ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಶಿಖಣ್ಡ್ಯರ್ಜುನಬಾಣೈಶ್ಚ ಭೀಷ್ಮಃ ಶರಶತೈಶ್ಚಿತಃ । ಉತ್ತರಾಯಣಮಾವೀಕ್ಷ್ಯ ಧ್ಯಾತ್ವಾ ದೇವಂ ಗದಾಧರಮ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ಶಿಖಂಡಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳು ತಗುಲಿ ಭೀಷ್ಮನು ಛಿದ್ರಗೊಂಡನು. ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರಾಯಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನು ಗದಾಧರನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು.

ಉಕ್ತ್ವಾ ಧರ್ಮಾನ್ಬಹುವಿಧಾಂಸ್ತರ್ಪಯಿತ್ವಾ ಪಿತೄನ್ಬಹೂನ್ । ಆನನ್ದೇ ತು ಪದೇ ಲೀನೋ ವಿಮಲೇ ಮುಕ್ತಕಿಲ್ಬಿಷೇ ॥ ೧,೧೪೫.

ಅವನನು ಹಲವು ವಿಧದ ಧರ್ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿ, ಅನೇಕ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಭೀಷ್ಮನು ಪವಿತ್ರವಾದ, ಪಾಪವಿಲ್ಲದ ಆನಂದದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದನು.

ತತೋ ದ್ರೋಣೋ ಯಯೌ ಯೋದ್ಧುಂ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನೇನ ಬೀರ್ಯವಾನ್ । ದಿನಾನಿ ಪಞ್ಚ ತದ್ಯುದ್ಧಮಾಸೀತ್ಪರಮದಾರುಣಮ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ನಂತರ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ದ್ರೋಣನು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಹೋದನು. ಆ ಯುದ್ಧ ಐದು ದಿನ ತುಂಬಾ ಭಯಾನಕವಾಗಿತ್ತು.

ಯತ್ರ ತೇ ಪೃಥಿವೀಪಾಲಾ ಹತಾಃ ಪಾರ್ಥೇನ ಸಂಗರೇ । ಶೋಕಸಾಗರಮಾಸಾದ್ಯ ದ್ರೋಣೋಽಪಿ ಸ್ವರ್ಗಮಾಪ್ತವಾನ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಆ ದುಃಖ ಸಾಗರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ದ್ರೋಣನು ಕೂಡ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.

ತತಃ ಕರ್ಣಾ ಯಯೌ ಯೋದ್ಧುಮರ್ಜುನೇನ ಮಿಹಾತ್ಮನಾ । ದಿನದ್ವಯಂ ಮಹಾಯುದ್ಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತ್ರಸಾಗರೇ । ನಿಮಗ್ನಃ ಸೂರ್ಯಲೋಕನ್ತು ತತಃ ಪ್ರಾಪ ಸ ವೀರ್ಯವಾನ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ನಂತರ ಶೂರನಾದ ಕರ್ಣನು ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಹೋದನು. ಎರಡು ದಿನ ಭಾರೀ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಿತು. ಅರ್ಜುನನ ಆಯುಧಗಳ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ನಂತರ ಅವನು ಸೂರ್ಯ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು.

ತತಃ ಶಲ್ಯೋ ಯಯೌ ಯೋದ್ಧುಂ ಧರ್ಮರಾಜೇನ ಧೀಮತಾ । ದಿನಾರ್ಧೇನ ಹತಃ ಶಲ್ಯೋ ಬಾಣೈರ್ಜ್ವಲನಸನ್ನಿಭೈಃ ॥ ೧,೧೪೫.

ನಂತರ ಶಲ್ಯನು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಧರ್ಮರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅರ್ಧ ದಿನದಲ್ಲೇ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊತ್ತಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಲ್ಯನು ಬಿದ್ದನು.

ದುರ್ಯೋಧನೋಽಥ ವೇಗೇನ ಗದಾಮಾದಾಯ ವೀರ್ಯವಾನ್ । ಅಭ್ಯಧಾವತ ವೈ ಭೀಭಂ ಕಾಲಾನ್ತಕಯಮೋಪಮಃ ॥ ೧,೧೪೫.

ಆಮೇಲೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕಾಲಾಂತಕನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದನು.

ಅಥ ಭೀಮೇನ ವೀರೇಣ ಗದಯಾ ವಿನಿಪಾತಿತಃ । ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ಗತೋ ದ್ರೌಣಿಃ ಸುಪ್ತಸೈನ್ಯಂ ತತೋ ನಿಶಿ ॥ ೧,೧೪೫.

ಆಗ ವೀರನಾದ ಭೀಮನಿಂದ ಗದಾ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಬಿದ್ದನು. ನಂತರ ದ್ರೋಣನ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋದನು.

ಜಘಾನ ಬಾಹುವೀರ್ಯೇಣ ಪಿತುರ್ವಧಮನುಸ್ಮರನ್ । ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನಂ ಜಘಾನಾಥ ದ್ರೌಪದೇಯಾಂಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ತಂದೆಯ ಸಾವನ್ನು ನೆನೆದು, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನನ್ನು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದನು.

ದ್ರೌಪದ್ಯಾಂ ರುದ್ಯಮಾನಾಯಾಮಶ್ವತ್ಥಾಮ್ನಃ ಶಿರೋಮಣಿಮ್ । ಐಷಿಕಾಸ್ತ್ರೇಣ ತಂ ಜಿತ್ವಾ ಜಗ್ರಾಹಾರ್ಜುನ ಉತ್ತಮಮ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ದ್ರೌಪದಿ ಅಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅರ್ಜುನನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ದರ್ಭಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಜಯಿಸಿ, ಅವನ ಶಿರೋಮಣಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು.

ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಜನಂ ಶೋಕಸಂಕುಲಮ್ । ಸ್ನಾತ್ವಾ ಸನ್ತರ್ಪ್ಯ ದೇವಾಂಶ್ಚ ಪಿತೄನಥ ಪಿತಾಮಹಾನ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದುಃಖದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದನು.

ಆಶ್ವಾಸಿತೋಽಥ ಭೀಷ್ಮೇಣ ರಾಜ್ಯಞ್ಚೈವಾಕರೋನ್ಮಹತ್ । ವಿಷ್ಣುಮೀಜೇಽಶ್ವಮೇಧೇನ ವಿಧಿವದ್ದಕ್ಷಿಣಾವತಾ ॥ ೧,೧೪೫.

ನಂತರ ಭೀಷ್ಮನಿಂದ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮಹಾ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ನಿಯಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ದಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು.

ರಾಜ್ಯೇ ಪರೀಕ್ಷಿತಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯ ಯಾದವಾನಾಂ ವಿನಾಶನಮ್ । ಶ್ರುತ್ವಾ ತು ಮೌಸಲೇ ರಾಜಾ ಜಪ್ತ್ವಾ ನಾಮಸಹಸ್ರಕಮ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ಅವನು ಪರಿಕ್ಷಿತ್ತನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಾಉಸಲದಲ್ಲಿ ಯಾದವರ ನಾಶದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ, ರಾಜನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಾವಿರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಿದನು.

ವಿಷ್ಣೋಃ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಗಾಮಾಥ ಭೀಮಾದ್ಯೈರ್ಭ್ರಾತೃಭಿರ್ಯುತಃ । ವಾಸುದೇವಃ ಪುನರ್ಬುದ್ಧಸಂಮೋಹಾಯ ಸುರದ್ವಿಷಾಮ್ ॥ ೧,೧೪೫.

ನಂತರ ಭೀಮಾದಿ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ವಾಸುದೇವನು ಮತ್ತೆ ದೇವದ್ವೇಷಿಗಳಿಗೆ ಮೋಹವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಬುದ್ಧನಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು.

ಕಲ್ಕಿರ್ವಿಷ್ಣುಶ್ಚ ಭವಿತಾ ಶಂಭಲಗ್ರಾಮಕೇ ಪುನಃ । ಅಶ್ವಾರೂಢೋಽಖಿಲಾಂಲ್ಲೋಕಾಂಸ್ತದಾ ಭಸ್ಮೀಕರಿಷ್ಯತಿ ॥ ೧,೧೪೫.

ವಿಷ್ಣುವು ಮತ್ತೆ ಶಂಭಲ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವನು.

ದೇವಾದೀನಾಂ ರಕ್ಷಣಾಯ ಹ್ಯಧರ್ಮಹಾರಣಾಯ ಚ । ದುಷ್ಟಾನಾಞ್ಚ ವಧಾರ್ಥಾಯ ಹ್ಯವತಾರಂ ಕರೋತಿ ಚ ॥ ೧,೧೪೫.

ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ, ಅಧರ್ಮವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು, ದುಷ್ಟರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಅವನು ಅವತಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಯಥಾ ಧನ್ವನ್ತರಿರ್ವಂಶೇ ಜಾತಃ ಕ್ಷೀರೋದಮನ್ಥನೇ । ದೇವಾದೀನಾಂ ಜೀವನಾಯ ಹ್ಯಾಯುರ್ವೇದಮುವಾಚ ಹ ॥ ೧,೧೪೫.

ಹಾಗೆಯೇ, ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಥನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿ ಅವರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರ ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸುತಾಯೈವ ಶುಶ್ರುತಾಯ ಮಹಾತ್ಮನೇ । ಭಾರತಾಂಶ್ಚಾವತಾರಾಂಶ್ಚ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ್ವರ್ಗಂ ವ್ರಜೇನ್ನರಃ ॥ ೧,೧೪೫.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಗ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಶ್ರುತನ ಕಥೆಗಳನ್ನು, ಭಾರತ ವಂಶದ ಅವತಾರಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೪೬ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಞ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತತ್ತ್ವತಃ । ಆತ್ರೇಯಾದ್ಯೈರ್ಮುನಿವರೈರ್ಯಥಾ ಪೂರ್ವಮುದೀರಿತಮ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತ, ನಾನು ಈಗ ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು, ಆತ್ರೇಯ ಮುಂತಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹಿಂದೆ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ, ನಿಖರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ರೋಗಃ ಪಾಪ್ಮಾ ಜ್ವರೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಿಕಾರೋ ದುಷ್ಟ ಆಮಯಃ । ಯಕ್ಷ್ಮಾತಙ್ಕಗದಾ ಬಾಧಾಃ ಶಬ್ದಾಃ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿನಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ರೋಗ, ಪಾಪ, ಜ್ವರ, ವ್ಯಾಧಿ, ವ್ಯತಿರೇಕ, ಕೆಟ್ಟ ಕಾಯಿಲೆ, ಕ್ಷಯ, ನೋವು, ಬಾಧೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳಾಗಿವೆ.

ನಿದಾನಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯುಪಶಯಸ್ತಥಾ । ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೈತಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ರೋಗಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಐದು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಕಾರಣ, ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಗಳು, ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಶಮನ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ.

ನಿಮಿತ್ತಹೇತ್ವಾಯತನಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಥಾನಕಾರಣೈಃ । ನಿದಾನಮಾಹುಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಯೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೪೬.

ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು: ಸೂಚನೆ, ಕಾರಣ, ಆಧಾರ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಹುಟ್ಟುವಿಕೆ; ಪೂರ್ವರೂಪ ಎಂದರೆ ರೋಗವು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಉತ್ಪಿತ್ಸುರಾಮಯೋ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾನಧಿಷ್ಠಿತಃ । ಲಿಙ್ಗಮವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ಯಾವಾಗ ರೋಗವು ಹುಟ್ಟಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ದೋಷಗಳ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅದು ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಆಗ ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೋಗಕ್ಕೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ ರೂಪಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ । ಸಂಸ್ಥಾನಾಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಹ್ನಮಾಕೃತಿಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ಆದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಅದನ್ನು ರೋಗದ ರೂಪ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರೂಪ, ಸೂಚನೆ, ಲಕ್ಷಣ, ಗುರುತು, ಹಾವಭಾವನೆ — ಇವು ಅದರ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳಾಗಿವೆ.

ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಸ್ತವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಮ್ । ಔಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಂ ಸುಖಾವಹಮ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ರೋಗ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಔಷಧಿ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿದರೆ ನೋವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆರಾಮ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ವಿದ್ಯಾದುಪಶಯಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇತಿಸಂಜ್ಞಿತಃ ॥ ೧,೧೪೬.

ರೋಗ ಶಮನವಾಗುವುದು 'ಸಾತ್ಮ್ಯ' ಎಂದೆನಿಸಬೇಕು; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರೋಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು 'ಅಸಾತ್ಮ್ಯ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಥಾ ದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಥಾ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತಾ । ನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾಮಯಸ್ಯಾಸೌ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿರಭಿಧೀಯತೇ ॥ ೧,೧೪೬.

ದೋಷ ಕೆಟ್ಟಾಗಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಅದು ಹರಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ರೋಗವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ರೋಗದ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಖ್ಯಾವಿಕಲ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಬಲಕಾಲವಿಶೇಷತಃ । ಸಾ ಭಿದ್ಯತೇ ಯಥಾತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತಿ ॥ ೧,೧೪೬.

ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆ, ಬದಲಾವಣೆ, ಪ್ರಭಾವ, ಶಕ್ತಿ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಶೇಷತೆಗಳಿಂದ ವಿಭಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎಂಟು ವಿಧದ ಜ್ವರಗಳ ವಿವರಣೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮವೇತಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೋಶಾಂಶಕಲ್ಪನಾ । ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾದಿಶೇತ್ ॥ ೧,೧೪೬.

ದೋಷಗಳ ಬದಲಾವಣೆ, ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ, ಭಾಗಗಳ ಅಂದಾಜು, ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಅಥವಾ ಅವಲಂಬನೆ — ಇವುಗಳಿಂದ ರೋಗದ ಪ್ರಭಾವ ತಿಳಿಯಬಹುದು.