पृथक्चितां समारुह्य न प्रिया गन्तुमर्हति । क्षत्त्रियाद्याः सवर्णाश्च आरोहेयुरपीह ताः
अलग चिता पर चढ़कर वह अपने प्रिय के पास नहीं जा सकती; पर क्षत्रिय आदि अपनी ही जाति की स्त्रियाँ यहाँ भी चिता पर चढ़ सकती हैं।
चाण्डालीमवधिं कृत्वा ब्राह्मणीतः समो विधिः । अगर्भिणीनां सर्वासामबालताक्मे(का)नामपि
चाण्डालिनी की सीमा तक नियम है, पर ब्राह्मणी, गर्भवती और शिशु अवस्था वाली सभी स्त्रियों के लिए यह नियम समान नहीं है।
दहनस्य विधिः प्रोक्तः सामान्येन मया खग । विशेषमपि तस्यास्य कञ्चित्किं श्रोतुमिच्छति
हे पक्षिराज, मैंने अग्नि-संस्कार की विधि सामान्य रूप से बताई है। क्या तुम इसके किसी विशेष पक्ष के बारे में सुनना चाहते हो?
गरुड उवाच । प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थ्निनाशमुपेयुषि । कथं दाहः प्रकर्तव्यस्तन्मे वद जगत्पते
गरुड़ ने कहा — स्वामी के परदेश में मर जाने और उसकी अस्थियाँ नष्ट हो जाने पर दाह-संस्कार किस प्रकार करना चाहिए? हे जगत्पति, कृपा कर के मुझे बताइए।
श्रीकृष्ण उवाच । अस्थीनि चेन्न लभ्यन्ते प्रोषितस्य नरस्य च । तेषाञ्च हि गतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्
श्रीकृष्ण ने कहा — यदि किसी परदेश में मरे हुए पुरुष की अस्थियाँ प्राप्त न हों, तो मैं उसकी गति और स्थान का विधान बताता हूँ।
शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं पत्युर्दुर्मरणेषु यत् । लङ्घनैर्ये मृता जीवां दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः
हे तार्क्ष्य, पति की अकाल मृत्यु के विषय में, जैसे गिरने से, दाँत वाले जीवों के काटने से या किसी के प्रहार से मरने वालों का परम गुप्त रहस्य सुनो।
कण्ठग्रहे विलग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः
जो गला घुटने से, चोंच के घाव से दुर्बल होकर, विष, अग्नि, बैल, ब्राह्मण, महामारी या आत्महत्या से मरते हैं—
पतनोद्बन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । सर्पव्याघ्रैः शृङ्गिभिश्च उपसर्गोपलोदकैः
जो गिरने, फाँसी, जल में डूबने, साँप या बाघ के काटने, सींग वाले पशुओं, आपदा या अशुद्ध जल से मरते हैं, उनकी स्थिति सुनो।
ब्राह्मणैः श्वापदैश्चैव पतनैर्वृक्षवैद्युतैः । नखैर्लोहैर्गिरेः पातैर्भित्तिपातैर्भृगोस्तथा
जो ब्राह्मणों, जंगली जानवरों, वृक्ष से गिरने, बिजली गिरने, नाखून, लोहे, पर्वत से गिरने, दीवार गिरने या भृगु ऋषि के कारण मरते हैं—
कट्वायामन्तरिक्षे च चौरचाण्डालतस्तथा । उदक्याशुनकीशूद्ररजकादिविभूषिताः
जो मरुस्थल में, आकाश में, चोर या चांडाल के हाथों मरते हैं, या जिनका शरीर पानी भरने वालों, कुत्ते पालकों, शूद्रों, धोबियों आदि से सजाया जाता है—
ऊर्ध्वोचछिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टास्तु ये मृताः । शस्त्रघातैर्मृता ये चास्यश्वस्पृष्टास्तथैव च
जो ऊपर, नीचे या दोनों ओर से जूठा भोजन खाने के बाद मरते हैं, जो शस्त्राघात से मरते हैं, या जिनको गधा या घोड़ा छूता है—
तत्तु दुर्मरणं ज्ञेयं यच्च जातं विधैं विना । तेन पापेन नरकान् भुक्त्वा प्रेतत्वभागिनः
इन सबको अकाल मृत्यु समझना चाहिए। ऐसे लोग, जिनका संस्कार विधिपूर्वक नहीं हुआ, वे नरक भोगकर प्रेत बन जाते हैं।
न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम् । न विधानं मृताद्यञ्च न कुर्या दौर्ध्वदैहिकम्
उनके लिए न तो दाह-संस्कार करना चाहिए, न सूतक, न जलदान, न मृतक के लिए कोई विधि, और न ही कोई अन्य मृत्योत्तर क्रिया करनी चाहिए।
न पिण्डदानं कर्तव्यं प्रमादाच्चेत्करोति हि । नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति
उनके लिए पिंडदान नहीं करना चाहिए। यदि अज्ञानवश कर दिया जाए, तो वह सब व्यर्थ जाता है, उन्हें कुछ भी प्राप्त नहीं होता।
अतस्तस्य सुतैः पौत्त्रैः सपिण्डैः शुभमिच्छुभिः । नारायणबलिः कार्यो लोकगर्हाभिया खग
इसलिए, उनके पुत्र, पौत्र और सगे संबंधी, जो उनकी भलाई चाहते हैं, उन्हें लोक-निंदा से बचने के लिए नारायण-बली अवश्य कराना चाहिए।
तथा तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः । कृते नारायणबलावौर्ध्वदेहिकयोग्यता
यमराज ने कहा है कि उनके लिए शुद्धि इसी प्रकार होती है; नारायण-बली कराने पर ही वे मृत्योत्तर संस्कार के योग्य होते हैं।
तस्य सुद्धिकरं कर्म तद्भवेन्न तदन्यथा । नारायणबलिं सम्यक्तीर्थे सर्वं प्रक्पयेत्
केवल यही कर्म उन्हें शुद्ध करता है, अन्य कोई उपाय नहीं। नारायण-बली ठीक प्रकार से तीर्थस्थान में करना चाहिए।
कृष्णाग्रे कारयेद्बिप्रैर्येन पूतो भवेन्नरः । पूर्वन्तु तर्पणं कार्यं विप्रैः पौराणवैदिकैः
कृष्ण की मूर्ति के सामने, ब्राह्मणों द्वारा, मृतक की शुद्धि के लिए, पुराण और वेद जानने वाले ब्राह्मणों से पहले तर्पण कराना चाहिए।
सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि
सभी प्रकार की औषधियों और साबुत चावल के साथ विष्णु को अर्पित करते हुए, पुरुषसूक्त या अन्य वैष्णव मंत्रों से तर्पण करना चाहिए।
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुमिति स्मरन् । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः
दक्षिण दिशा की ओर मुख करके, शंख, चक्र और गदा धारण करने वाले अनादि-अनंत विष्णु का स्मरण करते हुए, मृतक के लिए तर्पण करें।
अक्षयः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भव । तर्पणस्यावसाने स्याद्वीतरागो विमत्सरः
हे कमलनयन, जो कभी क्षीण नहीं होते, जो प्रेतों को मोक्ष देने वाले हैं, तर्पण की समाप्ति पर आप सब प्रकार की आसक्ति और ईर्ष्या से मुक्त हो जाएँ।
जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिष्मान्धर्मतत्परः । भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धान्येकादशैव तु
इंद्रियों और मन को वश में करके, शुद्ध होकर और धर्म में तत्पर रहते हुए, वहाँ श्रद्धा के साथ ग्यारह श्राद्ध विधिपूर्वक करने चाहिए।
सर्वकर्मविधाने एकैकाग्रे समाहितः । तोयव्रीहियवान्दद्याद्गोधूमांश्च प्रियङ्गवः
सभी कर्मों को एकाग्रचित्त होकर करते हुए, जल, चावल, जौ, गेहूँ और प्रियंगु के दाने अर्पित करने चाहिए।
हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च दापयेत् । दापयेत्सर्वसंस्यानि क्षीरं क्षौद्रसमान्वितम्
शुभ पकाया हुआ भोजन, मुद्रिका, छाता और पगड़ी देना चाहिए; सभी आवश्यक वस्तुएँ, दूध और शहद मिलाकर, दान करनी चाहिए।
वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् । द्पयेत्सर्वपापेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिवञ्चनम्
कपड़ा और जूते सहित आठ प्रकार के दान देने चाहिए; ये सब पापों से मुक्ति के लिए दें और दान बाँटने में कभी छल न करें।
भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् । दातव्यं सर्वंविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः
जब पिंड भूमि पर रखे जाएँ, उन पर सुगंध, फूल और अक्षत रखें; फिर सब कुछ वेद और शास्त्रों के अनुसार ब्राह्मणों को देना चाहिए।
शङ्खे खड्गेऽथ वा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक् । ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनीं गतः
शंख, तलवार या तांबे के पात्र में, अलग-अलग तर्पण करें, ध्यान और एकाग्रता के साथ, और घुटनों के बल भूमि पर बैठकर अर्पित करें।
ऋचा वै दापयेदर्घमर्घोद्दिष्टं पृथक्पृथक् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च यमः प्रेतश्च पञ्चमः
वैदिक मंत्र के साथ, अलग-अलग अर्घ्य अर्पित करें; ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, यम और प्रेत—ये पाँचों के लिए।
पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः । वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्गाः पदानि च
फिर, पाँच रत्नों से युक्त अलग-अलग कलशों में वस्त्र, यज्ञोपवीत, अलग-अलग मूँग और पादुकाएँ रखें।
पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि । जलधारां ततः कुर्यात्पिण्डेपिण्डे पृथक्पृथक्
देवताओं के लिए नियमपूर्वक पाँच श्राद्ध करें; फिर प्रत्येक पिंड पर अलग-अलग जल अर्पित करें।