ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಶೌರ್ಯಮಯವಾದ ಸಂಹಿತೆಯ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ವೈಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಒಂದು ಸುಂದರ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಪವಿತ್ರ ಕಥನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ರಚನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಆರ್‍यಾ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ, ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಜಘನಾ ಎಂಬ ಗುರುಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರ್‍यಾ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿಯೇ ಗುರುಚಿಹ್ನೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಗೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಉಪಗೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಉದ್ಗೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆರ್‍यಾಗೀತಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರು ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಗೋತಿಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವಿಷಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಕಲಾ, ಸಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕಲಾ ಇದ್ದರೆ, ಅವು ನಿರಂತರವಲ್ಲದಿರಬೇಕು. ಸಮಾ ಎಂಬುದು ಅವಲಂಬಿತವಲ್ಲ, ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರು ಇರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಯ್‌ಗಳು ಪಾದದ ಒಳಗಡೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾದ್ಗೌ ಅನ್ನು ಆಪಾತಲಿಕಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣಾಂತಿಕ ಕೂಡ. ಪರಾಶ್ರಿತ ಎಂದರೆ ಎರಡನೇ ಲ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲಾ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಉದೀಚ್ಯ ಛಂದಸ್ಸು ಅಸಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾಚ್ಯ ಛಂದಸ್ಸು ಜೋಡಿಗಳಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅಕ್ಷರ ಇದ್ದರೆ, ಎರಡೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಉದೀಚ್ಯ ಪಾದದ ಮೊದಲನೆಯ ಪಾದ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಪಾದಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯುಗ್ಮಪಾದ ಎಂಬ ಏಕಪಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಾದಗಳು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದ್ದು, ಹಾಸ್ಯಮಯವಾಗಿವೆ—ಇದು ಅದರ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮುಖ 'ನ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಬಾರದು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಗಣ ಇರಬೇಕು. ಪಥ್ಯಾ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಜ ಇರುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯ ಅಥವಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉಸಮೆ, ನ, ಚಪಲಾ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಪುಲಾ ಎಂಬುದು ಏಳನೇ ಲಘುವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಸೈತವದಲ್ಲಿ ಮ್ರೌ ಮತ್ತು ತೌ ಇರುತ್ತದೆ; ಸಮುದ್ರ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಮೊದಲು ತತ್ ಇರಬೇಕು. ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳು ಅಚಲಧೃತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಅವು ಸಮಮಾತ್ರೆಯಾದವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನವ, ಮಲ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಜೋ, ನ್ಲೌ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಂತೆ; ವಿಶ್ಲೋಕ ನಾಲ್ಕು ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎರಡುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ನವಾಸಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬಾಣ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು, ಲ ಚಿತ್ರೀ ಎಂಬುದು ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿದ್ದು, ಸಮಮಾತ್ರೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ—ಇದನ್ನು ಪದಾಕುಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಾತ್ರೆಯಿಲ್ಲದ ಛಂದಸ್ಸು ಅಕ್ಷರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಲ ಅಕ್ಷರವು ಭಾರವಾದ ಅಕ್ಷರವಿಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಭಾರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸದಾ ಲ ಆಗಿರುತ್ತವೆ, ಇದು ಸ್ಥಿರ ನಿಯಮ. ಎರಡನೇ ಪಾದದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಲ, ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಲ ಇರುತ್ತವೆ; ಖಂಜದ ಪರ್ಯಯದಿಂದ ಇದು ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂಗಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು, ಕೊನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಲ, ಎರಡೂ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಲ ಇರುತ್ತವೆ—ಇವು ಎರಡೂ ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಾತ್ರಾ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಈಗ ಅಕ್ಷರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಶ್ರೀರುಕ್ತ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಗೆನ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಉತ್ಯುಕ್ತವು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಎರಡು ಗುರುಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಮೋ ಎಂದರೆ ಸ್ತ್ರೀ, ರೋ ಎಂದರೆ ಮೃಗ, ಮಧ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಮಗೌ, ಕನ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ. ಭೋ ಗೌ ಎಂದರೆ ಪಂಕ್ತಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾದ ತಯೌ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಯಾ ಮತ್ತು ಬಾಲಲಲಿತಾ ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಗಾಯತ್ರಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಸಗೈ ಮತ್ತು ಮಡಲೇಖಾ ಎಂಬುವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಉಷ್ಣಿಕ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಭೌ ಗೌ ಎಂದರೆ ಚಿತ್ರಪದಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಾ ಎಂದರೆ ಮಮೌ ಗಗೌ. ಮಾಣವಕ ಛಂದಸ್ಸು ಭಾಟ್‌ತಲಗ, ಎಂನೌ ಗೌ ಅನ್ನು ಹಂಸರುತ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸಮಾನಿಕಾ, ರಜಗಲಾ, ಜರಲಾ, ಗಃ ಎಂದರೆ ಪ್ರಮಾಣಿಕಾ; ಈ ಎರಡು ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಣಸೈ ಜೊತೆಗೆ ಹಳಮುಖಿ, ನೌ ಮಹ್ ಎಂದರೆ ಬಾಲಧಾರಿಣಿ; ಇದನ್ನು ಬೃಹತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಸ್ಮೌ ಜಗೌ ಎಂಬುದು ಅದರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಪಣವ ಎಂಬುದು ಮನಯಗೈ, ಮಯೂರಸಾರಿಣಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ರಾಜಾ ಮತ್ತು ರಗಾ ಜೊತೆಗೆ, ರುಕ್ಮವತಿ ಎಂದರೆ ಭಮೌ ಸಗೌ. ಪಂಕ್ತಿ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಮನೋಹರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿರುವ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; 'ಮ', 'ಭ', 'ಗ' ಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಇದು ಜನರು ಮತ್ತು ಹಸುವಿಗೆ ಆನಂದಕರವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 'ಗ', 'ವಿ', 'ಇಂದ್ರ' ಇದ್ದು, 'ಜ'ಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದುದು ಗುಪಪೂರ್ವಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಇತರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಸುಮುಖಿ, ನಜಜಾ ಮತ್ತು ಲಗೌ; ಭಭಭಾ ಮತ್ತು ಗೌ ಎಂಬುವು ದೊಢಕ, ಶಾಲಿನಿ ಎಂದರೆ ಮತತಾ ಮತ್ತು ಗಗೌ. ನೀರಿನ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯ ಲೋಕಗಳ ವಿಭಜನೆಗೆ ಮಮತಾ ಗಗೌ ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ; ಶ್ರೀಭತೌ ಮತ್ತು ನನಗಾ ಐದು ಅಥವಾ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಮಗನಾ ಮತ್ತು ಗೋ ಎಂಬುವು ಮಧುಮಕ್ಕಳ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ; ರಥೋದ್ದತ ಮತ್ತು ಅರ್ಣೌ ರಲಗಾಃ, ಸ್ವಾಗತ ಮತ್ತು ರಣಭಾ ಗಗೌ. ವೃತ್ತಾ, ನನೌ, ಸಗೌ ಮತ್ತು ಗಃ ಸಮಮಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ; ರಜರಾ ಮತ್ತು ಲಗೌ ಶ್ಯೇನಿಕಾ, ಜಸತಾ ಮತ್ತು ಗೌ ಶಿಖಂಡಿತ; ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದರೆ ಮಹಾನ್ ಪಿಂಗಲನು ಹೆಸರಿಸಿರುವುದು. ರಣೌ, ಭಸೌ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರವರ್ಮ ಎಂಬುವು ವಂಶಸ್ಥ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಜೊತೆಗೆ ಜತೌ ಮತ್ತು ಜರೌ; ನಂತರ ಜರಾ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರವಂಶಾ ವೇದಸೈಸ್ತೋಟಕ; ನ್ಭೌ ಮತ್ತು ಭ್ರೌ ದ್ರುತವಿಲಂಬಿತ, ಪುಟ ಎಂದರೆ ನನೌ ಮತ್ತು ಮಯೌ. ವಸುವೇದ ಛಂದಸ್ಸು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಸಂತೋಷದ ಮುಖವಿರುವುದು ನಯನಾ ಎಂದು ನನರರಾ ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದಂತೆ, ನೀರಿನಂತೆ ಹರಿಯುವ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಸ್ತ್ರಗ್ವಿಣೀ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕುಶಲ ಜಸೌಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಭುಜಂಗಪ್ರಯಾತ ಛಂದಸ್ಸು ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಮಣಿಮಾಲಾ ಪ್ರಾಯಂವದಾ ಮತ್ತು ನಭಜ್ರೈ, ತಯೌ, ತಯೌಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಹವಕ್ತ್ರದಿಂದ, ಸನ್ನಿದ್ರಾ ಲಲಿತಾ, ತಭೌ ಮತ್ತು ಜರೌ; ಉಜ್ಜ್ವಲಾ, ಅಳತೆ ಮಾಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ, ಸಜಸಸೈ, ನನೌ ಮತ್ತು ಭರೌ. ಮಮೌ ಮತ್ತು ಯಯೌ ವೈಶ್ವದೇವಿ, ಐವತ್ತು ಕುದುರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಯತಿ; ಮಭೌ ಮತ್ತು ಸಮೌ, ಜಲಧರಮಾಲಾ ಮತ್ತು ಅಬ್ಧ್ಯ ಜೊತೆಗೆ, ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಯತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನೌ, ತತೌ ಮತ್ತು ಗಃ ಕ್ಷಮಾವೃತ್ತ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ರಸದೊಂದಿಗೆ ಯತಿ; ಪ್ರಹರ್ಷಿಣಿ ಮನೌ, ಜ್ರೌ ಮತ್ತು ಗಃ, ಹತ್ತು ಅಗ್ನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಯತಿ. ಜಭೌ, ಸಜೌ ಮತ್ತು ಗಃ ರುಚಿರಾ, ನಾಲ್ಕು ಗ್ರಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಯತಿ; ಮತ್ತಮಯೂರ, ಮತಯಾಃ ಮತ್ತು ಸಗೌ, ದೈವಿಕ ಗ್ರಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಯತಿ. ಮಂಜುಭಾಷಿಣಿ ಸಜ್ಸಾ ಮತ್ತು ಜ್ಗೌ; ಸುನಂದಿನಿ ಸಜಸಾ ಮತ್ತು ಮಗೌ; ನನೌ, ತತೌ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಿಕಾ ಗಃ, ಏಳು ರಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಯತಿ. ಅಸಂಬಾಧಾ, ಮತನಸಾ ಮತ್ತು ಗಗೌ, ಯತಿ ಬಾಣ ಗ್ರಹಗಳೊಂದಿಗೆ; ನನರಾಃ ಲಘುಗುರು, ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಪರಾಜಿತಾ. ನನೌ, ಭನೌ ಮತ್ತು ಪ್ರಹರಣಕಲಿಕಾ ಲಗೌ ಕೂಡ; ವಸಂತತಿಲಕಾ, ಸಿಂಹೋನ್ನತಾ ಮತ್ತು ತಭ್ಜಾ ಜಗೌ ಗುರು. ಭಜೌ, ಸನೌ ಮತ್ತು ಗಗಾವಿಂದು ವದನಾಥ ಮತ್ತು ಸುಕೇಶರಂ; ನರಣಾ, ರಲಗಾಃ ಮತ್ತು ಪಾದೆ, ಶರ್ಕರಿ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳು, ಅವುಗಳ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸಮಮಾತ್ರೆ, ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ವೈವಿಧ್ಯ, ಅದರ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮನೋಹರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.