ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ನಿದಾನಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯುಪಶಯಸ್ತಥಾ । ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೈತಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ರೋಗಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಐದು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಕಾರಣ, ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಗಳು, ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಶಮನ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ.

ನಿಮಿತ್ತಹೇತ್ವಾಯತನಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಥಾನಕಾರಣೈಃ । ನಿದಾನಮಾಹುಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಯೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೪೬.

ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು: ಸೂಚನೆ, ಕಾರಣ, ಆಧಾರ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಹುಟ್ಟುವಿಕೆ; ಪೂರ್ವರೂಪ ಎಂದರೆ ರೋಗವು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಉತ್ಪಿತ್ಸುರಾಮಯೋ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾನಧಿಷ್ಠಿತಃ । ಲಿಙ್ಗಮವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ಯಾವಾಗ ರೋಗವು ಹುಟ್ಟಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ದೋಷಗಳ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅದು ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಆಗ ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೋಗಕ್ಕೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ ರೂಪಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ । ಸಂಸ್ಥಾನಾಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಹ್ನಮಾಕೃತಿಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಆದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಅದನ್ನು ರೋಗದ ರೂಪ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರೂಪ, ಸೂಚನೆ, ಲಕ್ಷಣ, ಗುರುತು, ಹಾವಭಾವನೆ — ಇವು ಅದರ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳಾಗಿವೆ.

ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಮ್ । ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಂ ಸುಖಾವಹಮ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ರೋಗ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಔಷಧಿ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿದರೆ ನೋವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆರಾಮ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ವಿದ್ಯಾದುಪಶಯಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇತಿಸಂಜ್ಞಿತಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ರೋಗ ಶಮನವಾಗುವುದು 'ಸಾತ್ಮ್ಯ' ಎಂದೆನಿಸಬೇಕು; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರೋಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು 'ಅಸಾತ್ಮ್ಯ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಥಾ ದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಥಾ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತಾ । ನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾಮಯಸ್ಯಾಸೌ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿರಭಿಧೀಯತೇ ॥ ೧,೧೪೬.

ದೋಷ ಕೆಟ್ಟಾಗಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಅದು ಹರಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ರೋಗವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ರೋಗದ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಖ್ಯಾವಿಕಲ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಬಲಕಾಲವಿಶೇಷತಃ । ಸಾ ಭಿದ್ಯತೇ ಯಥಾತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆ, ಬದಲಾವಣೆ, ಪ್ರಭಾವ, ಶಕ್ತಿ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಶೇಷತೆಗಳಿಂದ ವಿಭಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎಂಟು ವಿಧದ ಜ್ವರಗಳ ವಿವರಣೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮವೇತಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೋಶಾಂಶಕಲ್ಪನಾ । ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾದಿಶೇತ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ದೋಷಗಳ ಬದಲಾವಣೆ, ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ, ಭಾಗಗಳ ಅಂದಾಜು, ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಅಥವಾ ಅವಲಂಬನೆ — ಇವುಗಳಿಂದ ರೋಗದ ಪ್ರಭಾವ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಹೇತ್ವಾದಿಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾವಯವೈರ್ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷಷಣಮ್ । ನಕ್ತನ್ದಿನಾರ್ಧಭುಕ್ತಾಂಶೈರ್ವ್ಯಾಧಿಕಾಲೋ ಯಥಾಮಲಮ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಶಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಭಾಗಶಃ ಇರುವಿಕೆ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲತೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಊಟದ ನಂತರದ ಅವಧಿ — ಇವುಗಳಿಂದ ರೋಗದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನಿದಾನಾರ್ಥಃ ಸ ವ್ಯಾಸೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ । ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಹೀಗೆ ಕಾರಣದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ವ್ಯಾಸರು ಇದನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ಮೂಲ ಕಾರಣ ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿರುವುದು.

ತತ್ಪ್ರಕೋಪಸ್ಯ ತು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿವಿಧಾಹಿತಸೇವನಮ್ । ಅಹಿತಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಯೋಗಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗುದಾಹೃತಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ದೋಷಗಳ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ವಿವಿಧ ತಪ್ಪು ಉಪಯೋಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮೂರು ದೋಷಗಳ ತ್ರಿವಿಧ ತಪ್ಪು ಸಂಯೋಗಗಳೂ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಮ್ಲರೂಕ್ಷಾಪ್ರಮಿತಯೋಜನೈಃ । ಧಾವನೋದೀರಣನಿಶಾಜಾಗರಾತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೈಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ತೀವ್ರವಾದ ಕಹಿ, ಉರಿಯುವ, ತುಪ್ಪದ, ಹುಳಿಯ, ಒಣ, ಅಥವಾ ಅಲ್ಪ ಆಹಾರವನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ, ಓಡುವುದು, ಉತ್ಸಾಹ, ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ, ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಇವುಗಳಿಂದ,

ಕ್ರಿಯಾಭಿಯೋಗಬೀಶೋಕಚಿನ್ತಾವ್ಯಾಯಾಮಮೈಥುನೈಃ । ಗ್ರೀಷ್ಮಾಹೋರಾತ್ರಭುಕ್ತ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ಸಮೀರಣಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಅತಿಯಾದ ಕೆಲಸ, ಭಯ, ದುಃಖ, ಚಿಂತೆ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಅಥವಾ ಸಂಭೋಗದಿಂದ, ಬೇಸಿಗೆಯ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಊಟದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ, ವಾತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಂ ಕಟ್ವಾಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಕಟುಕ್ರೋಧವಿದಾಹಿಭಿಃ । ಶರನ್ಮಧ್ಯಾಹ್ನರಾತ್ರ್ಯರ್ಧವಿದಾಹಸಮಯೇಷು ಚ ॥ ೧,೧೪೬.

ಪಿತ್ತದೋಷವು, ಮಸಾಲೆ, ಉಪ್ಪು, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಬಿಸಿ, ಕಹಿ ಆಹಾರ, ಕೋಪ, ಉರಿಯುವಿಕೆ, ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿಶೀತಲೈಃ । ಆಸ್ಯಾಸ್ವಪ್ನಸುಖಾಜೀರ್ಣದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಬೃಂಹಣೈಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಮಧುರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಗಟ್ಟಿದ, ಭಾರವಾದ, ತಂಪಾದ, ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿಕರವಾದ, ನಿದ್ದೆಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವ, ಜೀರ್ಣವಾಗಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಹಗಲು ಅಥವಾ ನಿದ್ದೆಗೆ ಮುನ್ನ ತಿನ್ನುವ ಆಹಾರಗಳಿಂದ—

ಪ್ರಿಚ್ಛರ್ದನಾದ್ಯಯೋಗೇನ ಭುಕ್ತಾನ್ನಸ್ಯಾಪ್ಯಜೀರ್ಣಕೇ । ಪೂರ್ವಾಹ್ನೇ ಪೂರ್ವರಾತ್ರೇ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಙ್ಕರಾನ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ತಿನ್ನಿದ ಆಹಾರ ಜೀರ್ಣವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಾಂತಿ ಮಾಡುವಂತಹ ತಪ್ಪು ಕ್ರಮಗಳಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ನಾನು ಈಗ ಶ್ಲೇಷ್ಮದೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವ್ಯಾಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ತಥಾ ಪುನಃ । ಸಂಕೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣವಿಷಮವಿರುದ್ಧಾದ್ಯಶನಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ಎಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ತಿಂದಾಗ, ಒಟ್ಟೂ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ ವ್ಯಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಜೀರ್ಣವಾಗದ, ಅಸಮಂಜಸವಾದ, ಸಮಯ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ತಿಂದರೂ ಕೂಡ.

ವ್ಯಾಪನ್ನಮದ್ಯಪಾನೀಯಶುಷ್ಕಶಾಕಾಮಮೂಲಕೈಃ । ಪಿಣ್ಯಾಕಮೃತ್ಯವಸರಪೂತಿಶುಷ್ಕಕೃಶಮಿಷೈಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಹಾಳಾದ ಮದ್ಯ, ನೀರು, ಒಣಹುಲ್ಲು ತರಕಾರಿ, ಬೇರುಗಳು, ಎಣ್ಣೆಹಿಟ್ಟು, ಕುಳಿದುಹೋದ ಮಾಂಸ, ದುರ್ವಾಸನೆ ಬಿಟ್ಟ ಮೀನು, ಒಣಮೀನು, ಅಥವಾ ದುರ್ಬಲವಾದ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ—

ದೋಷತ್ರಯಕರೈಸ್ತೈಸ್ತೈಸ್ತಥಾನ್ನಪರಿವರ್ತತಃ । ಧಾತೋರ್ದುಷ್ಟಾತ್ಪುರೋ ವಾತಾದ್ದ್ವಿಗ್ರಹಾವೇಶವಿಪ್ಲವಾತ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ಮತ್ತು ಇತರ ದೋಷಕಾರಕ ಆಹಾರಗಳಿಂದ, ಅಥವಾ ದೇಹದ ಧಾತುಗಳು ಕೆಡಿದಾಗ, ಅಥವಾ ಜಗಳ, ಭಯ, ಆತಂಕದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಾತದಿಂದ—

ದುಷ್ಟಾಮಾನ್ನೈರತಿಶ್ಲೈಷ್ಮಗ್ರಹೈರ್ಜನ್ಮರ್ಕ್ಷಪೀಡನಾತ್ । ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಚ್ಚ ವಿವಿಧಾತ್ಪಾಪಾನಾಞ್ಚ ನಿಷೇವಣಾತ್ । ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರಸವವೈಷಮ್ಯಾತ್ತಥಾ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರತಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಹಾಳಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಅತಿಯಾದ ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಹುಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳ ಕಿರಿಕಿರಿ, ತಪ್ಪು ಕ್ರಮಗಳು, ಪಾಪಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಹೆರಿಗೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಸಮತೋಲನ, ತಪ್ಪಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಿಂದ—

ಪ್ರತಿರೋಗಮಿತಿ ಕ್ರುದ್ಧಾ ರೋಗವಿಧ್ಯನುಗಾಮಿನಃ । ರಸಾಯನಂ ಪ್ರಪದ್ಯಾಶು ದೋಷಾ ದೇಹೇ ವಿಕುರ್ವತೇ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ರೋಗಗಳಿಂದ ದೋಷಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡು ದೇಹದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಧಿಯ ಹಾದಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಾಗ, ತಕ್ಷಣವೇ ರಸಾಯನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಮೊರೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೋಷಗಳು ಶೀಘ್ರವೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೪೭ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ವಕ್ಷ್ಯೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ಹಿ ಸರ್ವಜ್ವರವಿಬುದ್ಧಯೇ । ಜ್ವರೋ ರೋಗಪತಿಃ ಪಾಪ್ಮಾ ಮೃತ್ಯುರಾಜೋಽಶನೋಽನ್ತಕಃ । ಕ್ರುದ್ಧದಕ್ಷಾಧ್ವರಧ್ವಂಸಿರುದ್ರೋರ್ಧ್ವನಯನೋದ್ಭವಃ ॥ ೧,೧೪೭.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಎಲ್ಲ ಜ್ವರಗಳ ಅರಿವಿಗಾಗಿ ಈಗ ನಾನು ಜ್ವರದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಜ್ವರವು ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ನಾಯಕ, ಪಾಪ, ಮರಣದ ರಾಜ, ಉಣ್ಣುವವನು, ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತರುವವನು; ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ರುದ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದು.

ತತ್ಸನ್ತಾಪೋ ಮೋಹಮಯಃ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮಾಪಚಾರಜಃ । ವಿವಿಧೈರ್ನಾಮಭಿಃ ಕ್ರೂರೋ ನಾನಾಯೋನಿಷು ವರ್ತತೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಆ ಜ್ವರವು ದಹನ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ತಪ್ಪು ನಡೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಭಯಾನಕವಾದದು, ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಾಕಲೋ ಗಜೇಷ್ವಭಿತಾಪೋ ವಾಜಿಷ್ವಲರ್ಕಃ ಕುಕ್ರುರೇಷು । ಇನ್ದ್ರಮದೋ ಜಲದೇಷ್ವಪ್ಸು ನೀಲಿಕಾ ಜ್ಯೋತಿರೋಷಧೀಷು ಭೂಮ್ಯಾಮೂಷರೋ ನಾಮ ॥ ೧,೧೪೭.

ಅನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಕಲ, ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿತಾಪ, ಕತ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲರ್ಕ, ನಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಕ್ರುರ; ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಮದ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೀಲಿಕಾ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನಿಯಾದ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಊಷರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದನಂ ಕಾಸಃ ಸ್ತಂಭಃ ಶೈತ್ಯ ತ್ವಗಾದಿಷು । ಅಙ್ಗೇಷು ಚ ಸಮುದ್ಭೂತಾಃ ಪಿಡಕಾಶ್ಚ ಕಫೋದ್ಭವೇ ॥ ೧,೧೪೭.

ಮನಸ್ಸು ವಾಂತಿ, ಕೆಮ್ಮು, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ, ಚಳಿಯು, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬುಗಳು—ಇವು ಶ್ಲೇಷ್ಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಕಾಲೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೃದ್ಧಿರೇವ ವಾ । ನಿದಾನೋಕ್ತೋನುಪಶಯೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಾಯಿತಾ ॥ ೧,೧೪೭.

ಪ್ರತಿ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಈ ಎಲ್ಲವುಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಪರಿಹಾರ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರುಚಿಶ್ಚಾವಿಪಾಕಶ್ಚ ಸ್ತಂಭಮಾಲಸ್ಯಮೇವ ಚ । ಹೃದ್ದಾಹಶ್ಚ ವಿಪಾಕಶ್ಚ ತನ್ದ್ರಾ ಚಾಲಸ್ಯಮೇವ ಚ । ವಸ್ತಿರ್ವಿಮರ್ದಾವನಯಾ ದೋಷಾಣಾಮಪ್ರವರ್ತನಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಜೀರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸುಡು, ತಪ್ಪು ಜೀರ್ಣ, ನಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ದಣಿವು; ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬುವುದು, ನೋವು, ದೋಷಗಳು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಲಾಲಾಪ್ರಸೇಕೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಕ್ಷುನ್ನಾಶೋ ರಸದಂ ಮುಖಮ್ । ಸ್ವಚ್ಛಮುಷ್ಣಗುರುತ್ವಞ್ಚ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಬಹುಮೂತ್ರತಾ । ನ ವಿಜೀರ್ಣಂ ನ ಚ ಮ್ಲಾನಿರ್ಜ್ವರಸ್ಯಾಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೪೭.

ಬಾಯಲ್ಲಿ ಲಾಲಾ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು, ವಾಂತಿಯ ಭಾವನೆ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಂಗಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉರಿಯುವುದು, ಭಾರವಾಗುವುದು, ಮಲಮೂತ್ರ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು—ಇವು ಜೀರ್ಣವಾದ ಆಹಾರದ ಅಥವಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ, ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಜ್ವರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.