ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ವಿಶಾಲಾನಾಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮನ್ಪ್ರಲಯೇ ಗುಣಸಾಮ್ಯತಾ । ಕಥಂ ಬ್ರೂಹಿ ಮಹಾಭಾಗ ಏತತ್ತತ್ತ್ವಂ ಸಮಾಸತಃ ॥ ೩,೪.

ಪರಬ್ರಹ್ಮನೇ, ಪ್ರಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶಾಲ ಗುಣಗಳ ಸಮಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ? ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನನಗೆ ಹೇಳು.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಉವಾಚ । ರಾಶೀಭೂತಗುಣಾನಾಂ ತು ತ್ರಯಣಾಮಪಿ ಸತ್ತಮ । ತದಾ ವಿಮಿಶ್ರಿತತ್ವೇನ ಹ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ ॥ ೩,೪.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು: ಒಳ್ಳೆಯವನೇ, ಮೂವರು ಗುಣಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತು ಇದ್ದಾಗ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ಮಿಶ್ರ ಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಇದಾನೀಂ ಗುಣವೈಷಮ್ಯಂ ಶೃಣು ಸಮ್ಯಙ್ಮಮ ಪ್ರಿಯ । ಸೃಷ್ಟಿಕಾಲೇ ತು ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೇ ಯತ್ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಲಯೇ ಖಗ ॥ ೩,೪.

ಈಗ ನಾನು ಗುಣಗಳ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪ್ರಿಯನೇ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು.

ದಶಭಾಗೈಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವೇ ತು ಮಿಶ್ರಿತಂ ಯದ್ರ ಜಸ್ತಥಾ । ತಮಸ್ಯಪ್ಯೇಕಭಾಗೇನ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಯತ್ತು ತದ್ರಜಃ ॥ ೩,೪.

ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಷ್ಟು ರಜಸ್ಸು ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ; ಅದೇ ರೀತಿ ರಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಷ್ಟು ಮಿಶ್ರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ತಮಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ರಜಸ್ಸು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ.

ರಜಸ್ಯಪ್ಯೇಕಭಾಗೇನ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಯಚ್ಚ ತದ್ರಜಃ । ಏವಂ ದ್ವಾದಶಭಾಗೈಶ್ಚ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಸರ್ವಶೋ ರಜಃ ॥ ೩,೪.

ರಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ರಜಸ್ಸು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಒಟ್ಟು ಹನ್ನೆರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಜಸ್ಸು ಇರುವಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ತ್ವಸ್ತೈರ್ದಶಭಾಗೈಶ್ಚ ತಥೈಕೇನ ರಜೋಂಶಿನಾ । ಏವಮೇಕಾದಶೈರ್ಭಾಗೈಸ್ತಮಸ್ಥಾಂಶೇನ ವೈ ವ್ದಿಜ ॥ ೩,೪.

ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಆ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಭಾಗ ರಜಸ್ಸು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಹನ್ನೊಂದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಮಸ್ಸು ಸೇರಿರುತ್ತದೆ, ದ್ವಿಜನೇ.

ಮಿಶ್ರಿತಂ ಭವತಿ ಹ್ಯದ್ಧಾ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಂ ತದಾ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಏತದನ್ಯೋ ವಿಶೇಷಶ್ಚ ಮನ್ತಧ್ಯೋ ವಿನತಾಸುತ ॥ ೩,೪.

ಹೀಗೆ ಮಿಶ್ರಣವಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಮಹತ್ತತ್ವವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಿನತೆಯ ಪುತ್ರನೇ, ಇದು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಏಕಾಂಶಸ್ತಾಮಸೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವೇ ನ ಸಂಶಯಃ । ಏವಂ ತ್ರಯೋದಶೈರ್ಭಾಗೈರ್ಮಿಶ್ರಿತಂ ತಚ್ಚ ಸತ್ತಮ ॥ ೩,೪.

ಮಹತ್ತತ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗ ತಮಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ಹದಿಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಒಳ್ಳೆಯವನೇ.

ಏವಮೇತದ್ವಿಜಾನೀಯಾನ್ನಾನ್ಯಥಾ ತು ಕಥಞ್ಚನ । ಗರುಡ ಉವಾಚ । ಚತುರ್ಮುಖಾಚ್ಛ್ರುತಂ ಪೂರ್ವಂ ಭಗವನ್ಸಾತ್ತ್ವತಾಂ ಪತೇ ॥ ೩,೪.

ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಗರುಡನು ಹೇಳಿದನು: ಭಗವಂತನೇ, ಸಾತ್ತ್ವತರಿಗೆ ನಾಯಕನಾದವನೇ, ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಚತುರ್ಮುಖನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೆನು.

ಚತುರ್ಭಾಗಾತ್ಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಮಿತಿ ಪ್ರಭೋ । ತತ್ರೈಕಾಂಶಸ್ತಮಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ತ್ರಿಭಾಗೋ ರಜ ಏವ ಚ ॥ ೩,೪.

ಪ್ರಭುವೇ, ಮಹತ್ತತ್ವವು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗ ತಮಸ್ಸು, ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ರಜಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ತದಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರೂಪಂ ಗುಣವೈಷಮ್ಯನಾಮಕಮ್ । ಚತುರ್ಭಾಗಾತ್ಮಕಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಂ ಶ್ರುತಂ ಮಯಾ ॥ ೩,೪.

ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪವೆಂದು, ಗುಣಗಳ ಅಸಮಾನತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಮಹತ್ತತ್ವವು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.

ತ್ರಯೋದಶಾಂಶೈಃ ಸಂಭೂತಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತ್ವಯಾನಘ । ತದೇತತ್ಸಂಶಯಂ ಛಿನ್ಧಿ ಕೃಪಾಲೋ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ॥ ೩,೪.

ಹದಿಮೂರು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಅದು ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ, ಪಾಪರಹಿತನೇ; ದಯಾಮಯನೇ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನೇ, ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸು.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಉವಾಚ । ಬ್ರಹ್ಮೋಕ್ತಮ್ಯ ಮಯೋಕ್ತಸ್ಯ ವಿವಾದೋ ನಾಸ್ತಿ ಸರ್ವಥಾ । ಮೂಲಸತ್ತ್ವೇ ಮಿಶ್ರಿತಂ ಚ ದಶಭಾಗೇನ ಯದ್ರಜಃ ॥ ೩,೪.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು: ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿಗೂ ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿಗೂ ಯಾವತ್ತೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ; ಮೂಲ ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಷ್ಟು ರಜಸ್ಸು ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ.

ತತ್ಸರ್ವಂ ಚ ಮಿಲಿತ್ವೈವ ತ್ವೇಕೋ ಭಾಗಸ್ತು ಕೀರ್ತಿತಃ । ಮೂಲೇ ರಜಸಿ ಯಚ್ಚೋಕ್ತೋ ರಜೋಭಾಗಃ ಖಗೇಶ್ವರ ॥ ೩,೪.

ಅದು ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಒಂದೇ ಭಾಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂಲ ರಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ರಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗವೆಂದು ಹೇಳಿದದ್ದು, ಹಕ್ಕಿಗಳ ರಾಜನೇ,

ಭಾಗೇ ದ್ವಿತೀಯೇ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತದ್ರಜೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಮೂಲೇ ತಮಸಿ ಯಚ್ಚೋಕ್ತೋ ರಜೋಭಾಗಸ್ತಥೈವ ಚ ॥ ೩,೪.

ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದು ರಜಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂಲ ತಮಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ರಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗವೆಂದು ಹೇಳಿದುದೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ತೃತೀಯಭಾಗೋ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ನಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ । ತಥಾ ಮೂಲೇ ಚ ತಮಸಿ ಹ್ಯೇಕೋ ಭಾಗಸ್ತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೩,೪.

ಮೂರನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಚಾರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಮೂಲ ತಮಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗ ತಮಸ್ಸು ಎಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ತ್ರಿಭಾಗೋ ರಜಸಃ ಏಕಾಂಶಸ್ತಮಸಃ ಸ್ಮೃತಃ । ತದಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ದೇಹಂ ಗುಣವೈಷಮ್ಯನಾಮಕಮ್ ॥ ೩,೪.

ಹೀಗೆ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ರಜಸ್ಸು, ಒಂದು ಭಾಗ ತಮಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ದೇಹವೆಂದು, ಗುಣಗಳ ಅಸಮಾನತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗರುಡ ಉವಾಚ । ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋ ಭಾಗಾಸ್ತೇಷು ರಜಸ್ತ್ರಯಃ । ತಮಸಸ್ತ್ವೇಕ ಏವೇತಿ ತ್ವಯೋಕ್ತಂ ಗರುಡಧ್ವಜ ॥ ೩,೪.

ಗರುಡನು ಹೇಳಿದನು: ಮಹತ್ತತ್ವದ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಜಸ್ಸು, ಒಂದು ತಮಸ್ಸು ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ, ಗರುಡಧ್ವಜನೇ.

ರಜೋಭಾಗಾತ್ಮಕೋ ದೇಹೋಃ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಃ । ಇತಿ ಪ್ರತೀಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್ವಚನಾತ್ತವ ಮಾಧವ ॥ ೩,೪.

ಪರಮೇಶ್ವರಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ದೇಹವು ರಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ, ಮಾಧವನೇ, ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಕೋ ದೇಹೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಃ । ಏವಂ ಹಿ ಶ್ರೂಯತೇ ಕೃಷ್ಣ ಸಂಶಯೋ ಮೇತ್ರ ಬಾಧತೇ ॥ ೩,೪.

ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ದೇಹವು ಶುದ್ಧ ಸತ್ವದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಲಾಗಿದೆ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ.

ತಮೇವಂ ಸಂಶಯಂ ಛಿನ್ಧಿ ಯದ್ಧಿ ತಚ್ಛ್ರೋತುಮರ್ಹತಿ । ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಉವಾಚ । ತ್ರಿಭಾಗಭೂತೇ ರಜಸಿ ತಥಾ ದ್ವಾದಶಧಾಪಿ ಚ ॥ ೩,೪.

ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ನೀನು ನಿವಾರಿಸು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದನು: ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಸು ಇರುವಾಗ, ಹದಿನೆರಡು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಸ್ಸು ಇದೆ—

ರಜಸೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಸತ್ತ್ವಂ ದಶಾಂಶಾಧಿಕಮೇವ ಚ । ಪ್ರವಿಷ್ಟಮಸ್ತೀತಿ ಖಗ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ ತಚ್ಛಣು ದ್ವಿಜ ॥ ೩,೪.

ರಾಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚು ಇರುವಾಗ, ಸತ್ವವು ಹತ್ತು ಭಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಕ್ಕಿಯೇ, ಇದನ್ನು ಕೇಳು, ದ್ವಿಜನೇ.

ತಮಸೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಸತ್ತ್ವಂ ದಶಾಂಶಾಧಿಕಮೇವ ವೈ । ಪ್ರವಿಷ್ಟಮಸ್ತೀತಿ ಖಗ ವಕ್ತವ್ಯಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥ ೩,೪.

ತಮಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚು ಇರುವಾಗಲೂ, ಸತ್ವವು ಹತ್ತು ಭಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು, ಹಕ್ಕಿಯೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ತಮಸೋಪೇಕ್ಷಯಾ ತತ್ರ ತಮ ಏಕಾದಶಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಏಕಾಂಶಸ್ತು ರಜೋ ಜ್ಞೇಯಮೇವಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ । ಏವಂ ಚ ಮಿಲಿತಾನ್ಭಾಗಾನ್ವಕ್ಷ್ಯೇ ಶೃಣು ಮಹಾಮತೇ ॥ ೩,೪.

ಅಲ್ಲಿ ತಮಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚು ಇರುವಾಗ, ತಮಸ್ಸು ಹನ್ನೊಂದು ಭಾಗ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಒಂದು ಭಾಗ ರಾಜಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಹೀಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಅವುಗಳ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಮಹಾಮತಿವಂತನೇ, ಕೇಳು.

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಸಮುತ್ಪತ್ತಾ ಉಪಾದಾನಂ ಖಗೇಶ್ವರ । ತ್ರಯೋದಶಾಂಶಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ದ್ವಾದಶಾಶಂ ರಜಃ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೩,೪.

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಉದಯವಾದಾಗ, ಹಕ್ಕಿಗಳ ರಾಜನೇ, ಮೂಲಕಾರಣವನ್ನು ಹದಿಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ರಾಜಸ್ಸು ಹದಿನೆರಡು ಭಾಗ ಎಂದು ನೆನಪಿಡಲಾಗಿದೆ.

ಏಕಾಂಶಸ್ತಮಸೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತತ್ರ ಭಾಗಾಞ್ಛೃಣು ದ್ವಿಜಾ । ಆದೌ ತು ದ್ವಾದಶಾಂಶೇಷು ಭಾಗಾನ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತಚ್ಛೃಣು ॥ ೩,೪.

ಒಂದು ಭಾಗ ತಮಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಈಗ ಅವುಗಳ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೇಳು, ದ್ವಿಜನೇ; ಮೊದಲಿಗೆ ಹದಿನೆರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು.

ಏಕಾಂಶಸ್ತಮಸೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತದ್ದಶಾಂ ಶಾಧಿಕಂ ರಜಃ । ತಚ್ಛತಾಂಶಾಧಿಕಂ ಸತ್ತ್ವಮೇವಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ॥ ೩,೪.

ಒಂದು ಭಾಗ ತಮಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹತ್ತು ಭಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಜಸ್ಸು, ಮತ್ತು ನೂರು ಭಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸತ್ವ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಏಕಾಂಶತಮಸಿ ಹ್ಯೇವಂ ವಿಭಾಗಾಞ್ಛೃಣು ಸತ್ತಮ । ಏಕಾಂಶಸ್ತು ರಜೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತಮೋ ಹ್ಯೇಕಾ ದಶಾಧಿಕಮ್ ॥ ೩,೪.

ಒಂದು ಭಾಗ ತಮಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೇಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ; ಒಂದು ಭಾಗ ರಾಜಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ತಮಸ್ಸು ಹನ್ನೊಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ತಮೋಭಾಗಾಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತದ್ದಶಾಂಶಾಧಿಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಸತ್ತ್ವಭಾಗ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯೋ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವೇ ಖಗೇಶ್ವರ ॥ ೩,೪.

ತಮಸ್ಸಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹತ್ತು ಭಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸತ್ವದ ಭಾಗವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಕ್ಕಿಗಳ ರಾಜನೇ.