ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ನಷ್ಟಪ್ರಾಯಂ ಚ ತತ್ಸರ್ವಂ ಗುರೋಃ ಸಂಜ್ಞಾನಬೋಧಕಾತ್ । ಪ್ರಾಪ್ಯಯೋಗಂ ಸಮಾಚರ್ಯ ಅನ್ತೇ ಮೋಕ್ಷಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ ೩,೧೬.

ಆ ವಾಸನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಗುರುದಿಂದ ಜ್ಞಾನೋದಯವಾಗುವ ಮೂಲಕ ಬಹುತೇಕ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಯೋಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.

ಕಾಮ್ಯೇನ ಪೂಜನಂ ವಿಷ್ಣೋರೈಶ್ವರ್ಯಂ ಪ್ರದದಾತಿ ಚ । ಜ್ಞಾನಂ ಚ ವಿಪರೀತಂ ಸ್ಯಾತ್ತೇನ ಯಾತ್ಯಧರಂ ತಮಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಂಛೆಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಐಶ್ವರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ಜ್ಞಾನವು ತಪ್ಪಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತದೇವ ವಿಪರೀತಂ ಚೇಜ್ಜ್ಞಾನಾಯ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಶಿಲಾಯಾಂ ವಿಷ್ಣುಬುದ್ಧಿಸ್ತು ವಿಷ್ಣುಬುದ್ಧಿರ್ದ್ವಿಜೇ ತಥಾ ॥ ೩,೧೬.

ಅದೇ ತಪ್ಪಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಭಾವಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಭಾವಿಸುವುದೂ ವಿಷ್ಣುಭಾವನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಲಿಲೇ ತೀರ್ಥಬುದ್ಧಿಸ್ತು ರೋಣುಕಾಯಾಂ ತಥೈವ ಚ । ಶಿವೇ ಸೂರ್ಯೇ ಷಣ್ಮುಖೇ ಚ ವಿಷ್ಣುಬುದ್ಧಿಃ ಖಗೇಶ್ವರ ॥ ೩,೧೬.

ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಭಾವನೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಶಿವ, ಸೂರ್ಯ, ಷಣ್ಮುಖನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಾವನೆ, ಹಕ್ಕಿಗಳ ರಾಜನೇ.

ಇತ್ಯಾದ್ಯಮಖಿಲಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಿಪರೀತಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಶಿಲಾದ್ಯೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಐಕ್ಯೇನೈವ ವಿಚಿನ್ತನಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಹೀಗೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಪ್ಪಾದದ್ದು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕಲ್ಲು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭಾವದಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಷ್ಣುಬುದ್ಧಿರಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ನ ತು ತತ್ರಸ್ಥವೇದನಮ್ । ಅನಾದ್ಯನನ್ತಕಾಲೇಪಿ ಕಾಮ್ಯೇನ ಹರಿಪೂಜನಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಇದನ್ನು ವಿಷ್ಣುಭಾವನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಅನುಭವವಲ್ಲ; ಅನಂತಕಾಲವೂ ವಾಂಛೆಯಿಂದ ಹರಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ನಿಜವಾದ ಅನುಭವವಲ್ಲ.

ಯತೋ ನಾಸ್ತಿ ತತೋ ವಾಯುರ್ಋಜುರ್ಯೋಗ್ಯಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಅನ್ಯೇಷಾಂ ಸರ್ವದಾ ನಾಸ್ತಿ ಅತೋ ನ ಋಜವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೩,೧೬.

ಅದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ ವಾಯುವನ್ನು ನೇರವಾದವನು, ಯೋಗ್ಯನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇತರರಿಗೆ ಅದು ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ನೇರವಾದವರು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಹರಿಂ ದರ್ಶಯತೇ ವಾಪಿ ಅಪರೋಕ್ಷೇಣ ಸರ್ವದಾ । ಮೋಕ್ಷಾಧಿಕಾರಿಣಾಂ ಕಾಲೇ ಅತಃ ಪ್ರಜ್ಞೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹರಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಕ್ತಿಗೆ ಅರ್ಹರಾದವರಿಗೆ ಅವನು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವನು.

ಪರೋಕ್ಷೇಣಾಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹರಿಂ ದರ್ಶಯತೇ ಸದಾ । ಅತೋ ವಾಯುಃ ಸದಾ ವೀನ್ದ್ರ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯೇವ ಕೀರ್ತಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹರಿಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಹಕ್ಕಿಗಳ ಇಂದ್ರನೇ, ವಾಯುವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹಿತಾಹಿತೋಪದೇಷ್ಟೃತ್ವಾದ್ಭಕ್ತಾನಾಂ ಹೃದಯೇ ಸ್ಥಿತಃ । ತತಶ್ಚ ಗುರುಸಂಜ್ಞಾಂ ಚಾಪ್ಯವಾಪ ಸ ಚ ಮಾರುತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಯಾವುದು ಹಿತ, ಯಾವುದು ಅಹಿತ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಭಕ್ತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗಾಗಿ ವಾಯುವಿಗೆ ಗುರು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕೂಡ ಬಂದಿದೆ.

ಯೋಗಿನಾಂ ಹೃದಯೇ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸಧ್ಯಾಯತಿ ಹರಿಂ ಪರಮ್ । ಪಾರ್ಥಕ್ಯೇನಾಪಿ ತಂ ಧ್ಯಾಯನ್ಮಹಾಧ್ಯಾತೇತಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಯೋಗಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಪರಮ ಹರಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿದರೂ ಅವನನ್ನು ಮಹಾಧ್ಯಾತೃ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯದ್ಯೋಗ್ಯತಾನುಸಾರೇಣ ವಿಜಾನಾತಿ ಪರಂ ಹರಿಮ್ । ರುದ್ರಾದೌ ವಿದ್ಯಮಾನಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾಞ್ಜಾನಾತಿ ಸರ್ವದಾ ॥ ೩,೧೬.

ಯೋಗ್ಯತೆಯಂತೆ ಪರಮ ಹರಿಯನ್ನು ತಿಳಿದರೆ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಇತರರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಯಾವಾಗಲೂ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಅತೋ ವೈ ವಿಜ್ಞನಾಮಾಸೌ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಹಿ ಖಗಸತ್ತಮ । ಕಾಮ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ತ್ಯಾಗಾದ್ವಿರಾಗ ಇತಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನನ್ನು ವಿವೇಕವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಾಂಛೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಅವನನ್ನು ವೈರಾಗ್ಯವೆಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಥವಾಯೋಗಿನಾಂ ನಿತ್ಯಂ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸ ಮಾರುತಃ । ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸಂಜನಯತಿ ವಿರಾಗ ಇತಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಅಥವಾ ಯೋಗಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರುವ ವಾಯುವು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ವೈರಾಗ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೇವಾನಾಂ ಪುಣ್ಯಪಾಪಾಭ್ಯಾಂ ಸುಖಮೇವೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್ । ತತ್ಸುಖಂ ತೂತ್ತರೇಷಾಂ ಚ ವಾಯುಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ಚ ॥ ೩,೧೬.

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪದಿಂದ ಸುಖವು ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಸುಖವು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಾಯುವರವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ.

ದೇವಾನಾಂ ಚ ಋಷೀಣಾಂ ಚ ಉತ್ತಮಾನಾಂ ನೃಣಾಂ ತಥಾ । ಸುಖಾಂಶಂ ಜನಯೇದ್ವಾಯುರ್ಯತೋತಃ ಸುಖಸಂಜ್ಞಕಃ ॥ ೩,೧೬.

ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಸುಖದ ಭಾಗವನ್ನು ವಾಯುವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುಖವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಭುನಕ್ತಿ ಸರ್ವದಾ ವೀದ್ರಂ ತತ್ರ ಮುಖ್ಯಸ್ತು ಮಾರುತಃ । ದುಃ ಖಶೋಕಾದಿಕಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೇವಾನಾಂ ಭವತಿ ಪ್ರಭೋ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಕ್ಕಿಗಳ ಇಂದ್ರನೇ, ಅವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನು ವಾಯುವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕೆಲವೊಂದು ದುಃಖ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ಇತರವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಪ್ರಭು.

ತಚ್ಚಾಸುರಾವೇಶವಶಾದಿತ್ಯವೇಹಿ ನ ಸಂಶಯಃ । ತಜ್ಜೀವಸ್ಯ ಭವೇತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೈತ್ಯಾನಾಂ ಕ್ರಮಶೋ ಭವೇತ್ ॥ ೩,೧೬.

ಅದು ಅಸುರರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆ ಜೀವಿಗೆ ದೈತ್ಯರ ಸ್ವಭಾವ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಯತಃ ಕಲಿಶ್ಚಾಧಿಕಃ ಸ್ಯಾದತೋ ದುಃ ಖೀತಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ । ದೈತ್ಯಾನಾಂ ಪುಣ್ಯಪಾಪಾಭ್ಯಾಂ ದುಃಖಮೇವೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಇಲ್ಲಿ ಕಳಿಯುಗ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಿ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸದಾ ದುಃಖಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೈತ್ಯರಿಗೆ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪದಿಂದ ದುಃಖ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ತದ್ದುಃಖಮುತ್ತರೇಷಾಂ ಚ ಕಲಿಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ಚ । ಭುನಕ್ತಿ ಸರ್ವದಾ ವೀನ್ದ್ರ ತತಃ ಕಲಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಅವರ ದುಃಖವು ಕಳಿಯುಗದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸುಖಹರ್ಷಾದಿಕಂ ಕಿಂಚಿದ್ದೈತ್ಯಾನಾಂ ಭವತಿ ಪ್ರಭೋ । ದೇವಾವೇಶೋ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ನಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ ॥ ೩,೧೬.

ಪ್ರಭುವೇ, ದೈತ್ಯರಿಗೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಂತೋಷ, ಆನಂದ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಗಬಹುದು. ಆಗ ಅವನಲ್ಲಿ ದೇವರ ಪ್ರಭಾವ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಯೋಚನೆ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.

ದೇವಾನಾಂ ನಿರಯೋ ನಾಸ್ತಿ ದೈತ್ಯಾನಾಂ ವಿನತಾಸುತ । ಸುಖಸ್ವರೂಪಂ ತನ್ನಾಸ್ತಿ ವಿಷಯೋತ್ಥಮಪಿ ದ್ವಿಜ ॥ ೩,೧೬.

ವಿನತೆಯ ಮಗನೇ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನರಕವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ; ದೈತ್ಯರಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸಂತೋಷವೂ ಇಲ್ಲ, ಸಂವೇದನೆಗಳಿಂದ ಬರುವದು ಕೂಡ ಇಲ್ಲ, ದ್ವಿಜನೇ.

ವಿಷಯೋತ್ಥಂ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ದೇವಾವೇಶಾದುದೀರಿತಮ್ । ತಮೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ ದೇವಾನಾಂ ದುಃಖಂ ನಾಸ್ತಿ ಸ್ವರೂಪತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಸಂವೇದನೆಗಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ದೇವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾದರೂ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಂಧಕಾರವೇ ಇಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ದುಃಖವೂ ಇಲ್ಲ.

ವಿಷಯೋತ್ಥಂ ಮಹಾದುಃಖಂ ದೇವಾನಾಂ ನಾಸ್ತಿ ಸರ್ವದಾ । ದುಃಖಶೋಕಾದಿಕಂ ಕಿಂ ಚಿದಸುರಾವೇಶತೋ ಭವೇತ್ ॥ ೩,೧೬.

ಸಂವೇದನೆಗಳಿಂದ ಬರುವ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಸುರರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದುಃಖ, ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಗಬಹುದು.

ಅತಃ ಕಲಿಃ ಸದಾ ದುಃಖೀ ಸುಖೀ ವಾಯುಸ್ತು ಸರ್ವದಾ । ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮೃಷೀಣಾಂ ಚ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಖಗೇಶ್ವರ ॥ ೩,೧೬.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಕಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ದುಃಖಿತನು, ವಾಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿರುವನು. ಮಾನವರಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ, ಖಗಪತಿಯೇ, ಸುಖವೂ ದುಃಖವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಭವೇತ್ತತ್ಪುಣ್ಯಪಾಪಾಭ್ಯಾಂ ಪುಣ್ಯಭೋಗೀ ಚ ಮಾರುತಃ । ಕಷ್ಟಭಙ್ಗಃ ಕಲಿಲಯೋ ನಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ ॥ ೩,೧೬.

ಇದು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ವಾಯು ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಳಿಗೆ ಕಷ್ಟಗಳ ನಿವಾರಣೆ ಇದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಯೋಚನೆ ಬೇಡ.

ಪ್ರಾಣಾದಿಸುಖಪರ್ಯನ್ತಾ ಅಂಶಾ ಏಕೋನವಿಂಶತಿಃ । ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ ಸಂತಿ ಲೋಕೇಷು ಪೃಥಕ್ಸಂತಿ ಖಗೇಶ್ವರ ॥ ೩,೧೬.

ಉಸಿರಿನ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒಟ್ಟು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಭಾಗಗಳು ಪ್ರಪಂಚಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿವೆ, ಖಗಪತಿಯೇ.

ಮಾರುತರೇವತಾರಾಂಶ್ಚ ಶೃಣು ಪಕ್ಷೀನ್ದ್ರಸತ್ತಮ । ಚತುರ್ದಶಸು ಚನ್ದ್ರೇಷು ದ್ವಿತೀಯೌ ಯೋ ವಿರೋಚನಃ ॥ ೩,೧೬.

ಮಾರುತ ಮತ್ತು ರೇವತ ಅವರ ಭಾಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳು, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಚಂದ್ರರಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ವಿರೋಚನ.

ಸ ವಾಯುರಿತಿ ಸಂಪ್ರೋಕ್ತ ಇನ್ದ್ರಾದೀನಾಂ ಖಗೇಶ್ವರ । ಹರಿತತ್ತ್ವೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸ ವಿಷ್ವಗ್ಯಾವ್ಯತೇಕ್ಷಣಃ ॥ ೩,೧೬.

ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಇತರರ ನಡುವೆ ಅವನನ್ನು ವಾಯು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಖಗಪತಿಯೇ. ಹರಿ ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ, ಬದಲಾಗದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.