ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಆಯುರ್ವೇದದ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾದಂತೆ, ಮಾನವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಾತ, ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ಕಫ ಎಂಬ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ದೇಹದ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಾರೋಗ್ಯ ಇವುಗಳ ಸಮತೋಲನ ಮತ್ತು ಅಸಮತೋಲನದಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೋಷಗಳು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಾತದ ಪ್ರಚೋದನೆ ಕೆಲವು ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯಿಂದ ಆಗಬಹುದು. ಕಹಿ, ತುಪ್ಪು, ಕಟು, ಅಮ್ಲ, ಒಣ, ಹಾಗು ಇತರ ಸಮಾನವಾದ ಆಹಾರಗಳ ಸೇವನೆ, ಚಿಂತನೆ, ಲೈಂಗಿಕ ಕ್ರಿಯೆ, ವ್ಯಾಯಾಮ, ಭಯ, ದುಃಖ, ಹಾಗೂ ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ ಇವುಗಳಿಂದ ವಾತ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರ, ತೀವ್ರ ಶ್ರಮ, ಹೆಚ್ಚು ದುಡಿತ, ಬಿರುಗಾಳಿ, ಜೀರ್ಣದ ನಂತರ ಮತ್ತು ದಿನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾತದ ಪ್ರಚೋದನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದ ಪ್ರಚೋದನೆ ತೀವ್ರವಾದ ಉಷ್ಣ, ಅಮ್ಲ, ಲವನ, ಕ್ಷಾರ, ಕಟು ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಆಹಾರಗಳ ಸೇವನೆ, ಅಗ್ನಿ, ದುಃಖ, ಮದ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ಕೋಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತವು ಸುಳಿಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯ ನಂತರ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಮೋಡಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕಫದ ಪ್ರಚೋದನೆ ಸಿಹಿ, ಅಮ್ಲ, ಲವನ, ತುಪ್ಪು, ಭಾರಿ, ಮತ್ತು ತಂಪು ಆಹಾರಗಳ ಸೇವನೆ, ಹೊಸ ಅಕ್ಕಿ, ಲೇಪದ ಆಹಾರ, ಮೀನು, ಮಾಂಸ ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಯಾಮದ ಕೊರತೆ, ದಿನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ, ಹಾಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಆಸನದ ಆರಾಮದಿಂದ, ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯ ನಂತರ ಮತ್ತು ವಸಂತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಫ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ದೋಷಗಳ ಪ್ರಚೋದನೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ವಾತದ ಪ್ರಚೋದನೆ ದೇಹದ ಕರಕಸತೆ, ಸಂಕೋಚ, ಅಡಚಣೆ, ನಿಶ್ಚಲತೆ, ಉರಿಯುವಿಕೆ, ಹಲ್ಲುಗಳು, ಶೀತ, ಒಣತನ, ಮೈಮೇಲೆ ಗುಬ್ಬುಗಳು, ಅಂಗಗಳ ವಿಭಜನೆ, ದೇಹದ ದುರ್ಬಲತೆ, ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಲಭತೆ ಇವುಗಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಉರಿಯುವಿಕೆ, ಉಷ್ಣತೆ, ಕಾಲುಗಳಿಗೆ ತೇವ, ಕೆಂಪು, ದುರ್ಲಭತೆ, ಕಹಿ, ಅಮ್ಲ, ದುರ್ವಾಸನೆ, ಬೆವರು, ಮೂರ್ಛೆ, ಹೆಚ್ಚು ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು. ಪಿತ್ತವು ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು; ದೇಹದಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪು, ಸಿಹಿ, ದೀರ್ಘ ಕ್ರಿಯೆ ಹಾಗೂ ಬಂಧನೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವು. ಕಫದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನಿಶ್ಚಲತೆ, ತೃಪ್ತಿಯ ಕೊರತೆ, ಉಬ್ಬು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪಿನಿಂದ ಭಾರಿ ಭಾವನೆ, ಕುರುಡು, ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ. ಈ ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಎರಡು ದೋಷಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ರೋಗವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ಎಲ್ಲಾ ಕಾರಣಗಳು ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದು ಮೂರು ದೋಷಗಳ ರೋಗ — ಸನ್ನಿಪಾತಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾನವನ ದೇಹವು ದೋಷ, ಧಾತು ಮತ್ತು ಮಲಗಳ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಸಮತೋಲನವೇ ಆರೋಗ್ಯ; ಹೆಚ್ಚಳ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆಯು ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಧಾತುಗಳು: ಮೇದು, ರಕ್ತ, ಮಾಂಸ, ಮಜ್ಜೆ, ಎಲುಬು, ವೀರ್ಯ; ದೋಷಗಳು: ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫ; ಮಲಗಳು: ಮಲ, ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಸರ್ಜನೆಗಳು. ವಾತವು ಶೀತ, ಹಗುರ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಧ್ವನಿಹೀನತೆ, ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು; ಪಿತ್ತವು ಅಮ್ಲ, ಕಟು, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ದುರ್ವಾಸನೆ ಹೊಂದಿದೆ, ರೋಗಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಫವು ಸಿಹಿ, ಲವನ, ತುಪ್ಪು, ಭಾರಿ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಲೇಪದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ವಾತವು ಗುದ ಮತ್ತು ಹಿಪ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ, ಪಿತ್ತವು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಕಫವು ಹೊಟ್ಟೆ, ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಕಟು, ತುಪ್ಪು, ಹಾಗೂ ಕಷಾಯ ರುಚಿಗಳು ವಾತವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತವೆ; ಕಟು, ಅಮ್ಲ ಮತ್ತು ಲವನ ರುಚಿಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ; ಸಿಹಿ, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಲವನ ರುಚಿಗಳು ಕಫವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಬಳಸಿದರೆ, ದೋಷಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ; ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಶಮನ, ಆರೋಗ್ಯವಂತರಿಗೆ ಸುಸ್ಥಿತಿ. ಸಿಹಿ ರುಚಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ, ಧಾತುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಮ್ಲ ರುಚಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷ, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ. ಕಹಿ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ, ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಒಣಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಷಾಯ ರುಚಿ ಪಿತ್ತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ದೇಹವನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತದೆ, ಸಂಕೋಚನ, ಆಮ್ಲಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯ. ಪದಾರ್ಥವೇ ರುಚಿ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಪಾಕದ ಮೂಲ; ರುಚಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಮೂಲಕ ಪದಾರ್ಥವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ವೇಗದ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಶಕ್ತಿ ಶೀತ, ಉಷ್ಣ ಅಥವಾ ಲವನವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ರುಚಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಎರಡು ವಿಧ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಟು. ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳು: ವೈದ್ಯ, ಔಷಧಿ, ರೋಗಿ ಮತ್ತು ಸೇವಕ; ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿರೋಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆಯದು. ಪ್ರದೇಶ, ಕಾಲ, ವಯಸ್ಸು, ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿ, ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಸ್ವಭಾವ, ಔಷಧಿ, ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರದೇಶವು ಮಿಶ್ರ ಸ್ವಭಾವವಿದ್ದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ; ಬಾಲ್ಯವು ಹದಿನಾರು ವಯಸ್ಸು ತನಕ, ಮಧ್ಯ ವಯಸ್ಸು ಎಪ್ಪತ್ತರವರೆಗೆ, ನಂತರ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಫ, ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ವಾತ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಚೋದನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರ, ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ ಇಲ್ಲದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು. ಕ್ಷೀಣ ದೇಹಕ್ಕೆ ಪೋಷಣಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಸ್ಥೂಲರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಮಧ್ಯಮ ದೇಹಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಣೆ — ಇವು ಮೂರು ದೇಹದ ವಿಧಗಳು. ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದೃಢತೆ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಮತ್ತು ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಅರಿಯಬೇಕು; ಸ್ಥಿರ, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯುಳ್ಳವನು. ತಾನು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾದ ಆಹಾರಪಾನವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಸ್ವಂತ ಆರಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿದರೆ, ಅದು ಸಮತೋಲನದ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಿಣಿ ಮಹಿಳೆ ಕಫವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಕಫ ಸ್ವಭಾವದ ಮಗುವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ವಾತ ಅಥವಾ ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ಸಮತೋಲನದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಮಗುವಿನ ಸ್ವಭಾವವೂ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾತ ಸ್ವಭಾವದ ವ್ಯಕ್ತಿ: ಕ್ಷೀಣ, ಒಣ, ಕಡಿಮೆ ಕೂದಲು, ಸ್ಥಿರವಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಹವ್ಯಾಸ, ಕನಸುಗಳಲ್ಲಿ ಚಲನೆ ಕಾಣುವುದು. ಪಿತ್ತ ಸ್ವಭಾವದ ವ್ಯಕ್ತಿ: ಬೇಗ ಹಳದಿ ಕೂದಲು, ಸುಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೆವರು, ಬೇಗ ಕೋಪ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಕನಸುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ವಸ್ತುಗಳು. ಕಫ ಸ್ವಭಾವದ ವ್ಯಕ್ತಿ: ಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸು, ಮೃದು ಧ್ವನಿ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಮಾತು, ಮೃದುವಾದ ಕೂದಲು, ಕನಸುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಅಥವಾ ಕಲ್ಲುಗಳು. ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಅದು ಮಿಶ್ರ ಸ್ವಭಾವ; ಆದರೆ ಒಂದು ದೋಷ ಹೆಚ್ಚು ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಸ್ವಭಾವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ: ದುರ್ಬಲ, ತೀವ್ರ, ಅಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ; ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಫ, ಪಿತ್ತ, ವಾತ ಅಥವಾ ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸಮತೋಲನದ ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿಗೆ ಪೋಷಣೆ, ಅಸ್ಥಿರದಿಗೆ ವಾತ ಶಮನ, ತೀವ್ರದಿಗೆ ಪಿತ್ತ ಶಮನ, ದುರ್ಬಲದಿಗೆ ಕಫ ಶೋಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳ ಮೂಲ ಆಮ್ಲಪಾಕ (ಅಜೀರ್ಣ); ಇದು ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಭಾರ, ಅಮ್ಲ, ಅಡಚಣೆ; ಇವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ಅಜೀರ್ಣದಿಂದ ಹಾಲೆರೆ (ಕೋಲೆರಾ), ಹೃದಯದ ದುರ್ಬಲತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಚಾ, ಲವಣ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ವಾಂತಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಮ್ಲದಿಂದ ವೀರ್ಯನಾಶ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಮೂರ್ಛೆ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತಂಪು ನೀರು ಕುಡಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ವಾತ ಶಮನದ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಂಗಗಳ ಮುರಿದುಹೋಗುವುದು, ತಲೆಯ ಭಾರ, ತಪ್ಪಾದ ಆಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳಲ್ಲಿ ದಿನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಉಪವಾಸ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ದೇಹದ ದೋಷಗಳು, ಧಾತುಗಳು, ಮಲಗಳು, ಆಹಾರ, ಸ್ವಭಾವ, ವಯಸ್ಸು, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಕುರಿತು ಪವಿತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.