ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನಿದಾನಾರ್ಥಃ ಸ ವ್ಯಾಸೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ । ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಹೀಗೆ ಕಾರಣದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ವ್ಯಾಸರು ಇದನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ಮೂಲ ಕಾರಣ ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿರುವುದು.

ತತ್ಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ತು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿವಿಧಾಹಿತಸೇವನಮ್ । ಅಹಿತಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಯೋಗಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗುದಾಹೃತಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ವಿವಿಧ ತಪ್ಪು ಉಪಯೋಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮೂರು ದೋಷಗಳ ತ್ರಿವಿಧ ತಪ್ಪು ಸಂಯೋಗಗಳೂ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಮ್ಲರೂಕ್ಷಾಪ್ರಮಿತಯೋಜನೈಃ । ಧಾವನೋದೀರಣನಿಶಾಜಾಗರಾತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೈಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ತೀವ್ರವಾದ ಕಹಿ, ಉರಿಯುವ, ತುಪ್ಪದ, ಹುಳಿಯ, ಒಣ, ಅಥವಾ ಅಲ್ಪ ಆಹಾರವನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ, ಓಡುವುದು, ಉತ್ಸಾಹ, ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ, ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಇವುಗಳಿಂದ,

ಕ್ರಿಯಾಭಿಯೋಗಬೀಶೋಕಚಿನ್ತಾವ್ಯಾಯಾಮಮೈಥುನೈಃ । ಗ್ರೀಷ್ಮಾಹೋರಾತ್ರಭುಕ್ತ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ಸಮೀರಣಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಅತಿಯಾದ ಕೆಲಸ, ಭಯ, ದುಃಖ, ಚಿಂತೆ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಅಥವಾ ಸಂಭೋಗದಿಂದ, ಬೇಸಿಗೆಯ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಊಟದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ, ವಾತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಂ ಕಟ್ವಾಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಕಟುಕ್ರೋಧವಿದಾಹಿಭಿಃ । ಶರನ್ಮಧ್ಯಾಹ್ನರಾತ್ರ್ಯರ್ಧವಿದಾಹಸಮಯೇಷು ಚ ॥ ೧,೧೪೬.

ಪಿತ್ತದೋಷವು, ಮಸಾಲೆ, ಉಪ್ಪು, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಬಿಸಿ, ಕಹಿ ಆಹಾರ, ಕೋಪ, ಉರಿಯುವಿಕೆ, ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿಶೀತಲೈಃ । ಆಸ್ಯಾಸ್ವಪ್ನಸುಖಾಜೀರ್ಣದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಬೃಂಹಣೈಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಮಧುರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಗಟ್ಟಿದ, ಭಾರವಾದ, ತಂಪಾದ, ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿಕರವಾದ, ನಿದ್ದೆಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವ, ಜೀರ್ಣವಾಗಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಹಗಲು ಅಥವಾ ನಿದ್ದೆಗೆ ಮುನ್ನ ತಿನ್ನುವ ಆಹಾರಗಳಿಂದ—

ಪ್ರಿಚ್ಛರ್ದನಾದ್ಯಯೋಗೇನ ಭುಕ್ತಾನ್ನಸ್ಯಾಪ್ಯಜೀರ್ಣಕೇ । ಪೂರ್ವಾಹ್ನೇ ಪೂರ್ವರಾತ್ರೇ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಙ್ಕರಾನ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ತಿನ್ನಿದ ಆಹಾರ ಜೀರ್ಣವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಾಂತಿ ಮಾಡುವಂತಹ ತಪ್ಪು ಕ್ರಮಗಳಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ನಾನು ಈಗ ಶ್ಲೇಷ್ಮದೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವ್ಯಾಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತಥಾ ಪುನಃ । ಸಂಕೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣವಿಷಮವಿರುದ್ಧಾದ್ಯಶನಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ಎಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ತಿಂದಾಗ, ಒಟ್ಟೂ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ ವ್ಯಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಜೀರ್ಣವಾಗದ, ಅಸಮಂಜಸವಾದ, ಸಮಯ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ತಿಂದರೂ ಕೂಡ.

ವ್ಯಾಪನ್ನಮದ್ಯಪಾನೀಯಶುಷ್ಕಶಾಕಾಮಮೂಲಕೈಃ । ಪಿಣ್ಯಾಕಮೃತ್ಯವಸರಪೂತಿಶುಷ್ಕಕೃಶಮಿಷೈಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಹಾಳಾದ ಮದ್ಯ, ನೀರು, ಒಣಹುಲ್ಲು ತರಕಾರಿ, ಬೇರುಗಳು, ಎಣ್ಣೆಹಿಟ್ಟು, ಕುಳಿದುಹೋದ ಮಾಂಸ, ದುರ್ವಾಸನೆ ಬಿಟ್ಟ ಮೀನು, ಒಣಮೀನು, ಅಥವಾ ದುರ್ಬಲವಾದ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ—

ದೋಷತ್ರಯಕರೈಸ್ತೈಸ್ತೈಸ್ತಥಾನ್ನಪರಿವರ್ತತಃ । ಧಾತೋರ್ದುಷ್ಟಾತ್ಪುರೋ ವಾತಾದ್ದ್ವಿಗ್ರಹಾವೇಶವಿಪ್ಲವಾತ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ಮತ್ತು ಇತರ ದೋಷಕಾರಕ ಆಹಾರಗಳಿಂದ, ಅಥವಾ ದೇಹದ ಧಾತುಗಳು ಕೆಡಿದಾಗ, ಅಥವಾ ಜಗಳ, ಭಯ, ಆತಂಕದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಾತದಿಂದ—

ದುಷ್ಟಾಮಾನ್ನೈರತಿಶ್ಲೈಷ್ಮಗ್ರಹೈರ್ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷಪೀಡನಾತ್ । ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಚ್ಚ ವಿವಿಧಾತ್ಪಾಪಾನಾಞ್ಚ ನಿಷೇವಣಾತ್ । ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರಸವವೈಷಮ್ಯಾತ್ತಥಾ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರತಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಹಾಳಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಅತಿಯಾದ ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಹುಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳ ಕಿರಿಕಿರಿ, ತಪ್ಪು ಕ್ರಮಗಳು, ಪಾಪಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಹೆರಿಗೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಸಮತೋಲನ, ತಪ್ಪಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಿಂದ—

ಪ್ರತಿರೋಗಮಿತಿ ಕ್ರುದ್ಧಾ ರೋಗವಿಧ್ಯನುಗಾಮಿನಃ । ರಸಾಯನಂ ಪ್ರಪದ್ಯಾಶು ದೋಷಾ ದೇಹೇ ವಿಕುರ್ವತೇ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ರೋಗಗಳಿಂದ ದೋಷಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡು ದೇಹದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಧಿಯ ಹಾದಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಾಗ, ತಕ್ಷಣವೇ ರಸಾಯನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಮೊರೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೋಷಗಳು ಶೀಘ್ರವೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೪೭ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ವಕ್ಷ್ಯೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ಹಿ ಸರ್ವಜ್ವರವಿಬುದ್ಧಯೇ । ಜ್ವರೋ ರೋಗಪತಿಃ ಪಾಪ್ಮಾ ಮೃತ್ಯುರಾಜೋಽಶನೋಽನ್ತಕಃ । ಕ್ರುದ್ಧದಕ್ಷಾಧ್ವರಧ್ವಂಸಿರುದ್ರೋರ್ಧ್ವನಯನೋದ್ಭವಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಎಲ್ಲ ಜ್ವರಗಳ ಅರಿವಿಗಾಗಿ ಈಗ ನಾನು ಜ್ವರದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಜ್ವರವು ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ನಾಯಕ, ಪಾಪ, ಮರಣದ ರಾಜ, ಉಣ್ಣುವವನು, ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತರುವವನು; ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ರುದ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದು.

ತತ್ಸನ್ತಾಪೋ ಮೋಹಮಯಃ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮಾಪಚಾರಜಃ । ವಿವಿಧೈರ್ನಾಮಭಿಃ ಕ್ರೂರೋ ನಾನಾಯೋನಿಷು ವರ್ತತೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಆ ಜ್ವರವು ದಹನ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ತಪ್ಪು ನಡೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಭಯಾನಕವಾದದು, ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಾಕಲೋ ಗಜೇಷ್ವಭಿತಾಪೋ ವಾಜಿಷ್ವಲರ್ಕಃ ಕುಕ್ರುರೇಷು । ಇನ್ದ್ರಮದೋ ಜಲದೇಷ್ವಪ್ಸು ನೀಲಿಕಾ ಜ್ಯೋತಿರೋಷಧೀಷು ಭೂಮ್ಯಾಮೂಷರೋ ನಾಮ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಕಲ, ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿತಾಪ, ಕತ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲರ್ಕ, ನಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಕ್ರುರ; ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಮದ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೀಲಿಕಾ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನಿಯಾದ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಊಷರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದನಂ ಕಾಸಃ ಸ್ತಂಭಃ ಶೈತ್ಯ ತ್ವಗಾದಿಷು । ಅಙ್ಗೇಷು ಚ ಸಮುದ್ಭೂತಾಃ ಪಿಡಕಾಶ್ಚ ಕಫೋದ್ಭವೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮನಸ್ಸು ವಾಂತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ, ಚಳಿಯು, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬುಗಳು—ಇವು ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಕಾಲೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೃದ್ಧಿರೇವ ವಾ । ನಿದಾನೋಕ್ತೋನುಪಶಯೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪ್ರತಿ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಈ ಎಲ್ಲವುಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಪರಿಹಾರ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರುಚಿಶ್ಚಾವಿಪಾಕಶ್ಚ ಸ್ತಂಭಮಾಲಸ್ಯಮೇವ ಚ । ಹೃದ್ದಾಹಶ್ಚ ವಿಪಾಕಶ್ಚ ತನ್ದ್ರಾ ಚಾಲಸ್ಯಮೇವ ಚ । ವಸ್ತಿರ್ವಿಮರ್ದಾವನಯಾ ದೋಷಾಣಾಮಪ್ರವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸುಡು, ತಪ್ಪು ಜೀರ್ಣ, ನಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ದಣಿವು; ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬುವುದು, ನೋವು, ದೋಷಗಳು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಲಾಲಾಪ್ರಸೇಕೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಕ್ಷುನ್ನಾಶೋ ರಸದಂ ಮುಖಮ್ । ಸ್ವಚ್ಛಮುಷ್ಣಗುರುತ್ವಞ್ಚ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಬಹುಮೂತ್ರತಾ । ನ ವಿಜೀರ್ಣಂ ನ ಚ ಮ್ಲಾನಿರ್ಜ್ವರಸ್ಯಾಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಬಾಯಲ್ಲಿ ಲಾಲಾ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ವಾಂತಿಯ ಭಾವನೆ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಂಗಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉರಿಯುವುದು, ಭಾರವಾಗುವುದು, ಮಲಮೂತ್ರ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು—ಇವು ಜೀರ್ಣವಾದ ಆಹಾರದ ಅಥವಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ, ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಕ್ಷುತ್ಕ್ಷಾಮತಾ ಲಘುತ್ವಂ ಚ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಜ್ವರಮಾರ್ದವಮ್ । ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಿರಷ್ಟಾಹಾನ್ನಿರಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹಸಿವು, ಒಣತನ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಘುತ್ವ, ಜ್ವರದ ಸೌಮ್ಯತೆ, ಎಂಟು ದಿನಗಳ ನಂತರ ದೋಷಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆ—ಇವು ಜೀರ್ಣವಾದ ಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಯಥಾ ಸ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ಜ್ವರಸಂಸರ್ಗಜೋಽಪಿ ವಾ । ಶಿರೋರ್ತಿಮೂರ್ಛಾವಮಿದೇಹದಾಹಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಾರುಚಿಪರ್ವಭೇದಾಃ । ಉನ್ನಿದ್ರತಾ ಸಂಭ್ರಮರೋಮಹರ್ಷಾ ಜೃಂಭಾತಿವಾಕ್ತ್ವಂ ಪವನಾತ್ಸಪಿತ್ತಾತ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ತಾನೇ ತಾನು ಅಥವಾ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಬರುವ ಜ್ವರದಲ್ಲಿ, ತಲೆನೋವು, ಬಯಲಾಗುವುದು, ವಾಂತಿ, ದೇಹ ಸುಡುವುದು, ಗಂಟಲು ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಣತನ, ರುಚಿಯ ಕೊರತೆ, ಸಂಧಿಗಳ ನೋವು, ನಿದ್ದೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಗೊಂದಲ, ರೋಮಾಂಚನ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಜಂಭಿಸುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಾಡುವುದು—ಇವು ವಾತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ತಾಪಹಾನ್ಯರುಚಿಪರ್ವಶಿರೋರುಕ್ಷ್ಠೀವನಶ್ವಸನಕಾಸವಿವರ್ಣಾಃ । ಶೀತಜಾಡ್ಯತಿಮಿರಭ್ರಮಿತನ್ದ್ರಾಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಜನಿತಜ್ವರಲಿಙ್ಗಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಉರಿಯುವಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ತಲೆನೋವು, ಉಗುಳುವುದು, ಉಸಿರಾಟ ಕಷ್ಟ, ಕೆಮ್ಮು, ಬಣ್ಣ ಹೀನತೆ, ಚಳಿಯು, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕತ್ತಲೆ, ತಲೆಸುತ್ತು, ನಿದ್ದೆ—ಇವು ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ವಾತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಶೀತಸ್ತಮ್ಭಸ್ವೇದದಾಹಾವ್ಯವಸ್ಥಾಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಕಾಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರವೃತ್ತಿಃ । ಮೋಹಸ್ತನ್ದ್ರಾಲಿಪ್ತತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ಚ ಜ್ಞೇಯಂ ರೂಪಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜ್ವರಸ್ಯ ॥ ೧,೧೪೭.

ಚಳಿಯು, ಗಟ್ಟಿತನ, ಬೆವರು, ಸುಡು, ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ದಾಹ, ಕೆಮ್ಮು, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಮನಸ್ಸು ಮಂಕಾಗುವುದು, ನಿದ್ದೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಹಚ್ಚು ಮತ್ತು ಕಹಿ—ಇವು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಸರ್ವಜೋ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸರ್ವೈರ್ದಾಹೋಽತ್ರ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ತದುಚ್ಛೀತಂ ಮಹಾ ನಿದ್ರಾ ದಿವಾ ಜಾಗರಣಂ ನಿಶಿ ॥ ೧,೧೪೭.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಹೊಂದಿದ್ದವನಿಗೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ತೊಂದರೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಭಾರೀ ನಿದ್ರೆ ಬರುವುದು, ಹಗಲು ಜಾಗ್ರತೆ ಇರುವುದು, ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸದಾ ವಾ ನೈವ ವಾ ನಿದ್ರಾ ಮಹಾಸ್ವೇದೋ ಹಿ ನೈವ ವಾ । ಗೀತನರ್ತನಹಾಸ್ಯಾದಿಃ ಪ್ರಕೃತೇಹಾಪ್ರವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಯಾವಾಗಲೂ ನಿದ್ರೆ ಇರಬಹುದು, ಇಲ್ಲದಿರಬಹುದು; ತುಂಬಾ ಬೆವರು ಬರುತ್ತಿರಬಹುದು, ಇಲ್ಲದಿರಬಹುದು; ಹಾಡುವುದು, ನೃತ್ಯ, ನಗುವುದು ಹೀಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಕೆಲಸಗಳು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ.

ಸಾಶ್ರುಣೀ ಕಲುಷೇ ರಕ್ತೇ ಭುಗ್ನೇ ಲುಲಿತಪಕ್ಷ್ಮಣೀ । ಅಕ್ಷಿಣೀ ಪಿಣ್ಡಿಕಾಪಾರ್ಶ್ವಶಿರಃ ಪರ್ವಾಸ್ಥಿರುಗ್ಭ್ರಮಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು, ಅಶುದ್ಧತೆ, ಕೆಂಪು, ಕುಗ್ಗಿರುವುದು, ಪಿಲುಕುತ್ತಿರುವ ಕಣ್ಗಳ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಕಣ್ಣುಗಳ ಬದಿಯಲ್ಲಿ, ತಲೆಯಲ್ಲೂ, ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲೂ, ಎಲುಬುಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು, ತಲೆಸುತ್ತು ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಸ್ವನೌ ಸರುಜೌ ಕರ್ಣೌ ಮಹಾಶೀತೌ ಹಿ ನೈವ ವಾ । ಪರಿದಗ್ಧಾ ಖರಾ ಜಿಹ್ವಾ ಗುರುಸ್ತ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಸನ್ಧಿತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ, ನೋವು, ಬಹಳ ಚಳಿಯೂ ಇರಬಹುದು ಅಥವಾ ಇರದಿರಬಹುದು; ನಾಲಿಗೆ ಸುಟ್ಟಂತಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕರಗಿದಂತಿರುತ್ತದೆ, ಭಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅಂಗಸಂಧಿಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ನಡುಗುತ್ತವೆ.

ಷ್ಠೀವನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲೋಠನಂ ಶಿರಸೋಽತಿತೃಟ್ । ಕೋಷ್ಠಾನಾಂ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಾನಾಂ ಮಣ್ಡಲಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತ ಉಗುಳುವುದು, ತಲೆ ತಿರುಗುವುದು, ಭಾರೀ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುವುದು; ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಚುಕ್ಕಿಗಳು, ವಲಯಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಹೃದ್ವ್ಯಥಾ ಮಲಂಸಸರ್ಗಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾಲ್ಪಶೋಽತಿ ವಾ । ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ಯತಾ ಬಲಭ್ರಂಶಃ ಸ್ವರಸಾದಃ ಪ್ರಲಾಪಿತಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಮಲ ವಿಸರ್ಜನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸರ್ಜನೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕೊಬ್ಬು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ಶಕ್ತಿಕೊಳೆವು, ಧ್ವನಿ ಕಡುಗಾಗುವುದು, ಅಜ್ಞಾನದ ಮಾತುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.