हस्ते पादे उदरे कर्णयोश्च शिश्ने गुल्फे त्वधरोष्ठेधिकं च । चतुर्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तो नास्तिक्यवायुस्तद्वदेवाष्टभिश्च
हाथ, पैर, पेट, कान, शिश्न, टखने और निचले होंठ में अधिकता पाई जाती है; नास्तिक वायु चौबीस चिन्हों से युक्त है और आठ चिन्हों की उसमें कमी है।
नाभ्यां गुल्फे हनुरर्ङ्घ्योश्च स्कन्धे द्विजे नेत्रे त्वधरोष्ठेधिकं च । त्रयोविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता शची तथा नवदोषैश्च युक्ता
नाभि, टखने, ठोड़ी, जांघ, कंधे, दाँत, नेत्र और निचले होंठ में अधिकता पाई जाती है; शची तेईस चिन्हों से युक्त है और उसमें नौ दोष भी हैं।
भगे केशे ह्यधरोष्ठे च कर्णे जङ्घे गण्डे वक्षसि गुल्फयोश्च । तथोत्तरोष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति एवं विजानीहि खगेन्द्रसत्तम
योनि, केश, निचले होंठ, कान, पिंडली, गाल, वक्ष, टखने और ऊपरी होंठ में थोड़ा अधिक पाया जाता है; हे पक्षिराजश्रेष्ठ, ऐसे जानो।
द्वाविंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु दशभिर्देषैः प्रवहो नाम वायुः । तथाङ्गुष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति विंशत्येकादशभिर्देषतोर्कः
प्रवाह नामक वायु बाईस चिन्हों और दस दोषों से युक्त है; इसी प्रकार अंगूठे में थोड़ा अधिक पाया जाता है। सूर्य में इकतीस दोष हैं।
तद्विंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु तदा दोषेर्द्वादशभिश्च युक्तः । एकोनविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तस्त्रयोदशभिस्तदभावैर्युतोग्निः
वह बीस चिन्हों और बारह दोषों से युक्त है; अग्नि उन्नीस चिन्हों और तेरह दोषों से युक्त है, और उन दोषों से रहित है।
अष्टादशभिर्लक्षणैः संयुतस्तु वैवस्वतस्तदभावैश्चतुर्दशभिः । मित्रस्तु सप्तदशभिर्लक्षणैः संयुतः खग
वैवस्वत अठारह चिन्हों से युक्त है और चौदह दोषों से रहित है; मित्र, हे पक्षी, सत्रह चिन्हों से युक्त है।
सदोषैः पञ्चदशभिः संयुक्तो नात्र संशयः । तैश्च षोडशभिर्युक्तो धनपो नात्र संशयः
वह पंद्रह दोषों से युक्त है—इसमें कोई संदेह नहीं; और सोलह दोषों के साथ वह धनपति है—इसमें भी कोई संदेह नहीं।
तदभावैः षोडशभिः संयुक्तः संप्रकीर्तितः । तैः पञ्चदशभिश्चैव युक्तोग्रेज्येष्ठपुत्रकः
वह सोलह दोषरहितताओं से युक्त कहा गया है; और पंद्रह के साथ वह ज्येष्ठ पुत्र होता है।
तैः सप्तदशभिर्दोषैः संयुक्तो नात्र संशयः । तैश्चतुर्दशभिश्चैव गङ्गा संपरिकीर्तिता
वह सत्रह दोषों से युक्त है—इसमें कोई संदेह नहीं; और चौदह दोषों के साथ गंगा का वर्णन किया गया है।
तथाष्टादशभिर्दोषैः संयुता नात्र संशयः । तैस्त्रयोदशभिश्चैव संयुतो बुध एव तु
वह अठारह दोषों से युक्त है—इसमें कोई संदेह नहीं; और तेरह दोषों के साथ बुध ही युक्त है।
दोषैरेकोनविंशत्या संयुतो नात्र संशयः । शनिर्विंशतिदोषेण युतो द्वादशलक्षणैः
वह उन्नीस दोषों से युक्त है—इसमें कोई संदेह नहीं; शनि बीस दोषों और बारह चिन्हों से युक्त है।
लक्षणैश्चैकादशभिः पुष्करः परिकीर्तितः । एकविंशतिसंख्याकैरसद्भावैः प्रकीर्तितः
पुष्कर ग्यारह चिन्हों से युक्त कहा गया है; और इक्कीस दोषरहितताओं से युक्त बताया गया है।
दशभिर्लक्षणैर्युक्ताः पितरो ये चिराः खग । त्रयोविंशतिदोषैश्च संयुता नात्र संशयः
हे पक्षी, जो पितर बहुत समय तक जीवित रहते हैं, वे दस चिन्हों से युक्त होते हैं; और तेईस दोषों से भी युक्त होते हैं—इसमें कोई संदेह नहीं।
अष्टभिर्लक्षणैर्युक्ता देवगन्धर्वसत्तमाः । दोषैश्चतुर्विंशतिभिः संयुक्ताः परिकीर्तिताः
देवताओं और श्रेष्ठ गन्धर्व आठ चिन्हों से युक्त होते हैं; और चौबीस दोषों से युक्त कहे गए हैं।
सप्तलक्षणसंयुक्ता गन्धर्वा मानुषात्मकाः । यैस्तु पञ्चविंशतिभिर्दोषैः संयुक्ताः प्रकीर्तिताः
गन्धर्व, जिनमें सात विशेषताएँ होती हैं और जो मनुष्यों की प्रकृति वाले होते हैं, उनके साथ पच्चीस दोष जुड़े हुए बताए गए हैं।
षद्गुणैः क्षितिपा युक्ता षड्विंशत्या च दोषतः । तदन्ये पञ्चभिर्युक्ताश्चतुर्भिः केचिदेव च
राजाओं में छह गुण और छब्बीस दोष होते हैं; कुछ में पाँच दोष होते हैं और कुछ में केवल चार ही पाए जाते हैं।
त्रिभिः केच्चित्ततो हीना न संति खगसत्तम । यस्मिन्नरे क्षितिपे वा खगेन्द्र आधिक्यं यद्दृश्यते लक्षणस्य
कुछ में केवल तीन दोष होते हैं, और इससे कम दोष वाले कोई नहीं होते, हे पक्षिराज। जिस मनुष्य या राजा में अधिक लक्षण दिखाई देते हैं—
न ते नरा नैव ते वै क्षितीशाः सर्वे नैव ह्युत्तमाः सर्वदैव । ये देवा ये च दैत्याश्च सर्वेप्येवं खगाधिप
वे न तो सच्चे मनुष्य होते हैं, न ही सच्चे राजा, और न ही कभी श्रेष्ठ माने जाते हैं; चाहे वे देवता हों या दैत्य, हे पक्षियों के स्वामी, सब ऐसे ही होते हैं।
लक्षणालक्षणैश्चैव क्रमेणोक्ता न संशयः । लक्षणैः सप्तविंशत्यालक्षणैः संयुताः खग
लक्षण और उनके अभाव को क्रम से बताया गया है, इसमें कोई संदेह नहीं है; हे पक्षी, जो सत्ताईस लक्षणों और उनके विपरीत गुणों से युक्त होते हैं—
अतः सलक्षणा ज्ञेया द्वात्रिंशल्लक्षणैर्न हि । पितुर्गृहे वर्धमाना सदापि स्वकुटुंबं श्रेष्ठयितुं खगेन्द्र
इसलिए, जिनमें लक्षण होते हैं, उन्हें बत्तीस लक्षणों वाला समझना चाहिए; वे अपने पिता के घर में रहते हुए भी सदा अपने परिवार का कल्याण करते हैं, हे पक्षिराज।
उवाच सा पितरं दीयमानमन्नादिकं त्रमित्रादिकेषु । सदापि ये त्वनुसंधानेन युक्ता अन्तर्गते तत्रतत्र स्थिते च
उसने अपने पिता से कहा: 'जो भोजन और अन्य वस्तुएँ मित्रों और अन्य लोगों को दी जा रही हैं—जो लोग सदा मन से जुड़े रहते हैं, चाहे वे वहाँ हों या न हों—'
अज्ञातत्वे चान्नपानादिकं च दत्तं संतो व्यर्थमेवं वदन्ति । हरिं वक्ष्ये तत्रतत्र स्थितं चं तं वै शृणु त्वादरेणाद्य नित्यम्
यदि पाने वाला अनजान हो, तो दिया गया भोजन-पानी आदि व्यर्थ ही माना जाता है, ऐसा ज्ञानी लोग कहते हैं; अब मैं हरि के बारे में बताऊँगी, जो हर जगह उपस्थित हैं—आज उन्हें श्रद्धा से सुनो।
बालो हरिर्बालरूपेण कृष्णः क्षीरादिकं नवनीतं घृतं च । गृह्णाति नित्यं भूषणं वस्त्रजातमेवं दद्यात्सर्वदा विष्णुतुष्ट्यै
बाल रूप में हरि, श्रीकृष्ण, सदा दूध, मक्खन और घी ग्रहण करते हैं; ऐसे ही आभूषण और वस्त्र भी सदा विष्णु की प्रसन्नता के लिए अर्पित करने चाहिए।
मित्रैर्हरिः केशवाख्यो मुकुन्दो भुङ्क्ते दत्तं त्वन्नप्रानादिकं च । पूर्वं दद्यात्सर्वदा वै गृहस्थो धन्यो भवेदन्यथा व्यर्थमेव
मित्रों के बीच हरि, जिन्हें केशव और मुकुन्द कहा जाता है, आपके द्वारा दिया गया भोजन-पानी स्वीकार करते हैं; गृहस्थ को सदा पहले दान देना चाहिए—ऐसा करने से वह धन्य होता है, अन्यथा सब व्यर्थ है।
गृह्णाति नित्यं माधवाख्यो हरिश्चेत्येवं ज्ञात्वा देयमन्नादिकं च । एवं ज्ञात्वा दीयमानेन नित्यं प्रीणाति विष्णुर्नान्यथा व्यर्थमेव
यह जानकर कि माधव नामक हरि सदा स्वीकार करते हैं, भोजन-पानी भी उसी भाव से देना चाहिए; इस प्रकार जानकर जो भी दिया जाता है, वह सदा विष्णु को प्रसन्न करता है—अन्यथा सब व्यर्थ है।
गृहे नित्यं वासुदेवो हरिस्तु प्रीणाति नित्यं तत्र तिष्ठन्सुपर्ण । एवं ज्ञात्वा स्वगृहं सर्वदैव अलङ्कुर्याद्धातुरूपैः सदैव
गृह में वासुदेव हरि सदा निवास करते हैं और वहाँ सदा प्रसन्न रहते हैं, हे सुपर्ण; यह जानकर अपने घर को सदा दिव्य रूपों से सजाना चाहिए।
गोविन्दाख्यस्तिष्ठति वैष्णवानां पुत्रैर्युतस्तिष्ठति वासुदेवः । मित्रे मुकुन्दः शालके चानिरूद्धो नारायणो द्विजवर्ये सदास्ति
वैष्णवों के पुत्रों में गोविन्द रहते हैं; पुत्रों में वासुदेव, मित्रों में मुकुन्द, शालक में अनिरुद्ध और श्रेष्ठ द्विजों में नारायण सदा उपस्थित रहते हैं।
गोष्ठे च नित्यं विष्णुरूपी हरिस्तु अश्वे सदा तिष्ठति वामनाख्यः । संकर्षणः शूद्रवर्णे सदास्ति वैश्ये प्रद्युम्नस्तिष्ठति सर्वदैव
गौशाला में सदा विष्णुरूप हरि रहते हैं; घोड़ों में वामन सदा रहते हैं; शूद्रों में सदा संकर्षण और वैश्य में प्रद्युम्न सदा रहते हैं।
जनार्दनः क्षत्त्रजातौ सदास्ति दाशेषु नित्यं महिदासो हरिस्तु । मह्यां नित्यं तिष्ठति सर्वदैव ह्युपेन्द्राख्यो हरिरेकः सुपर्ण
क्षत्रियों में सदा जनार्दन रहते हैं; दासों में हरि सदा महिदास कहलाते हैं; पृथ्वी पर उपेन्द्र नामक हरि सदा निवास करते हैं, हे सुपर्ण।
गजे सदा तिष्ठति चक्रपाणिः सदान्तरे तिष्ठति विश्वरूपः । नित्यं शुनि तिष्ठति भूतभावनः पिपीलकायामपि सर्वदैव
गज में सदा चक्रपाणि रहते हैं; भीतर सदा विश्वरूप रहते हैं; कुत्ते में सदा भूतभावन और चींटी में भी सदा उपस्थित रहते हैं।