न गोदानात्परं दानं किञ्चिदस्तीति मे मतिः । या गौर्न्यायार्जिता दत्ता कृत्स्नं तारयते कुलम् ॥ १,२२१.
मेरी बुद्धि में गौदान से बढ़कर कोई दान नहीं है; जो गाय न्यायपूर्वक अर्जित कर दान की जाती है, वह पूरे कुल को तार देती है।
नान्नदानात्परं दानं किञ्चिदस्ति वृषध्वज ! । अन्नेन धार्यते सर्वं चराचरमिदं जगत् ॥ १,२२१.
हे वृषध्वज, अन्नदान से बढ़कर कोई दान नहीं है; अन्न से ही यह सारा चर-अचर जगत टिकता है।
कन्यादानं वृषोत्सर्गस्तीर्थसेवा श्रुतं तथा । हस्त्यश्वरथदानानि मणिरत्नवसुन्धराः ॥ १,२२१.
कन्यादान, वृषभ का छोड़ना, तीर्थों की सेवा, अध्ययन, हाथी, घोड़े, रथ, मणि, रत्न और भूमि का दान—
अन्नदानस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । अन्नात्प्राणा बलं तेजश्चान्नाद्वीर्यं धृतिः स्मृतिः ॥ १,२२१.
ये सब अन्नदान की सोलहवीं कला के बराबर भी नहीं हैं; अन्न से ही प्राण, बल, तेज, वीर्य, धैर्य और स्मृति प्राप्त होती है।
कूपवापीतडागादीनारामांश्चैव कारयेत् । त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते ॥ १,२२१.
कुएँ, तालाब, पोखर और बाग-बगिचे बनवाने चाहिए; ऐसा करने वाला इक्कीस पीढ़ियों को तारकर विष्णु लोक में सम्मान पाता है।
साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थादपि विशिष्यते । कालेन तीर्थं फलति सद्यः साधुसमागमः ॥ १,२२१.
सज्जनों का दर्शन तीर्थ से भी बढ़कर पुण्यदायक है; तीर्थ तो समय के साथ फल देता है, पर संतों की संगति तुरंत फल देती है।
सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषश्च क्षमार्जवम् । ज्ञानं शमो दया दानमेष धर्मः सनातनः ॥ १,२२१.
सत्य, दम, तप, शुद्धता, संतोष, क्षमा, सरलता, ज्ञान, शांति, दया और दान—यही सनातन धर्म है।
श्रीगरुडमहापुराणम् २२२ ब्रह्मोवाच । प्रायश्चित्तादि वक्ष्येऽहं नरकौघविमर्दनम् । मक्षिका विप्रुषो नारी भुवि तोयं हुताशनः । मार्जारो नकुलश्चैव शुचीन्येतानि नित्यशः ॥ १,२२२.
ब्रह्मा बोले—अब मैं प्रायश्चित्त और नरकों के नाश का उपाय बताता हूँ। मक्खी, जल की बूँद, स्त्री, भूमि, अग्नि, बिल्ली और नेवला—ये सदा शुद्ध माने गए हैं।
यः शूद्रोच्छिष्टसंस्पृष्टं प्रमादाद्भक्षयेद्द्विजः । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १,२२२.
अगर कोई द्विज भूल से शूद्र या जूठे के स्पर्श से युक्त अन्न खा ले, तो वह एक दिन-रात उपवास और पंचगव्य सेवन से शुद्ध हो जाता है।
विप्रो विप्रेण संस्पृष्ट उच्छिष्टेन कदाचन । स्नानं जप्यञ्च कर्तव्यं दिनस्यान्ते च भोजनम् ॥ १,२२२.
अगर ब्राह्मण को किसी दूसरे ब्राह्मण के जूठे का स्पर्श हो जाए, तो उसे स्नान, जप और दिन के अंत में ही भोजन करना चाहिए।
अन्नं समक्षिकाकेशं शुध्येद्वान्तेन तत्क्षणात् । यश्च पाणितले भुङ्क्ते अङ्गुल्या बाहुना च यः ॥ १,२२२.
जिस अन्न में बाल या मक्खी गिर जाए, उसे तुरंत निकाल देने से वह शुद्ध हो जाता है; और जो हथेली, अंगुली या बाँह से खाता है—
अहोरात्रेण शुध्येत पिबेद्यदि न वार्युत । पीतशेषन्तु यत्तोयं वामहस्तेन मद्यवत् ॥ १,२२२.
वह एक दिन-रात में शुद्ध हो जाता है, चाहे वह पानी पिए या न पिए; और जो पानी पीने के बाद बचा हो, उसे बाएँ हाथ से छूना मदिरा के समान है।
चर्ममध्यगतं तोयमशुचि स्यान्न तत्पिबेत् । अन्त्यजातिरविज्ञातो निवसेद्यस्य वेश्मनि ॥ १,२२२.
चमड़े से होकर निकला हुआ पानी अशुद्ध होता है, उसे नहीं पीना चाहिए। अगर किसी नीच जाति के व्यक्ति या किसी अनजान आदमी ने किसी घर में निवास किया हो, तो उस घर में नहीं रहना चाहिए।
चान्द्रायणं पराकं वा द्विजातीनां विशोधनम् । प्राजापत्यन्तु शूद्रस्य पश्चाज्ज्ञाते तथापरे ॥ १,२२२.
द्विजों के लिए शुद्धि के लिए चान्द्रायण या पराक व्रत बताया गया है। शूद्र के लिए प्राजापत्य प्रायश्चित्त है, और दूसरों के लिए, जब बात पता चले, अलग-अलग विधि है।
यस्तत्र भुङ्क्ते पक्वान्नं कृच्छ्रार्धं तस्य दापयेत् । तेषामपि च यो भुङ्क्ते कृच्छ्रपादो विधीयते ॥ १,२२२.
जो कोई ऐसे घर में पका हुआ भोजन खाता है, उसे आधा कृत्स्न व्रत करना चाहिए। और अगर कोई उनका भोजन खाता है, तो उसके लिए चौथाई कृत्स्न व्रत बताया गया है।
रजकानाञ्च शैलू षवेणुचर्मोपजीविनाम् । एतदन्नञ्च यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १,२२२.
जो द्विज धोबी, शिकारी, बांस का काम करने वाले या चमड़े का काम करने वालों के बनाए भोजन को खाता है, उसे चान्द्रायण व्रत करना चाहिए।
चाण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानाच्चेत्पिबेज्जलम् । कुर्यात्सान्तपनं विप्रस्तदर्धञ्च विशः स्मृतम् ॥ १,२२२.
अगर अज्ञानवश चांडाल के बर्तन से पानी पी लिया जाए, तो ब्राह्मण के लिए सांतपन व्रत और वैश्य के लिए उसका आधा प्रायश्चित्त माना गया है।
पादं शूद्रस्य दातव्यमज्ञानादन्त्यवेश्मनि । प्रायश्चित्तं त्रिकृच्छ्रं स्यात्पराकमन्त्यजागतौ ॥ १,२२२.
अगर शूद्र अज्ञानवश किसी नीच जाति के घर में रहता है, तो उसके लिए चौथाई प्रायश्चित्त देना चाहिए। तीन कृत्स्न व्रत और नीच जाति के लिए पराक व्रत का विधान है।
अन्त्यजोच्छिष्टभुक्च्छुध्येद्द्विजश्चान्द्रायणेन च । चाण्डालन्नं यदा भुङ्क्ते प्रमादादैन्दवञ्चरेत् ॥ १,२२२.
जो द्विज नीच जाति के जूठे भोजन को खाता है, वह चान्द्रायण व्रत से शुद्ध होता है। अगर भूल से चांडाल का भोजन खा ले, तो ऐंदव व्रत करना चाहिए।
क्षत्त्रजातिः सान्तपनं षड्द्विरात्रं परे तथा । एकवृक्ष तु चण्डालः प्रमादाद्ब्राह्मणो यदि । फलं भक्षयते तत्र अहोरात्रेण शुध्यति ॥ १,२२२.
क्षत्रिय को छह दिन तक सांतपन व्रत करना चाहिए, और अन्य लोगों को भी ऐसा ही करना चाहिए। अगर ब्राह्मण भूल से चांडाल के पेड़ का फल खा ले, तो वह एक दिन-रात में शुद्ध हो जाता है।
भुक्त्वोपविष्टोऽनाचान्तश्चण्डालं यदि संस्पृशेत् । गायत्त्र्यष्टसहस्रन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत् ॥ १,२२२.
अगर कोई भोजन करके बिना कुल्ला किए चांडाल को छू ले, तो उसे गायत्री मंत्र आठ हजार बार या द्रुपदा स्तोत्र सौ बार जपना चाहिए।
चाण्डालश्वपचैर्वापि विण्मूत्रे तु कृते द्विजाः । प्रायश्चित्तं त्रिरात्रं स्यात्पराकश्चान्त्यजागतौ ॥ १,२२२.
अगर द्विज चांडाल या श्वपच के मल-मूत्र के संपर्क में आते हैं, तो तीन दिन का प्रायश्चित्त और नीच जाति के लिए पराक व्रत करना चाहिए।
अकामतः स्त्रियो गत्वा पराकस्तत्र साधकः । अन्त्यजातिप्रसूतस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ १,२२२.
अगर कोई स्त्री बिना इच्छा के नीच जाति के पास जाती है, तो उसके लिए पराक व्रत उचित है। लेकिन नीच जाति में जन्मे के लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं है।
मद्यादिदुष्टभाण्डेषु यादपः पिबति द्विजः । कृच्छ्रपादेन शुध्येद्वै पुनः संस्कारकर्मणा ॥ १,२२२.
अगर द्विज मद्य आदि से अपवित्र बर्तन से पानी पीता है, तो वह चौथाई कृत्स्न व्रत और फिर विधिपूर्वक संस्कार करके शुद्ध होता है।
ये प्रत्यवसिता विप्रा वज्राग्निपवनादिषु । अन्नपानादि संगृह्य चिकीर्षन्ति गृहान्तरम् ॥ १,२२२.
जो ब्राह्मण वज्र, अग्नि, वायु आदि से जुड़े अपराध कर चुके हैं और भोजन या पानी लेकर दूसरे घर में जाना चाहते हैं, उन्हें नियत विधि का पालन करना चाहिए।
चारयेत्त्रीणि कृच्छाणि त्रीणि चान्द्रायणानि वै । जातकर्मादिसंस्कारं वसिष्ठो मुनिरब्रवीत् ॥ १,२२२.
तीन कृत्स्न व्रत और तीन चान्द्रायण व्रत करना चाहिए। वसिष्ठ मुनि ने यह जन्मादि संस्कारों के लिए कहा है।
प्राजापत्यादिभिर्द्रष्टा स्त्री शुध्येत्तु द्विभोजनात् । उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टंशुना शूद्रेण वा द्विजः ॥ १,२२२.
प्राजापत्य आदि व्रत करके और दो बार भोजन करने से स्त्री शुद्ध हो जाती है। अगर द्विज को जूठे, कुत्ते या शूद्र के छूने से अपवित्रता हो, तो शुद्धि करनी चाहिए।
उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति । वर्णबाह्येन संस्पृष्टः पञ्चरात्रेण वै तदा ॥ १,२२२.
एक रात उपवास करके पंचगव्य से शुद्धि होती है। अगर किसी को नीच जाति ने छू लिया हो, तो पांच रात में शुद्धि मानी जाती है।
अदुष्टाः सन्तता धाराः वातोद्धूताश्च रेणवः । स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च न दुष्यन्ति कदाचन ॥ १,२२२.
जो जलधाराएँ लगातार बहती हैं और अशुद्ध नहीं हैं, हवा से उड़ती धूल, स्त्रियाँ, बच्चे और वृद्ध कभी अपवित्र नहीं माने जाते।
नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुन्तैः पातितं फलम् । प्रस्त्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ १,२२२.
स्त्रियों का मुख सदा शुद्ध रहता है; पक्षियों द्वारा गिराया फल भी शुद्ध है। बछड़ा जब दूध पी रहा हो, तो वह शुद्ध है, और कुत्ता जब शिकार पकड़ रहा हो, तब वह भी शुद्ध है।