ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಪುರುಷಲಿಂಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಪದಗಳು ಹೀಗಿವೆ—ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು, ಶುದ್ಧ, ಊರಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ಜ್ಞಾನಿ, ಚತುರ, ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವ, ಕರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಅನೇಕರು, ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಪುತ್ರ. ಸತ್ಯವಂತ, ಸರ್ಪ, ಅಗ್ನಿ ಕೂಡ ಪುರುಷಲಿಂಗವುಳ್ಳವು. ತಿನ್ನಬಾರದವು, ದೂರ ಬಿದ್ದವು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ವಿಶ್ವ, ಇಬ್ಬರೂ, ಒಂದರ ಕೊರತೆ, ಮತ್ತೊಂದು—ಇವುಗಳೂ ಪುರುಷಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. Ḍಟರ ಮತ್ತು Ḍಟಮ, ನೆಮ, ತ್ವಃ, ಸಮ, ಸಿಮೇತ್ರ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಅಧರ, ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾವರ—ಇವುಗಳೂ ಪುರುಷಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಪರ ಮತ್ತು ಅಂತರ ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ. ಯತ್, ತತ್, ಕಿಮ್, ಮತ್ತು ಅದಸ್ ಇವು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ. ಯುಷ್ಮತ್, ಅಸ್ಮತ್, ತತ್—ಮೂವರು, ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು—ಇವು ದ್ವಿವಚನದಲ್ಲಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಕೆಲವು, ಎರಡು ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಶೃಣೋತಿ (ಕೆಳುತ್ತದೆ), ಜುಹೊತಿ (ಹೋಮಮಾಡುತ್ತದೆ), ಜಹಾತಿ (ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತದೆ), ದಧಾತಿ (ಇಡುತ್ತದೆ) ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ದೀಪ್ಯತಿ (ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ), ಸ್ತೂಯತಿ (ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗುತ್ತದೆ), ಪುತ್ರೀಯತಿ (ಪುತ್ರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ), ಧನೀಯತಿ (ಧನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ), ತ್ರುಟ್ಯತಿ (ಬೀಳುತ್ತದೆ), ಮ್ರಿಯತೆ (ಸಾಯುತ್ತದೆ), ಚಿಚೀಷತಿ (ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತದೆ), ನಿನೀಷತಿ (ನೇಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತದೆ) ಇವುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಎಲ್ಲರೂ ನಿಂತಿರುವುದು, ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ, ಎಲ್ಲಿಂದ, ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದು; ಎಲ್ಲರದು, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ—ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವ ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಗಳು. ಪೂರ್ವ, ಪೂರ್ವಾ, ಪೂರ್ವಸ್ಮಾತ್, ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್, ಪೂರ್ವ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಪರಿಪೂರ್ಣ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕುಮಾರನಿಂದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಾತ್ಯಾಯನನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರಿಸಿದನು. ಈಗ ಸೂತನು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಆರ್यಾ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ—ತ್ವಷ್ಟ ಎಂಬ ಗುಂಪು ಯಾವಾಗಲೂ ಸೇರಿರಬೇಕು, ಬಿಸಿಲು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಆರನೆಯಲ್ಲಿಯು ಜೋ ಅಥವಾ ನ್ಲೌ ಬರುವುದು ಸಾಧ್ಯ, ಆರನೆಯ ಪದ ಎರಡನೆಯ ಪದದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಏಳನೆಯಲ್ಲೊಂದು ಹ್ರಸ್ವ ಅಕ್ಷರ; ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶರ; ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದ ಸರಿಯಾದವು; ಅಗ್ನಿಯ ಸಂಧಿಯಿಂದ ವಿಪುಲಾ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಯ; ಜೌ ಎಂದರೆ ಚಪಲಾ, ಪಾದದ ಆರಂಭದಿಂದ; ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಜಘನಾ; ಇವು ಆರ್यಾ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಆರ್यಾದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಲಕ್ಷಣ ಇದೆ; ಗೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ; ಉಪಗೀತಿ ಎರಡನೇ ಭಾಗದಿಂದ, ಉದ್ಗೀತಿ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆರ್यಾಗೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಇರುತ್ತದೆ; ಇವು ಗೋತಿಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಅಸಮಾನ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಕಾಲಾ, ಸಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕಾಲಾ, ನಿರಂತರವಲ್ಲ; ಸಮಾ ಅವಲಂಬಿತವಲ್ಲ, ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಇರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನಂತೆ ಎರಡು ಯ ಒಳಗಿರುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ಛಂದಸ್ಸೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾಡ್ಗೌ ಅನ್ನು ಆಪಾತಲಿಕಾ ಎಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣಾಂತಿಕ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಪರಾಶ್ರಿತ ಎರಡನೆಯ ಲ, ಎಲ್ಲ ಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಉದೀಚ್ಯ ಛಂದಸ್ಸು ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಬರುವುದು, ಪ್ರಾಚ್ಯ ಛಂದಸ್ಸು ಜೋಡಿಗಳಲ್ಲಿ; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಉದೀಚ್ಯ ಪಾದದ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಜೋಡಿದ ಪಾದಗಳಿಂದ, ಯುಗ್ಮಪಾದ ಎನ್ನುವ ಏಕಪಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಾದಗಳು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ, ಇದು ಅದರ ಸಂಕಲನ. ಮುಖವು "ನ" ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಬಾರದು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಗಣ ಇರಬೇಕು; ಪಥ್ಯಾ ಮುಖವು ಅದೇ ಜದಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ವಿಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಸಮೆ, ನ ಮತ್ತು ಚಪಲಾ, ವಿಪುಲಾದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಲಘು; ಎಲ್ಲ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಸೈತವದಲ್ಲಿ ಮ್ರೌ ಮತ್ತು ತೌ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ತತ್ನಿಂದ ಮುಂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಅಚಲಧೃತಿ ಸಹಿತ, ಸಮಮಾತ್ರವಾಗಿವೆ. ನವ, ಮಲ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೇ; ಜೋ, ನ್ಲೌ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯಂತೆ; ವಿಶ್ಲೋಕ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ, ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು, ನವಾಸಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಣ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು, ಲ ಚಿತ್ರೀ, ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ; ಸಮಮಾತ್ರವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಪದಾಕುಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಾತ್ರೆಯಿಲ್ಲದ ಛಂದಸ್ಸು ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ; ಲ ಭಾರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳಿಲ್ಲದೆ; ಭಾರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಲ ಆಗಿರುತ್ತವೆ, ಇದು ಸ್ಥಿರವಾದ ನಿಯಮ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಲ ಎರಡನೇ ಭಾಗದ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಮೂವತ್ತು ಲ ಶೃಂಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಖಂಜದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ. ಅನಂಗಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಲ; ಎರಡೂ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಲ, ಎರಡೂ ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ಮಾತ್ರಾ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ನಾನು ಅಕ್ಷರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀರೂಕ್ತವನ್ನು ಗೆನ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಉತ್ಯುಕ್ತ ಎರಡು ಭಾರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯಳಿಂಗ; ಮೊ ಎಂದರೆ ಮಹಿಳೆ, ರೋ ಎಂದರೆ ಜಿಂಕೆ, ಮಧ್ಯಾ ಮಗೌ, ಕನ್ಯಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ. ಭೋ ಗೌ ಪಂಕ್ತಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾದುದು, ತಯೌ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ನಯಾ ಮತ್ತು ಬಾಲ-ಲಲಿತಾ ಸಹಿತ, ಇದನ್ನು ಗಾಯತ್ರಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಸಗೈ ಮತ್ತು ಮದಲೇಖಾ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಉಷ್ಣಿಕ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಭೌ ಗೌ ಚಿತ್ರಪದಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಾ ಮಮೌ ಗಗೌ. ಮಾಣವಕ ಭಾಟ್ತಲಗ, ಮ್ನೌ ಗೌ ಹಂಸರುತ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ಸಮಾನಿಕಾ, ರಜಗಲಾ, ಜರಲಾ, ಗಃ ಪ್ರಮಾಣಿಕಾ; ಈ ಎರಡರೊಂದಿಗೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಣಸೈಯೊಂದಿಗೆ ಹಳಮುಖಿ; ನೌ ಮಃ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ; ಇದನ್ನು ಬೃಹತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಸ್ಮೌ ಜಗೌ ಅದರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ರೂಪ. ಪಣವ ಮನಯಗೈ, ಮಯೂರಸಾರಿಣಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ; ರಾಜಾ ಮತ್ತು ರಗಾ ಸಹಿತ, ರುಕ್ಮವತೀ ಭಮೌ ಸಾಗೌ. ಪಂಕ್ತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಸುಂದರ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ, 'ಮ', 'ಭ', 'ಗ' ಶಬ್ದಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಜನರು ಮತ್ತು ಹಸುಗಳಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 'ಗ', 'ವಿ', 'ಇಂದ್ರ', ಮತ್ತು 'ಜ'ಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದುದು ಗುಪಪೂರ್ವಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತಷ್ಟು ಛಂದಸ್ಸುಗಳು, ಉಪಜಾತಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯವಾಗುವವು, ಸುಮುಖಿ, ನಜಜಾ, ಲಗೌ; ಭಭಭಾ ಮತ್ತು ಗೌ ಡೋಢಕ, ಶಾಲಿನೀ ಮತತಾ ಮತ್ತು ಗಗೌ. ನೀರಿನ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯ ಪ್ರಪಂಚಗಳ ವಿಭಜನೆ ಮಮತಾ ಗಗೌ; ಶ್ರೀಭತೌ ಮತ್ತು ನನಗಾ ಐದು ಅಥವಾ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಮಗನಾ ಮತ್ತು ಗೋ ಮಧುಕರಗಳ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ; ರಥೋದ್ಧತ ಮತ್ತು ಅರ್ಣೌ ರಲಗಾಃ, ಸ್ವಾಗತ ಮತ್ತು ರಣಭಾ ಗಗೌ. ವೃತ್ತಾ, ನನೌ, ಸಾಗೌ, ಮತ್ತು ಗಃ ಸಮಮಾತ್ರ; ರಜರಾ ಮತ್ತು ಲಗೌ ಶ್ಯೇನಿಕಾ, ಜಸತಾ ಮತ್ತು ಗೌ ಶಿಖಂಡಿತ; ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು ಮಹಾನ್ ಪಿಂಗಲರಿಂದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ರಣೌ, ಭಸೌ, ಮತ್ತು ಚಂದ್ರವರ್ಥ್ಮ ವಂಶಸ್ಥ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಜಟೌ ಮತ್ತು ಜರೌ; ನಂತರ ಜರಾ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರವಂಶಾ ವೇದಸೈಸ್ತೋಟಕ; ನ್ಭೌ ಮತ್ತು ಭ್ರೌ ದ್ರುತವಿಲಂಬಿತ, ಪುಟ ನನೌ ಮತ್ತು ಮಯೌ. ವಸುವೇದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಸಂತೋಷದ ಮುಖವಿರುವುದು ನಯನಾ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ, ನನರರಾ ಘೋಷಿಸಿದೆ. ಹೀಗೆ, ಸೂತನು ಛಂದಸ್ಸಿನ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಜಗತ್ತನ್ನು ವಿವರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪದಗಳ ಲಿಂಗ, ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ವಿವರಿಸಿದನು.