ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಕೃಷ್ಣಾವತಾರೇ ಕನ್ಯೇವ ನನ್ದಪುತ್ರಾನುಜಾ ಹಿ ಸಾ । ರಜೋಭಿಮಾನಿಭೂದೇವೀ ಭಾರ್ಯಾ ಸಾ ಸೂಕರಸ್ಯ ಚ ॥ ೩,೧೬.

ಕೃಷ್ಣಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ನಂದನ ಮಗನ ತಮ್ಮಿಯೆಂದು ಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ರಾಜೋಗುಣಕ್ಕೆ ಅಭಿಮಾನಿಯಾಗಿರುವ ದೇವಿ, ಆಕೆ ವಾರಾಹ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ.

ವೇದಾಭಿಮಾನಿನೀ ವೀನ್ದ್ರ ಅನ್ನಪೂರ್ಣಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ । ನಾರಾಯಣಸ್ಯ ಭಾರ್ಯಾ ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀರೂಪಾ ತ್ವಜಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ ೩,೧೬.

ವೇದಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿರುವ ಆಕೆಯನ್ನು ಅನ್ನಪೂರ್ಣೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಾರಾಯಣನ ಪತ್ನಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಾಗಿ, ಅವಳು ಅಜಾರೂಪಿಣಿಯಾಗಿಯೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.

ಯಜ್ಞಾಖ್ಯಸ್ಯ ಹರೇರ್ಭಾರ್ಯಾ ದಕ್ಷಿಣಾ ಸಂಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ॥ ೩,೧೬.

ಯಜ್ಞ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಜಯನ್ತೀ ವೃಷಭಸ್ಯೈವ ಪತ್ನೀ ಸಂಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ । ವಿದೇಹಪುತ್ರೀ ಸೀತಾ ತು ರಾಮಭಾರ್ಯಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ॥ ೩,೧೬.

ಜಯಂತಿಯನ್ನು ವೃಷಭನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದೇಹನ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ರುಕ್ಮಿಣೀಸತ್ಯಭಾಮಾ ಚ ಭಾರ್ಯೇ ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ಕೀರ್ತಿತೇ । ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ಹ್ಯನನ್ತಾಶ್ಚಾಪ್ಯಾವತಾರಾಃ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ ॥ ೩,೧೬.

ರುಕ್ಮಿಣಿ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಇಬ್ಬರೂ ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿಯರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅನೇಕ, ಅನಂತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವತಾರಗಳಿವೆ.

ರಮಾಯಾಃ ಸಂತಿ ವಿಪ್ರೇನ್ದ್ರ ಭೇದಹೀನಾಃ ಪರಸ್ಪರಮ್ । ಅನನ್ತಾನನ್ತಗುಣಕಾದ್ವಿಷ್ಣೋರ್ನ್ಯೂನಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ॥ ೩,೧೬.

ಹೇ ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ, ರಮಾದೇವಿಯ ರೂಪಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಬೇರ್ಪಡದೆ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಅವು ಅನಂತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದರೂ, ವಿಷ್ಣುವಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ವಾಯುಶ್ಚ ಶ್ರಿಯಃ ಕೋಟಿಗುಣಾಧಮೌ । ವಕ್ಷ್ಯೇ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರೂಪಂ ಶೃಣು ಪಕ್ಷೀನ್ದ್ರಸತ್ತಮ ॥ ೩,೧೬.

ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಾಯು ಇಬ್ಬರೂ ಶ್ರೀದೇವಿಗೆ ಕೋಟಿಗುಣ ಕಡಿಮೆಯವರು. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಕೇಳು, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೆ.

ವಾಸುದೇವಾತ್ಸಮುತ್ಪನ್ನೋ ಮಾಯಾಯಾಂ ಚ ಖಗೇಶ್ವರ । ಸ ಏವ ಪುರುಷೋನಾಮ ವಿರಿಞ್ಚ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಸುದೇವನಿಂದ, ಮಾಯೆಯೊಳಗೆ, ಪುರಷನೆಂಬವನು ಉದ್ಭವಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ವಿರಿಂಚಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೆ.

ಅನಿರುದ್ಧಾತ್ತು ಶಾನ್ತಾಯಾಂ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವತನುಸ್ತ್ವಭೂತ್ । ತದಾ ಮಹಾನ್ವಿರಿಞ್ಚೇತಿ ಸಂಜ್ಞಾಮಾಪ ಖಗೇಶ್ವರ ॥ ೩,೧೬.

ಅನಿರುದ್ಧನಿಂದ ಶಾಂತಾದೇವಿಯೊಳಗೆ ಮಹತ್ತತ್ವ ರೂಪವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಮಹಾನ್ ವಿರಿಂಚಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ದೊರೆಯಿತು, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೆ.

ರಜಸಾತ್ರ ಸಮುತ್ಪನ್ನೋ ಮಾಯಾಯಾಂ ವಾಸುದೇವತಃ । ವಿಧಿಸಂಜ್ಞೋ ವಿರಿಞ್ಚಃ ಸ ಜ್ಞಾತವ್ಯಃ ಪಕ್ಷಿಸತ್ತಮ ॥ ೩,೧೬.

ಇಲ್ಲಿ ರಾಜೋಗುಣದಿಂದ, ಮಾಯೆಯೊಳಗೆ, ವಾಸುದೇವನಿಂದ ವಿದ್ಯೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವಿರಿಂಚಿ ಜನಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಾನ್ತಃ ಪದ್ಮನಾಭೋ ಯೋ ಜಾತಃ ಕಮಲಾಸನಃ । ಸ ಚರ್ತುಮುಖಸಂಜ್ಞಾಂ ಚಾಪ್ಯವಾಪ ಖಗಸತ್ತಮ ॥ ೩,೧೬.

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೊಳಗೆ, ಕಮಲನಾಭನು, ಕಮಲಾಸನನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳವನು ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪಡೆದನು, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೆ.

ಏವಂ ಚತ್ವಾರಿರೂಪಾಣಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಕೀರ್ತಿತಾನಿ ಚ । ವಾಯೋರ್ನಾಮಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯೇಹಂ ಶೃಣು ಪಕ್ಷೀನ್ದ್ರಸತ್ತಮ ॥ ೩,೧೬.

ಈ ರೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ನಾನು ವಾಯುವಿನ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ, ನೀನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು.

ಸಂಕರ್ಷಣಾಚ್ಚ ಗರುಡ ಜಯಾಯಾಂ ಯೋ ವಭೂವ ಹ । ಸ ವಾಯುಃ ಪ್ರಥಮೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಪ್ರಧಾನ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ಸಂಕರ್ಷಣನಿಂದ ಜಯಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಮೊದಲ ವಾಯು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವನನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಲೋಕಚೇಷ್ಟಾಪ್ರದತ್ವಾತ್ಸ ಸೂತ್ರನಾಮ್ನಾಪಿ ಕೀರ್ತಿತಃ । ಬದರೀಸ್ಥಸ್ಯ ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚ ಧೈರ್ಯೇಣ ಸ್ತವನಾಯ ಸಃ ॥ ೩,೧೬.

ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಚಲನೆ ನೀಡುವ ಕಾರಣ ಅವನನ್ನು ಸೂತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬದರಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಧೃತಿರೂಪಂ ಯಯೌ ವಾಯುಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಧೃತಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಯೋಗ್ಯಾನಾಂ ಹರಿಭಕ್ತಾನಾಂ ಧೃತಿರೂಪೇಣ ಸಂಸ್ಥಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಯು ಸ್ಥೈರ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಧೃತಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗ್ಯರಾದ ಹರಿಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ಥೈರ್ಯವಾಗಿ ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ.

ಯತೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಸ್ತತೋ ವೈ ಧೃತಿಸಂಜ್ಞಕಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸ್ಮರತೇ ಸರ್ವದಾ ಹರಿಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಧೃತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅತೋ ವಾಯುಃಸ್ಥಿತಿರ್ನಾಮ ಬಭೂವ ಖಗಸತ್ತಮ । ಅಥವಾ ವಾಯುರೇವೈಕಃ ಶ್ವೇತದ್ವೀಪಗತಂ ಹರಿಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಆದಕಾರಣ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ, ವಾಯುವನ್ನು ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ಶ್ವೇತದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹರಿಯನ್ನು ವಾಯುವೇ ಸದಾ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸದಾ ಸ್ಮರತಿ ವೈ ವೀನ್ದ್ರ ಅತೋಸೌ ಸ್ಮೃತಿಸಂಜ್ಞಕಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹೃದಿಸ್ಥಿತ್ವಾ ಜ್ಞಾತೋ ವಿಷ್ಣೋರುದೀರಣಾತ್ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಮೃತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ, ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು.

ಅತೋ ಮೇ ಮುಕ್ತಿನಾಮಾಭೂದ್ವಾಯುರೇವ ನ ಸಂಶಯಃ । ಜ್ಞಾನದ್ವಾರೇಣ ಭಕ್ತಾನಾಂ ಮುಕ್ತಿದೋ ಮದನುಜ್ಞಯಾ ॥ ೩,೧೬.

ಆದ್ದರಿಂದ, ವಾಯುವೇ ಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನನ್ನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

ಯತೋ ಸೌ ವಾಯುರೇವೈಕೋ ಮುಕ್ತಿನಾಮಾ ಭೂವಹ । ವಿಷ್ಣೌ ಭಕ್ತಿಂ ವರ್ಧ್ಯತಿ ಭಕ್ತಾನಾಂ ಹೃದಿ ಸಂಸ್ಥಿತಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಯುವೇ ಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದದ್ದರಿಂದ, ಅವನು ಭಕ್ತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅತೋಸೌ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಶ್ಚ ಕೀರ್ತಿತೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಏಷೋಸೌ ಸರ್ವಜೀವಾನಾಂ ಚಿತ್ತಸಂಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ ॥ ೩,೧೬.

ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು—ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಚಿತ್ತ ಎಂದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಚಿತ್ತರೂಪೋ ಯತೋ ವಾಯುರತಶ್ಚಿತ್ತಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಪ್ರಭುಃ ಪ್ರಭೂಣಾಂ ಗರುಡ ಸೋದರಾಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ ॥ ೩,೧೬.

ವಾಯು ಚಿತ್ತಸ್ವರೂಪನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಚಿತ್ತ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪ್ರಭುಗಳಿಗೂ ಪ್ರಭು, ಗರುಡನೇ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸಹೋದರರಿಗೂ ಅಧಿಪತಿ.

ಅತಸ್ತು ವಾಯುರೇವೈಕೋ ಮಹಾಪ್ರಭುರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹೃಹಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಬಲಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸತ್ತಮ ॥ ೩,೧೬.

ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಯುವೇ ಮಹಾಪ್ರಭು ಎಂದು ನೆನಪಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ, ಅವರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಮಹಾತ್ಮನೇ.

ಅತೋ ಬಲಮಿತಿ ಹ್ಯಾಖ್ಯಾಮವಾಪ ವಿನತಾಸುತ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಾದಿಕೈರ್ಜನೈಃ ॥ ೩,೧೬.

ಆ ಕಾರಣದಿಂದ, ವಿನತೆಯ ಪುತ್ರನೇ, ಅವನು ಬಲ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ, ಪುತ್ರ, ಮೊಮ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಜನರ ಮೂಲಕ.

ಯಾಜನಂ ಕುರುತೇ ನಿತ್ಯಮತೋಸೌ ಯಷ್ಟೃಸಂಜ್ಞಕಃ । ಅನನ್ತಕಲ್ಪಮಾರಭ್ಯ ವಾಯುಪರ್ಯನ್ತಮೇವ ಚ ॥ ೩,೧೬.

ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಯಜಮಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತ ಕಾಲದ ಆರಂಭದಿಂದ ವಾಯುವಿನವರೆಗೆ.

ವಕ್ರತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಋಜುರ್ಯೋಗ್ಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಯೋಗಸ್ಯ ವಕ್ರತಾ ನಾಮ ಕಾಮ್ಯತಾ ಹರಿಪೂಜನೇ । ಈಶರುದ್ರಾದಿಕಾನಾಂ ಚ ಕಾಮ್ಯೇನ ಹರಿಪೂಜನಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಕ್ರತೆ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಯಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಕ್ರತೆ ಎಂದರೆ ಹರಿಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಇರುವುದು. ಈಶ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಇತರರು ಕೂಡ ಆಸೆಯಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕಸ್ಯಚಿತ್ತ್ವಥ ಪಕ್ಷೀನ್ದ್ರ ಹ್ಯತಸ್ತ್ವನೃಜವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೩,೧೬.

ಆದರೆ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನೇ, ಕೆಲವರನ್ನು ಸತ್ಯವಂತರಲ್ಲ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಋಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ಮಧ್ಯೇಪಿ ಕಾಮ್ಯೇನ ಹರಿಪೂಜನಮ್ । ಅತೋ ನ ಋಜವೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಚ ಕಾ ಕಥಾ ॥ ೩,೧೬.

ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರೂ ಕೂಡ ಆಸೆಯಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸತ್ಯವಂತರಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಮಾನವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು?

ಯಾವತ್ಕಾಮ್ಯಸಪರ್ಯಾಂ ವೈ ನ ಜಹಾತಿ ನರೋತ್ತಮಃ । ತಥಾ ಋಷ್ಯಾದಯಶ್ಚೈವ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಪರಿಪನ್ಥಿನೀಮ್ ॥ ೩,೧೬.

ಯಾವಾಗಲೂ ಆಸೆಯಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಿಡದವರೆಗೆ, ಮಹಾಮನುಷ್ಯನು ಕೂಡ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರು ಕೂಡ, ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.