ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಾನ್ತಃ ಪದ್ಮನಾಭೋ ಯೋ ಜಾತಃ ಕಮಲಾಸನಃ । ಸ ಚರ್ತುಮುಖಸಂಜ್ಞಾಂ ಚಾಪ್ಯವಾಪ ಖಗಸತ್ತಮ ॥ ೩,೧೬.

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೊಳಗೆ, ಕಮಲನಾಭನು, ಕಮಲಾಸನನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳವನು ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪಡೆದನು, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೆ.

ಏವಂ ಚತ್ವಾರಿರೂಪಾಣಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಕೀರ್ತಿತಾನಿ ಚ । ವಾಯೋರ್ನಾಮಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯೇಹಂ ಶೃಣು ಪಕ್ಷೀನ್ದ್ರಸತ್ತಮ ॥ ೩,೧೬.

ಈ ರೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ನಾನು ವಾಯುವಿನ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ, ನೀನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು.

ಸಂಕರ್ಷಣಾಚ್ಚ ಗರುಡ ಜಯಾಯಾಂ ಯೋ ವಭೂವ ಹ । ಸ ವಾಯುಃ ಪ್ರಥಮೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಪ್ರಧಾನ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಸಂಕರ್ಷಣನಿಂದ ಜಯಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಮೊದಲ ವಾಯು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವನನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಲೋಕಚೇಷ್ಟಾಪ್ರದತ್ವಾತ್ಸ ಸೂತ್ರನಾಮ್ನಾಪಿ ಕೀರ್ತಿತಃ । ಬದರೀಸ್ಥಸ್ಯ ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚ ಧೈರ್ಯೇಣ ಸ್ತವನಾಯ ಸಃ ॥ ೩,೧೬.

ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಚಲನೆ ನೀಡುವ ಕಾರಣ ಅವನನ್ನು ಸೂತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬದರಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಧೃತಿರೂಪಂ ಯಯೌ ವಾಯುಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಧೃತಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಯೋಗ್ಯಾನಾಂ ಹರಿಭಕ್ತಾನಾಂ ಧೃತಿರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಥಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಯು ಸ್ಥೈರ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಧೃತಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗ್ಯರಾದ ಹರಿಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ಥೈರ್ಯವಾಗಿ ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ.

ಯತೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಸ್ತತೋ ವೈ ಧೃತಿಸಂಜ್ಞಕಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸ್ಮರತೇ ಸರ್ವದಾ ಹರಿಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಧೃತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅತೋ ವಾಯುಃಸ್ಥಿತಿರ್ನಾಮ ಬಭೂವ ಖಗಸತ್ತಮ । ಅಥವಾ ವಾಯುರೇವೈಕಃ ಶ್ವೇತದ್ವೀಪಗತಂ ಹರಿಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಆದಕಾರಣ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ, ವಾಯುವನ್ನು ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ಶ್ವೇತದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹರಿಯನ್ನು ವಾಯುವೇ ಸದಾ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸದಾ ಸ್ಮರತಿ ವೈ ವೀನ್ದ್ರ ಅತೋಸೌ ಸ್ಮೃತಿಸಂಜ್ಞಕಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹೃದಿಸ್ಥಿತ್ವಾ ಜ್ಞಾತೋ ವಿಷ್ಣೋರುದೀರಣಾತ್ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಮೃತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ, ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು.

ಅತೋ ಮೇ ಮುಕ್ತಿನಾಮಾಭೂದ್ವಾಯುರೇವ ನ ಸಂಶಯಃ । ಜ್ಞಾನದ್ವಾರೇಣ ಭಕ್ತಾನಾಂ ಮುಕ್ತಿದೋ ಮದನುಜ್ಞಯಾ ॥ ೩,೧೬.

ಆದ್ದರಿಂದ, ವಾಯುವೇ ಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನನ್ನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

ಯತೋ ಸೌ ವಾಯುರೇವೈಕೋ ಮುಕ್ತಿನಾಮಾ ಭೂವಹ । ವಿಷ್ಣೌ ಭಕ್ತಿಂ ವರ್ಧ್ಯತಿ ಭಕ್ತಾನಾಂ ಹೃದಿ ಸಂಸ್ಥಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಯುವೇ ಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದದ್ದರಿಂದ, ಅವನು ಭಕ್ತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅತೋಸೌ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಶ್ಚ ಕೀರ್ತಿತೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಏಷೋಸೌ ಸರ್ವಜೀವಾನಾಂ ಚಿತ್ತಸಂಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ ॥ ೩,೧೬.

ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು—ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಚಿತ್ತ ಎಂದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಚಿತ್ತರೂಪೋ ಯತೋ ವಾಯುರತಶ್ಚಿತ್ತಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಪ್ರಭುಃ ಪ್ರಭೂಣಾಂ ಗರುಡ ಸೋದರಾಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಯು ಚಿತ್ತಸ್ವರೂಪನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಚಿತ್ತ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪ್ರಭುಗಳಿಗೂ ಪ್ರಭು, ಗರುಡನೇ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸಹೋದರರಿಗೂ ಅಧಿಪತಿ.

ಅತಸ್ತು ವಾಯುರೇವೈಕೋ ಮಹಾಪ್ರಭುರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹೃಹಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಬಲಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸತ್ತಮ ॥ ೩,೧೬.

ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಯುವೇ ಮಹಾಪ್ರಭು ಎಂದು ನೆನಪಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ, ಅವರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಮಹಾತ್ಮನೇ.

ಅತೋ ಬಲಮಿತಿ ಹ್ಯಾಖ್ಯಾಮವಾಪ ವಿನತಾಸುತ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಾದಿಕೈರ್ಜನೈಃ ॥ ೩,೧೬.

ಆ ಕಾರಣದಿಂದ, ವಿನತೆಯ ಪುತ್ರನೇ, ಅವನು ಬಲ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ, ಪುತ್ರ, ಮೊಮ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಜನರ ಮೂಲಕ.

ಯಾಜನಂ ಕುರುತೇ ನಿತ್ಯಮತೋಸೌ ಯಷ್ಟೃಸಂಜ್ಞಕಃ । ಅನನ್ತಕಲ್ಪಮಾರಭ್ಯ ವಾಯುಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ಚ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಯಜಮಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತ ಕಾಲದ ಆರಂಭದಿಂದ ವಾಯುವಿನವರೆಗೆ.

ವಕ್ರತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಋಜುರ್ಯೋಗ್ಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಯೋಗಸ್ಯ ವಕ್ರತಾ ನಾಮ ಕಾಮ್ಯತಾ ಹರಿಪೂಜನೇ । ಈಶರುದ್ರಾದಿಕಾನಾಂ ಚ ಕಾಮ್ಯೇನ ಹರಿಪೂಜನಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಕ್ರತೆ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಯಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಕ್ರತೆ ಎಂದರೆ ಹರಿಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಇರುವುದು. ಈಶ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಇತರರು ಕೂಡ ಆಸೆಯಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕಸ್ಯಚಿತ್ತ್ವಥ ಪಕ್ಷೀನ್ದ್ರ ಹ್ಯತಸ್ತ್ವನೃಜವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೩,೧೬.

ಆದರೆ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ, ಕೆಲವರನ್ನು ಸತ್ಯವಂತರಲ್ಲ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಋಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ಮಧ್ಯೇಪಿ ಕಾಮ್ಯೇನ ಹರಿಪೂಜನಮ್ । ಅತೋ ನ ಋಜವೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಚ ಕಾ ಕಥಾ ॥ ೩,೧೬.

ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರೂ ಕೂಡ ಆಸೆಯಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸತ್ಯವಂತರಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಮಾನವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು?

ಯಾವತ್ಕಾಮ್ಯಸಪರ್ಯಾಂ ವೈ ನ ಜಹಾತಿ ನರೋತ್ತಮಃ । ತಥಾ ಋಷ್ಯಾದಯಶ್ಚೈವ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಪರಿಪನ್ಥಿನೀಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಯಾವಾಗಲೂ ಆಸೆಯಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಿಡದವರೆಗೆ, ಮಹಾಮನುಷ್ಯನು ಕೂಡ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರು ಕೂಡ, ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಅನಾದಿಕಾಲಮಾರಭ್ಯ ಕರ್ಮಜನ್ಯಾ ಚ ವಾಸನಾ । ಮೋಕ್ಷಾಧಿಕಾರಿಣಃ ಸರ್ವೇ ಕುರ್ವತೇ ಕಸ್ಯ ಪೂಜನಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಆದಿಕಾಲದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಮನಸ್ಸಿನ ವಾಸನೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಮುಕ್ತಿಗೆ ಅರ್ಹರಾದ ಎಲ್ಲರೂ ಯಾರಾದರೂ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ನಷ್ಟಪ್ರಾಯಂ ಚ ತತ್ಸರ್ವಂ ಗುರೋಃ ಸಂಜ್ಞಾನಬೋಧಕಾತ್ । ಪ್ರಾಪ್ಯಯೋಗಂ ಸಮಾಚರ್ಯ ಅನ್ತೇ ಮೋಕ್ಷಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ ೩,೧೬.

ಆ ವಾಸನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಗುರುದಿಂದ ಜ್ಞಾನೋದಯವಾಗುವ ಮೂಲಕ ಬಹುತೇಕ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಯೋಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.

ಕಾಮ್ಯೇನ ಪೂಜನಂ ವಿಷ್ಣೋರೈಶ್ವರ್ಯಂ ಪ್ರದದಾತಿ ಚ । ಜ್ಞಾನಂ ಚ ವಿಪರೀತಂ ಸ್ಯಾತ್ತೇನ ಯಾತ್ಯಧರಂ ತಮಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಂಛೆಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಐಶ್ವರ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ಜ್ಞಾನವು ತಪ್ಪಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತದೇವ ವಿಪರೀತಂ ಚೇಜ್ಜ್ಞಾನಾಯ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಶಿಲಾಯಾಂ ವಿಷ್ಣುಬುದ್ಧಿಸ್ತು ವಿಷ್ಣುಬುದ್ಧಿರ್ದ್ವಿಜೇ ತಥಾ ॥ ೩,೧೬.

ಅದೇ ತಪ್ಪಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಭಾವಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಭಾವಿಸುವುದೂ ವಿಷ್ಣುಭಾವನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಲಿಲೇ ತೀರ್ಥಬುದ್ಧಿಸ್ತು ರೋಣುಕಾಯಾಂ ತಥೈವ ಚ । ಶಿವೇ ಸೂರ್ಯೇ ಷಣ್ಮುಖೇ ಚ ವಿಷ್ಣುಬುದ್ಧಿಃ ಖಗೇಶ್ವರ ॥ ೩,೧೬.

ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಭಾವನೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಶಿವ, ಸೂರ್ಯ, ಷಣ್ಮುಖನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಾವನೆ, ಹಕ್ಕಿಗಳ ರಾಜನೇ.

ಇತ್ಯಾದ್ಯಮಖಿಲಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಿಪರೀತಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಶಿಲಾದ್ಯೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಐಕ್ಯೇನೈವ ವಿಚಿನ್ತನಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಹೀಗೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಪ್ಪಾದದ್ದು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕಲ್ಲು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭಾವದಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಷ್ಣುಬುದ್ಧಿರಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ನ ತು ತತ್ರಸ್ಥವೇದನಮ್ । ಅನಾದ್ಯನನ್ತಕಾಲೇಪಿ ಕಾಮ್ಯೇನ ಹರಿಪೂಜನಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಇದನ್ನು ವಿಷ್ಣುಭಾವನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಅನುಭವವಲ್ಲ; ಅನಂತಕಾಲವೂ ವಾಂಛೆಯಿಂದ ಹರಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ನಿಜವಾದ ಅನುಭವವಲ್ಲ.

ಯತೋ ನಾಸ್ತಿ ತತೋ ವಾಯುರ್ಋಜುರ್ಯೋಗ್ಯಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಅನ್ಯೇಷಾಂ ಸರ್ವದಾ ನಾಸ್ತಿ ಅತೋ ನ ಋಜವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೩,೧೬.

ಅದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ ವಾಯುವನ್ನು ನೇರವಾದವನು, ಯೋಗ್ಯನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇತರರಿಗೆ ಅದು ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ನೇರವಾದವರು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಹರಿಂ ದರ್ಶಯತೇ ವಾಪಿ ಅಪರೋಕ್ಷೇಣ ಸರ್ವದಾ । ಮೋಕ್ಷಾಧಿಕಾರಿಣಾಂ ಕಾಲೇ ಅತಃ ಪ್ರಜ್ಞೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹರಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಕ್ತಿಗೆ ಅರ್ಹರಾದವರಿಗೆ ಅವನು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವನು.

ಪರೋಕ್ಷೇಣಾಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹರಿಂ ದರ್ಶಯತೇ ಸದಾ । ಅತೋ ವಾಯುಃ ಸದಾ ವೀನ್ದ್ರ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯೇವ ಕೀರ್ತಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹರಿಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಹಕ್ಕಿಗಳ ಇಂದ್ರನೇ, ವಾಯುವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.