋಪ, ಭಯ, ದುಃಖ ಅಥವಾ ಕಾಮದಿಂದ ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಭಿಷಙ್ಗಗ್ರಹೋಽಪ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಕಸ್ಮಾದ್ವಾಸರೋದನೇ । ಓಷಧೀಗನ್ಧಜೇ ಮೂರ್ಛಾ ಶಿರೋರುಗ್ವಮಥುಃ ಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಇದರಲ್ಲಿ, ಅಚಾನಕ್ ಪಿಶಾಚಿ ಪ್ರವೇಶ ಅಥವಾ ಸಂಪರ್ಕ ಆಗಬಹುದು, ಅಥವಾ ಔಷಧಿಯ ವಾಸನೆಯಿಂದ; ಹಸಿವಿನ ತಪ್ಪು, ತಲೆನೋವು, ವಾಂತಿ, ದೇಹ ಕ್ಷಯ ಇವು ಔಷಧಿಯ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ.

ವಿಷಾನ್ಮೂರ್ಛಾತಿಸಾರಶ್ಚ ಶ್ಯಾವತಾ ದಾಹಕೃದ್ಭ್ರಮಃ । ಕ್ರೋಧಾತ್ಕಮ್ಪಃ ಶಿರೋರುಕ್ಚ ಪ್ರಲಾಪೋ ಭಯಶೋಕಜೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ವಿಷದಿಂದ ಮೂರ್ಚೆ, ಜೀರ್ಣತೊಂದರೆ, ಕಪ್ಪಾಗುವುದು, ಉರಿಯುವುದು, ತಲೆಸುತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ; ಕೋಪದಿಂದ ನಡುಗು, ತಲೆನೋವು; ಭಯ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಮಾತುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ಕಾಮಾದ್ಭ್ರಮೋಽರುಚಿರ್ದಾಹೋ ಹ್ರೀನಿದ್ರಾಧೀಧೃತಿಕ್ಷಯಾಃ । ಗ್ರಹಾದೌ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ರೂಪಾದೌ ಮರುತಸ್ತಯೋಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಾಮದಿಂದ ತಲೆಸುತ್ತು, ಹಸಿವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಉರಿಯುವುದು, ಲಜ್ಜೆ, ನಿದ್ರೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಮರಣೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಪಿಶಾಚಿ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರ ದೋಷಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾತಾದಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಕೋಪಾತ್ಕೋಪೇಽಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಯೌ ತು ಶಾಪಾಭಿಚಾರಜೌ । ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೌ ಘೋರೌ ತಾವಸಹ್ಯತಮೌ ಮತೌ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕೋಪದಿಂದ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಪಿತ್ತದ ಜ್ವರಗಳಲ್ಲಿ, ಶಾಪ ಅಥವಾ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎರಡು ಭಯಾನಕ ಜ್ವರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದವು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ತನ್ತ್ರಾ ಭಿಚಾರಿಕೈರ್ಮನ್ತ್ರೈರ್ದೂಯಮಾನಞ್ಚ ತಪ್ಯತೇ । ಪೂರ್ವಞ್ಚೈತಸ್ತತೋ ದೇಹಸ್ತತೋ ವಿಸ್ಫೋಟದಿಗ್ಭ್ರಮೈಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮಾಂತ್ರಿಕರು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಕಾಡಿದಾಗ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಉಬ್ಬುಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಬರಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸದಾಹಮೂರ್ಛಾಗ್ರಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ವರ್ಧತೇ ಜ್ವರಃ । ಇತಿ ಜ್ವರೋಽಷ್ಟಧಾ ದೃಷ್ಟಃ ಸಮಾಸಾದ್ದ್ವಿಬಿಧಸ್ತು ಸಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಯಾರು ಸದಾ ಸುಡುವಂತಾಗಿದ್ದು, ಮೂರ್ಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಜ್ವರ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಜ್ವರವನ್ನು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆ ಅದು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶಾರೀರೋ ಮಾನಸಃ ಸೌಮ್ಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಂನ್ತರ್ಬಹಿರಾಶ್ರಯಃ । ಪ್ರಾಕೃತೋ ವೈಕೃತಃ ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸಾಮೋ ನಿರಾಮಕಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಜ್ವರವು ದೇಹದ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನದು, ಮೃದುವಾದದು ಅಥವಾ ತೀವ್ರವಾದದು, ಒಳಗಿನಿಂದ ಅಥವಾ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದು; ಸಹಜವಾದದು ಅಥವಾ ಅಸಹಜವಾದದು, ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುವದು ಅಥವಾ ಗುಣವಾಗದದು, ಸರಳವಾದದು ಅಥವಾ ಸಂಕೀರ್ಣವಲ್ಲದದು.

ಪೂರ್ವಂ ಶರಿರೇ ಶರೀರೇ ತಾಪೋ ಮನಸಿ ಮಾನಸೇ । ಪವನೈರ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾಚ್ಛೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತೇ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮೊದಲು ದೇಹದ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಗಾಳಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಇದ್ದಾಗ ಶೀತವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ದಾಹಃ ಪಿತ್ತಯುತೇ ಮಿಶ್ರಂ ಮಿಶ್ರೇಽನ್ತಃ ಸಂಶ್ರಯೇ ಪುನಃ । ಜ್ವರೇಽಧಿಕಂ ವಿಕಾರಾಃ ಸ್ಯುರನ್ತಃ ಕ್ಷೋಭೋ ಮಲಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮಿಶ್ರ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ಒಳಗೆ ತಂಗುತ್ತದೆ; ಜ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೊಂದರೆಗಳು, ಒಳಗಿನ ಅಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಮಲ ತಡೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಬಹಿರೇವ ಬಹಿರ್ವೇಗೇ ತಾಪೋಽಪಿ ಚ ಸ ಸಾಧಿತಃ । ವರ್ಷಾಶರದ್ವಸನ್ತೇಷು ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಕೃತಃ ಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಬಾಹ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಇದ್ದಾಗ, ಉಷ್ಣತೆ ಕೂಡ ಹೊರಗೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಮಳೆ, ಶರದ್ ಮತ್ತು ವಸಂತ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಾಳಿ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಜ್ವರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವೈಕೃತೋಽನ್ಯಃ ಸ ದುಃ ಸಾಧ್ಯಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಕೃತೋಽನಿಲಾತ್ । ವರ್ಷಾಸು ಮಾರುತೋ ದುಷ್ಟಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ವಿತಂ ಜ್ವರಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅಸಹಜ ಜ್ವರ ಬೇರೆ ರೀತಿಯದು ಮತ್ತು ಗುಣವಾಗಲು ಕಷ್ಟ; ಸಹಜ ಜ್ವರ ಬಹುಪಾಲು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟ ಗಾಳಿ ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜ್ವರ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.