ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಓಂ ನಮೋ ನಾರಾಯಣಾಯ. ಸೂತ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಪವಿತ್ರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೆ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ವೈಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಚತುರ್ಧಶಾಕ್ಷರ ಛಂದಸ್ಸು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಕಲೆಯೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಹಚರರೂ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ರಸಗ್ರಹ, ಶ್ರಕ್ಶ್ರಾ ಮತ್ತು ವಸುಶೈಲ ಛಂದಸ್ಸುಗಳೂ ಸಹ ಈ ವರ್ಗದಲ್ಲಿವೆ. ಮಣಿಗುಣಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಮಾಲಿನೀ ಛಂದಸ್ಸು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ನನಮಾ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ವಸುಸ್ವರ, ನಜೌ, ಭಜ್ರಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಭದ್ರಕ ಕೂಡ ಈ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಇಲಾ, ಸಯೌ ಮತ್ತು ನನೌ—ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಂಟು ಚಿತ್ರಲೇಖಾ ಸ್ವರಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಮರೌ ಮತ್ತು ಮಯೌ ಕೂಡ ಇದ್ದರೆ, ಇದನ್ನು ಶರ್ಕರೀ ಛಂದಸ್ಸೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಖಂ, ವೃಷಭ, ಗಜ, ಜೃಂಭಿತ, ಭ್ರಣನಾ ಮತ್ತು ನಾಗೌ; ನಜಭಜರಾ, ವಾಣಿನೀ ಮತ್ತು ಗಃ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಎಂಟು ಪಿಂಗಲ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ರಸರುದ್ರ, ಶಿಖರಿಣೀ, ಯಮೌ, ನಸಭಲಾ ಮತ್ತು ಗುರು; ವಸುಗ್ರಾಯತಿ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ಪೃಥ್ವೀ, ಜಸೌ, ಜಸಯಲಾ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಹತ್ತು ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ವಂಶಪತ್ರ ಛಂದಸ್ಸು ಬರುತ್ತದೆ; ಭ್ರೌಣಭಾ ಲಘು. ಆರು ವೇದಾಶ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಹರಿಣೀ ಛಂದಸ್ಸು, ನಸಮಾ ಮತ್ತು ರಸಲಾ ಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಮಂದಾಕ್ರಾಂತಾ ಛಂದಸ್ಸು ಆರು ನಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮಭನಾ ಮತ್ತು ತತಗಾ ಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ನರ್ಡಟಕ, ನಜಭಜಾ, ಜಲೌ ಮತ್ತು ಗೋ ಕೂಡ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಾಗಿವೆ. ಸಪ್ತಾರ್ಥ್ವ, ಕೊಕಿಲ ಮತ್ತು ಕಮತ್ಯಷ್ಟಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ; ಭೂತಾರ್ಥ್ವ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಕುಸುಮಿತಲತಾ, ಎಂಟು ಎಂಟೌ, ನ್ಯೌ ಮತ್ತು ಯಯೌ ಧೃತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಆಗಿವೆ. ರಸಾರ್ಥ್ವ ಮತ್ತು ಅಶ್ವ, ಯಮೌ, ನ್ಸೌ ಮತ್ತು ರೌಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೇಘವಿಸ್ಫುರ್ಜಿತ ಛಂದಸ್ಸು, ರಗೌ; ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಮಹ್, ಸೂರ್ಯಶ್ವ, ಸಂಸತಾ ಮತ್ತು ಸ್ಥಗೌಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಅತಿಧೃತಿ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ನಂತರ ಕೃತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಏಳು ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಋತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುವದನಾ, ಭ್ರೌ, ಮನೌ ಮತ್ತು ಯಭಲಾ ಗುರುಗಳಾಗಿವೆ. ವೃತ್ತ ಛಂದಸ್ಸು ರಜೌ, ಪಾದದಲ್ಲಿ ರಜೌ, ರಜೌ, ಗೋ ಮತ್ತು ಲಃಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೃತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಆಗಿದೆ; ಮೂರು ಏಳರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಗ್ಧರಾ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮನಭನೈಸ್ತ್ರ್ಯೈಃ. ದಿಗರ್ಕ, ಭದ್ರಕ ಛಂದಸ್ಸು, ಭ್ರೌ, ನ್ರೌ, ನರನಾ, ಗೋ—ಇವುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ; ನಜೌ, ಭಶ್ವಾಶ್ವ, ಲಲಿತ, ಜಭೌ ಮತ್ತು ಜಭಲಗಾ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸುಗಳೂ ಇವೆ. ಮತ್ತಾಕ್ರೀಡಾ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಬಾಣ, ಹತ್ತು ಮೌ, ತನೌ, ನನೌ, ನಲೌ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಕೃತಿ ಛಂದಸ್ಸು, ಚಿನ್ನಾ ಎಂಬುದು ಸಂಕೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಐದು ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಅರ್ಕ, ಭತೌ, ತನ್ವೀ, ನಸಭಾ ಮತ್ತು ಭನಯಾ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ; ಕ್ರೌಂಚ ಪಾದಗಳು, ಬಾಣ, ಶರ, ವಸುಶೈಲ, ಭಮೌ ಮತ್ತು ಸಭೌಗಳಿವೆ. ನೌ, ನೌ ಮತ್ತು ಗೋ—ಅತಿಕೃತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಉತ್ತಕೃತಿ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು; ವಸ್ವೀ, ಈಶ, ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಮತನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭುಜಂಗವಿಜೃಂಭಿತ ಛಂದಸ್ಸು. ನನರಸ್ ಮತ್ತು ಲಘುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಪವಾಹಾಖ್ಯಕ ಛಂದಸ್ಸು; ಆರು ಗುಹ ಮತ್ತು ರಸ, ಬಾಣ, ಮೊನಃ ಮತ್ತು ಆರು ಸಗಗಾ ಗಣಗಳಿವೆ. ಚಂಡ ಛಂದಸ್ಸು, ಪ್ರಪಾತ, ದಂಡಕ, ನೌ ಮತ್ತು ನಂತರ ಅಗರ; ರಫೆ, ವೃದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ವ್ಯಾಲ, ಜಿಮೂತ ಮತ್ತು ಇತರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು. ಸೂತರು ಮುಂದುವರೆದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಸಸಸಲಗಾ ಎಂಬ ಗಣ ಅಸಮ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಉಪಚಿತ್ರಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸಮ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಭೌ, ಭಗಗಾ ದ್ರುತಮಧ್ಯಾ, ಭಭೌ, ಭಗೌಗಳಾಗಿವೆ. ಅಸಮ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಗಃ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಬೇರೆಡೆ ನಜೌ, ಜ್ಯೌ ಮತ್ತು ಗಣೌ ನೆನಪಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಗಃ ಅಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೌ, ಭೋ, ಗಗೌ ಮತ್ತು ಗಣಾಃ. ಅಸಮ ಪಾದದಲ್ಲಿ ತಜೌ, ರೋ ಮತ್ತು ಗಃ; ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಸೌ, ಜಗೌ ಮತ್ತು ಗರುಃ. ಭದ್ರವಿರಾಟ್‌ಕೇತುಮತಿ ಅಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಜೌ ಆಗಿದೆ. ಸಗೌ ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಭ್ರೌ, ನಾಗಗಾ ಮತ್ತು ಆಖ್ಯಾನಕಿ; ನಂತರ ಅಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೌ, ಜೋ, ಗಗೌ. ಸಮ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಪಾದೆ, ಜಟಜಾ ಮತ್ತು ಎರಡು ಗುರುಕಗಳು. ವಿಪರೀತಾಖ್ಯಾನಕ ಅಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜಸ್, ತಜೌ, ಗಗೌ; ತತೌ, ಜಗೌ ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ; ಗಃ ಅನ್ನು ಪಿಂಗಲ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಾದದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ, ನನೌ, ರಯೌ; ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಜೌ, ಜರೌ ಮತ್ತು ಗಃ—ಇದು ವೈತಾಲೀಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಛಂದಸ್ಸು ಅಪರವಕ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಾಂಮತಿ ಎಂದರೆ ರಜರಾ; ಜೋಡಿಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಜರಾಜಾ ಮತ್ತು ರಗೌ. ಇನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ಛಂದಸ್ಸಿನ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದಾದರೆ: ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಎರಡನೇಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು, ಮೂರನೇಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು, ನಾಲ್ಕನೇಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಆಪೀಡ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಸರ್ವಲ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು ಹಿಂದಿನ ಪಾದಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕಳಿಕಾ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿದೆ; ಮೊದಲನೆಯದು ಅರ್ಕಜ, ಮೂರನೇದು ಲವಲೀ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳು. ಎಲ್ಲ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಅಮೃತಧಾರಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ, ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸಜೌ ಮತ್ತು ಸಲೌ; ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ನಸಜಾ ಮತ್ತು ಗೋ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಭನಭಾ ಮತ್ತು ಗಃ; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸಜಸಾ ಮತ್ತು ಜಗೌ. ಸೌರಭಕ ಛಂದಸ್ಸು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಘ್ರೌ, ರನೌ ಮತ್ತು ಭಗೌ. ಲಲಿತಾ ಛಂದಸ್ಸು ಅದ್ಗತದಂತೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಘ್ರೌ, ನನೌ ಮತ್ತು ಸಸೌ. ಉದ್ಗತ ಛಂದಸ್ಸಿನ ವಿಭಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಉಪಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಚುಪಿತ: ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಘ್ರೌ, ಮಸೌ ಮತ್ತು ಜಭೌ; ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಗೌ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸನಜರಾ, ಗಃ ಮತ್ತು ನನೌ; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ನೌ, ನಜೌ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಪಾದಗಳು. ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಘ್ರೌ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ; ಛಂದಸ್ಸು ನೌ, ಸನೌ ಮತ್ತು ನಸೌ ಆಗಿದೆ. ಆರ್ಷಭ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಜರಾಃ ಪಾದದಲ್ಲಿ; ಮೂರನೇಯದು ಹಿಂದಿನಂತೆ. ಉಳಿದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಹಿಂದಿನಂತೆ; ತಜ್ರಾಃ ಅನ್ನು ಶುದ್ಧವಿರಾಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉಪಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಚುಪಿತ ವಿಭಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಪಾದದಲ್ಲಿ ಐದು ಅಥವಾ ಆರು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದರೂ, ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗದು; ಅದು ಗಾಥಾ ರೂಪದ ದಶಧರ್ಮಾದಿಗಳಂತೆ. ಸೂತರು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಪ್ರಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಗೋ, ನಂತರ ಲಃ, ನಂತರ ಪರತುಲ್ಯೋ, ನಂತರ ಪೂರ್ವಗಃ. ಮಧ್ಯಭಾಗ ಕಳೆದುಹೋದರೆ, ಸಮ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲಃ; ಸಮದರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸಮದಲ್ಲಿ ಗುರುಃ. ವಿಪರೀತ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಲೋಮಗುಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಲಃ-ಇಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕ. ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರೂಪದಂತೆ; ಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟು ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅದನ್ನು ಗುಣಿಸಿ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಡಿಮೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಪೂರ್ಣತೆ; ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಪೂರ್ಣತೆ; ಮೇರು ಎಂಬುದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹಂಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣದು ಮತ್ತು ವೃತ್ತವನ್ನು ಎಣಿಸುವುದು—ಮೊದಲು ಬೆರಳು, ನಂತರ ಲಂಬವಾಗಿ; ಅದೇ ಎಣಿಕೆಯಂತೆ, ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಮಾಡಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾಡುವುದು—ಇದು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಾರಾಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿದ ನಂತರ, ಸೂತರು ಮುಂದುವರೆದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಹರಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಕೇಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಶೌನಕರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಇತರರ ನಡತೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು; ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸ್ಮಾರ್ತ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಇಂತಿ, ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ವೈಭವ, ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸೂತರು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿವರಿಸಿದರು.