ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಸೂತ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಛಂದೋವಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದರು: ಒಂದು ಛಂದಸ್ಸು, ವಿವಿಧ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ನೀರಿನಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತಾ, 'ಸ್ಟ್ರಗ್ವಿಣೀ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ಕುಶಲ ಜಸೌಗಳಿವೆ. 'ಭುಜಂಗಪ್ರಯಾತ' ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. 'ಮಣಿಮಾಲಾ' ಎಂಬುದು ಪ್ರಯಂವದಾ ಮತ್ತು ನಭಜ್ರೈ, ಹಾಗೆಯೇ ತಯೌ, ತಯೌಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಗುಹವಕ್ತ್ರದೊಂದಿಗೆ 'ಸನ್ನಿದ್ರಾ' ಎಂಬುದು ಲಲಿತಾ, ತಭೌ ಮತ್ತು ಜರೌಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಉಜ್ಜ್ವಲಾ ಛಂದಸ್ಸು ನಿಯಮಿತ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸಜಸಸೈ, ನಾನೌ ಮತ್ತು ಭರೌಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಮಮೌ ಮತ್ತು ಯಯೌಗಳೊಂದಿಗೆ 'ವೈಶ್ವದೇವೀ' ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ಬರುತ್ತದೆ; ಐವತ್ತು ಅಶ್ವಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಯತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಭೌ ಮತ್ತು ಸಮೌಗಳೊಂದಿಗೆ, ಜಲಧರಮಾಲಾ ಹಾಗೂ ಅಬ್ಧ್ಯ ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನೂ 'ಯತಿ' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೌ, ತತೌ ಮತ್ತು ಗಃಗಳ ಸಮೂಹ 'ಕ್ಷಮಾವೃತ್ತ' ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ; ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ರಸಗಳಿದ್ದರೆ ಇದು 'ಯತಿ'. ಪ್ರಹರ್ಷಿಣೀ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ಮನೌ, ಜ್ರೌ ಮತ್ತು ಗಃಗಳ ಮೂಲಕ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ; ಹತ್ತು ಅಗ್ನಿಗಳಿದ್ದರೆ ಅದೂ 'ಯತಿ' ಆಗುತ್ತದೆ. ಜಭೌ, ಸಜೌ ಮತ್ತು ಗಃ ಸೇರಿ 'ರುಚಿರಾ' ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ; ನಾಲ್ಕು ಗ್ರಹಗಳಿದ್ದರೆ ಅದು 'ಯತಿ'. ಮತ್ತಮಯೂರ ಛಂದಸ್ಸು ಮತಯಾಃ ಮತ್ತು ಸಗೌಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವಗ್ರಹಗಳೊಂದಿಗೆ 'ಯತಿ'ಯಾಗಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಜುಭಾಷಿಣಿ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ಸಜ್ಸಾ ಮತ್ತು ಜಗೌಗಳಿಂದ, ಸುನಂದಿನಿ ಸಜಸಾ ಮತ್ತು ಮಗೌಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ನಾನೌ, ತತೌ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಿಕಾ ಗಃಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಳು ರಸಗಳಿದ್ದರೆ ಅದು 'ಯತಿ'. ಅಸಂಬಾಧಾ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು ಮತನಸಾ ಮತ್ತು ಗಗೌಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಾಣ ಗ್ರಹಗಳಿದ್ದರೆ 'ಯತಿ'ಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನರಾಃ ಲಘುಗುರುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸ್ವರಗಳಿದ್ದರೆ 'ಅಪರಾಜಿತಾ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಾನೌ, ಭನೌ ಮತ್ತು ಪ್ರಹರಣಕಲಿಕಾ ಲಘುಗಳಾಗಿವೆ; ವಸಂತತಿಲಕಾ, ಸಿಂಹೋನ್ನತಾ ಮತ್ತು ತಭ್ಜಾ ಜಗೌ ಗುರುಗಳಾಗಿವೆ. ಭಜೌ, ಸನೌ ಮತ್ತು ಗಗಾವಿಂದುಗಳ ಸಮೂಹ 'ವದನಾಥ' ಮತ್ತು 'ಸುಕೇಶರಂ' ಆಗಿವೆ. ನರನಾ, ರಲಗಾಃ ಮತ್ತು ಪಾದೆ, ಶರ್ಕರಿ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳ ಛಂದಸ್ಸು ಅತ್ಯುತ್ತಮ, ಚಂದ್ರಬಿಂದು ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಗಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ; ರಸಗ್ರಹ ಛಂದಸ್ಸು, ಸ್ರಕ್ಸ್ರಾ ಹಾಗೂ ವಸುಶೈಲ ಛಂದಸ್ಸು ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯವು. ಮಣಿಗುಣಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಮಾಲಿನೀ ಛಂದಸ್ಸು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ನಾನಮಾ ಕೂಡ ಹೀಗೆ. ವಸುಸ್ವರ ಛಂದಸ್ಸು, ನಜೌ, ಭಜ್ರಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಭದ್ರಕ ಕೂಡ ಇದೇ ತರಹ. ಎಲಾ, ಸಯೌ ಮತ್ತು ನಾನೌ—ಯಾರು ಎಂಟು ಚಿತ್ರಲೇಖಾ ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೂ ಈ ಛಂದಸ್ಸು ಶರ್ಕರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮರೌ ಮತ್ತು ಮಯೌ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿ. ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಖಂ, ವೃಷಭ, ಗಜ ಮತ್ತು ಜೃಂಭಿತ, ಜೊತೆಗೆ ಭ್ರಣನಾ ಮತ್ತು ನಗೌ; ನಜಭಜರಾ, ವಾಣಿನೀ ಮತ್ತು ಗಃ ಸೇರಿ, ಎಂಟು ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಿಂಗಲ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಸರುದ್ರದೊಂದಿಗೆ ಶಿಖರಿಣೀ ಛಂದಸ್ಸು, ಯಮೌ ಮತ್ತು ನಸಭಲಾ ಗುರುಗಳಿವೆ; ವಸುಗ್ರಯತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಪೃಥ್ವೀ, ಜಸೌ ಮತ್ತು ಜಸಯಲಾ ಗುರುಗಳಾಗಿವೆ. ಹತ್ತು ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ವಂಶಪತ್ರ ಛಂದಸ್ಸು ಬರುತ್ತದೆ; ಭ್ರೌನ್ನಭಾ ಲಘು; ಆರು ವೇದಾಶ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಹರಿಣೀ ಛಂದಸ್ಸು, ನಸಮಾ ಮತ್ತು ರಸಲಾ ಗುರುಗಳಾಗಿವೆ. ಮಂದಾಕ್ರಾಂತಾ ಛಂದಸ್ಸು ಆರು ನಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮಭನಾ ಮತ್ತು ತಟಗಾ ಗುರುಗಳಾಗಿವೆ; ನರ್ಡಟಕ, ನಜಭಜಾ, ಜಲೌ ಮತ್ತು ಗೋ ಕೂಡ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಾಗಿವೆ. ಸಪ್ತಾರ್ಥ್ವ ಛಂದಸ್ಸು, ಕೋಕಿಲ ಮತ್ತು ಕಾಮತ್ಯಷ್ಟಿ ಹಳೆಯಂತೆ; ಭೂತಾರ್ಥ್ವ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ, ಕುಸುಮಿತಲತಾ, ಎಂಟು, ನ್ಯೌ ಮತ್ತು ಯಯೌ ಧೃತಿಯಾಗಿವೆ. ರಸಾರ್ಥ್ವ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಮೌ, ನ್ಸೌ ಮತ್ತು ರೌ, ಮೇಘವಿಸ್ಫೂರ್ಜಿತ ಛಂದಸ್ಸು, ರಗೌ; ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ ಛಂದಸ್ಸು ಮಹ್, ಸೂರ್ಯಾಶ್ವ, ಸಜ್ಸತಾ ಮತ್ತು ಸ್ಟಗೌಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅತಿಧೃತಿಯೆಂಬ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ನಂತರ ಕೃತಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಳು ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಋತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುವದನಾ, ಭ್ರೌ, ಮನೌ ಮತ್ತು ಯಭಲಾ ಗುರುಗಳಿವೆ. ವೃತ್ತ ಛಂದಸ್ಸು, ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ರಜೌ, ರಜೌ, ಗೋ ಮತ್ತು ಲಃ ಇರುವ ಕೃತಿ; ಮೂರು ಏಳರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಗ್ಧರಾ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮನಭನೈಸ್ತ್ರಿಯೈಃ. ದಿಗರ್ಕದೊಂದಿಗೆ ಭದ್ರಕ ಛಂದಸ್ಸು, ಭ್ರೌ, ನ್ರೌ, ನರಣಾ ಮತ್ತು ಗೋ ರೂಪದಲ್ಲಿ; ನಜೌ, ಭಶ್ವಾಶ್ವ, ಲಲಿತ, ಜಭೌ ಮತ್ತು ಜಭಲಗಾ ಕೂಡ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಾಗಿವೆ. ಮತ್ತಾಕ್ರೀಡ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಬಾಣ, ಹತ್ತು, ಮೌ, ತನೌ ಮತ್ತು ನಾನೌ; ನಲೌ ಮತ್ತು ಗುರು, ವಿಕೃತಿ ಛಂದಸ್ಸು, ಚಿನ್ನಾ ಎಂಬುದು ಸಂಕೃತಿ. ಐದು ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಅರ್ಕ, ಭತೌ, ತನವೀ, ನಸಭಾ ಮತ್ತು ಭನಯಾ ಗಣಗಳು; ಕ್ರೌಂಚ ಪಾದಗಳು, ಬಾಣ, ಶರ, ವಸುಶೈಲ, ಭಮೌ ಮತ್ತು ಸಭೌ. ನೌ, ನೌ ಮತ್ತು ಗೋ—ಅತಿಕೃತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ; ಉತ್ತ್ಕೃತಿ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು; ವಸ್ವೀ, ಈಶ, ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಮತನೈಃಗಳೊಂದಿಗೆ ಭುಜಂಗವಿಜೃಂಭಿತ ಛಂದಸ್ಸು. ನಾನರಸ ಮತ್ತು ಲಘುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಪವಾಹಾಖ್ಯಕ ಛಂದಸ್ಸು; ಆರು ಗುಹ ಮತ್ತು ರಸ, ಬಾಣ, ಮೊನಾಃ ಮತ್ತು ಆರು ಸಗಗಾ ಗಣಗಳಿವೆ. ಚಂಡ ಛಂದಸ್ಸು, ಪ್ರಪಾತ, ದಂಡಕ, ನೌ, ನಂತರ ಅಗರ; ರಫೆ, ವೃದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಇತರವು, ವ್ಯಾಲ, ಜೀಮೂತ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರೆ. ಸೂತರು ಮುಂದುವರೆದು ಹೇಳಿದರು: 'ಸಸಸಲಗಾ' ಅಸಮಾನ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಉಪಚಿತ್ರಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸಮಪಾದದಲ್ಲಿ ಭೌ, ಭಗಗಾ ದ್ರುತಮಧ್ಯಾ, ಭಭೌ, ಭಗೌಗಳಾಗಿವೆ. ಅಸಮಾನ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಗಃ' ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಬೇರೆಡೆ 'ನಜೌ', 'ಜ್ಯೌ' ಮತ್ತು 'ಗಣೌ' ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. 'ಗಃ' ಅಸಮಾನ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ಭೌ', 'ಭೋ', 'ಗಗೌ' ಮತ್ತು 'ಗಣಾಃ' ಇರುತ್ತವೆ. ಅಸಮಾನ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ತಜೌ', 'ರೋ', 'ಗಃ'; ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ಮಸೌ', 'ಜಗೌ', 'ಗರುಃ'. 'ಭದ್ರವಿರಾಟ್‌ಕೇತುಮತಿ' ಅಸಮಾನ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ಸಜೌ' ಆಗಿದೆ. 'ಸಗೌ' ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, 'ಭ್ರೌ', 'ನಗಗಾ', 'ಆಖ್ಯಾನಕಿ'; ನಂತರ ಅಸಮಾನ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ತೌ', 'ಜೋ', 'ಗಗೌ'. ಸಮ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಪಾದೆ', 'ಜಟಜಾ', ಎರಡು 'ಗುರುಕ'ಗಳು. 'ವಿಪರೀತಾಖ್ಯಾನಕ' ಅಸಮಾನ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ಜಸ್', 'ತಜೌ', 'ಗಗೌ'; ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ತತೌ', 'ಜಗೌ'; 'ಗಃ' ಪಿಂಗಲರಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ, ಅಸಮಾನ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ', 'ನನೌ', 'ರಯೌ'; ಸಮ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ನಜೌ', 'ಜರೌ', 'ಗಃ'—ಇದನ್ನು 'ವೈತಾಲೀಯ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಛಂದಸ್ಸು 'ಅಪರವಕ್ತ್ರ' ಮತ್ತು 'ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. 'ವಾಂಗ್ಮತೀ' ಎಂದರೆ 'ರಾಜರಾ'; ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ 'ಜರಜಾ' ಮತ್ತು 'ರಗೌ'. ಈಗ ಸೂತರು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು: ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು, ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು, ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. 'ಆಪೀಡ' ಎಂಬುದು 'ಸರ್ವಲ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಚಿನ ಪಾದಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಕಲಿಕಾ' ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿದೆ; ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಅರ್ಕಜ', ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಲವಲೀ', ಹಾಗೆಯೇ ಹಳೆಯಂತೆ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳು. ನಾಲ್ಕೂ ಪಾದಗಳಲ್ಲೂ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಅಮೃತಧಾರಾ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ಛಂದಸ್ಸಿನ ವಿಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸಜೌ' ಮತ್ತು 'ಸಲೌ', ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನಸಜಾ' ಮತ್ತು 'ಗೋ', ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಭನಭಾ' ಮತ್ತು 'ಗಃ', ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸಜಸಾ' ಮತ್ತು 'ಜಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನಂತೆ 'ಸೌರಭಕ' ಬರುತ್ತದೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ರಣೌ', 'ಭಗೌ'. 'ಲಲಿತ' 'ಅದ್ಗತ'ದಂತೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ನನೌ', 'ಸಸೌ'. ಇದರಿಂದ 'ಉದ್ಗತ' ವಿಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. 'ಉಪಸ್ಥಿತ' ಮತ್ತು 'ಪ್ರಚುಪಿತ' ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು: ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ಮಸೌ', 'ಜಭೌ'; ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಗೌ'; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸನಜರಾ', 'ಗಃ', 'ನನೌ'; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನೌ', 'ನಜೌ', ಹಾಗೆಯೇ ಹಳೆಯಂತೆ ಉಳಿದ ಪಾದಗಳು. ಹೀಗೆ ಸೂತರು ಛಂದೋವಿನ ವೈಭವವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದರು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಛಂದಸ್ಸಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ಗಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು.