ગરુડપુરાણમ્

દેહદણ્ડનમાત્રેણ કા મુક્તિરવિવેકિનામ્ । વલ્મીકતાડનાદેવ મૃતઃ કિન્નુ મહોરગઃ ॥ ૨,૪૯.

માત્ર શરીરને તકલીફ આપવાથી વિવેકહીનને મુક્તિ ક્યાંથી મળે? જેમ હળથી વાગીને મહા સાપ મરી જાય, તો શું તેને મુક્તિ મળે છે?

જટાભારાજિનૈર્યુક્તા દામ્ભિકા વેષધારિણઃ । ભ્રમન્તિ જ્ઞાનિવલ્લોકે ભ્રામયન્તિ જનાનપિ ॥ ૨,૪૯.

જટાઓ અને મૃગચર્મ પહેરી, ભણગડિયાં વેશ ધારણ કરીને, દંભી લોકો જ્ઞાની બનીને દુનિયામાં ફરે છે અને બીજાને પણ ભટકાવે છે.

સંસારજસુખાસક્તં બ્રહ્મજ્ઞોઽસ્મીતિવાદિનમ્ । કર્મબ્રહ્મોભયભ્રષ્ટં તં ત્યજેદન્ત્યજં યથા ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્ય સંસારના સુખમાં જકડાયેલો છે અને પોતાને બ્રહ્મજ્ઞાની કહે છે, કર્મ અને બ્રહ્મજ્ઞાન બંનેમાંથી પડ્યો છે, એવા માણસને અછૂતની જેમ છોડવો જોઈએ.

ગૃહારણ્યસમા લોકે ગતવ્રીડા દિગમ્બરાઃ । ચરન્તિ ગર્દભાદ્યાશ્ચ વિરક્તાસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

આ દુનિયામાં, જે લોકો ઘર કે જંગલમાં બધું શરમ ગુમાવીને નગ્ન ફરે છે—એવા ગધેડાં વગેરે ખરેખર વૈરાગી કહેવાય?

મૃદ્ભસ્મોદ્ધૂલનાદેવ મુક્તાઃ સ્યુર્યદિ માનવાઃ । મૃદ્ભસ્મવાસી નિત્યં શ્વા સ કિં મુક્તો ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જો માત્ર માટી કે ભસ્મ લગાવવાથી મનુષ્ય મુક્ત થાય, તો જે શ્વાન હંમેશા માટી-ભસ્મમાં રહે છે, એ પણ શું મુક્ત થશે?

તૃણપર્ણોદકાહારાઃ સતતં વનવાસિનઃ । જમ્બૂકાખુમૃગાદ્યાશ્ચ તાપસાસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો હંમેશા જંગલમાં રહી ઘાસ, પાન અને પાણીથી જીવન નિભાવ કરે છે—તો શિયાળ, ઉંદર, હરણ વગેરે પણ શું તપસ્વી કહેવાય?

આજન્મમરણાન્તઞ્ચ ગઙ્ગાદિતટિનીસ્થિતાઃ । મણ્ડૂકમત્સ્યપ્રમુખા યોગિનસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેઓ જન્મથી મૃત્યુ સુધી ગંગા જેવી નદીઓના કિનારે રહે છે—તો કેડા, માછલી વગેરે પણ શું યોગી કહેવાય?

પારાવતાઃ શિલાહારાઃ કદાચિદપિ ચાતકાઃ । ન પિબન્તિ મહીતોયં વ્રતિનસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે ફાખતા પથ્થર ખાય છે, અથવા ક્યારેક ચાતક પક્ષી જે જમીનનું પાણી કદી પીતું નથી—એવા પ્રાણીઓ વ્રત રાખે છે એટલે શું તેઓ તપસ્વી કહેવાય?

તસ્માન્નિત્યાદિકં કર્મ લોકરઞ્જનકારકમ્ । મોક્ષસ્ય કારણં સાક્ષાતત્ત્વજ્ઞાન ખગેશ્વર ॥ ૨,૪૯.

ખગરાજ, રોજિંદા કે અન્ય કર્મો માત્ર લોકપ્રિયતા માટે કરવામાં આવે છે, તે મુક્તિનું સીધું કારણ નથી; સાચું તત્વજ્ઞાન જ મુક્તિ આપે છે.

ષર્ડ્શનમહાકૂપે પતિતાઃ પશવઃ ખગ । પરમાર્થં ન જાનન્તિ પશુપાશનિયન્ત્રિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

પક્ષીરાજ, જે પ્રાણી છઃ દર્શનના મોટા ખાડામાં પડી ગયા છે, તેઓ અજ્ઞાનના બંધનથી બંધાયેલા હોવાથી પરમાર્થને જાણતા નથી.

વેદશાસ્ત્રાર્ણવૈર્ઘેરૈરુહ્યમાના ઇતસ્તતઃ । ષડૂર્મિનિગ્રહગ્રસ્તાસ્તિષ્ઠન્તિ હિ કુતાર્કિકાઃ ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રોના દરિયાની લહેરોમાં હલાવાતા, છઃ આંતરિક દુશ્મનોના વશમાં આવેલા લોકો ખોટા તર્કમાં જ ફસાયેલા રહે છે.

વેદાગમપુરાણજ્ઞઃ પરમાર્થં ન વેત્તિ યઃ । વિડમ્બકસ્ય તસ્યૈવ તત્સર્વં કાકભાષિતમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે વેદ, આગમ અને પુરાણ જાણે છે પણ પરમાર્થ જાણતો નથી, એના બધા વચન મજાક માટે જ છે, કાગડાની બૂક જેવી છે.

ઇદં જ્ઞાનમિદં જ્ઞેયમિતિ ચિન્તાસમાકુલાઃ । પઠન્ત્યહર્નિશં શાસ્ત્રં પરતત્ત્વપરાઙ્મુખાઃ ॥ ૨,૪૯.

'આ જ્ઞાન છે, આ જાણવું જોઈએ' એમ વિચારોમાં ગરકાવ થઈ, દિવસ-રાત શાસ્ત્રો વાંચે છે, પણ પરમ તત્વથી દૂર રહે છે.

વાક્યચ્છન્દોનિબન્ધેન કાવ્યાલઙ્કારશોભિતાઃ । ચિન્તયા દુઃખિતા મૂઢાસ્તિષ્ઠન્તિ વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ ॥ ૨,૪૯.

કાવ્ય અને છંદથી શોભિત વચનો ધરાવતાં, મૂર્ખો પોતાના વિચારોથી દુઃખી અને ઇન્દ્રિયોથી વ્યાકુળ રહીને દુઃખમાં જ રહે છે.

અન્યથા પરમં તત્ત્વં જનાઃ ક્લિશ્યન્તિ ચાન્યથા । અન્યથા શાસ્ત્રસદ્ભાવો વ્યાખ્યાં કુર્વન્તિ ચાન્યથા ॥ ૨,૪૯.

લોકો પરમ તત્વને સમજવામાં ભૂલ કરે છે અને એ જ રીતે શાસ્ત્રના સાચા અર્થની પણ ખોટી રીતે વ્યાખ્યા કરે છે.

કથયન્ત્યુવન્મનીભાવં સ્વયં નાનુભવન્તિ ચ । અહઙ્કારસ્તાઃ કેચિદુપદેશાદિવાર્જિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

યુગલભાવની વાત તો કરે છે, પણ પોતે અનુભવતા નથી; કેટલાક તો અહંકારથી ઉપદેશ અને માર્ગદર્શન પણ સ્વીકારતા નથી.

પઠન્તિ વેદશાસ્ત્રાણિ બોધયન્તિ પરસ્પરમ્ । ન જાનન્તિ પરં તત્ત્વં દર્વી પાકરસં યથા ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રો વાંચે છે, એકબીજાને શીખવે છે, પણ પરમ તત્વ જાણતા નથી—જેમ ચમચી રસોઈનો સ્વાદ નથી જાણતી.

શિરો વહતિ પુષ્પાણિ ગન્ધં જાનાતિ નાસિકા । પઠન્તિ વેદશાસ્ત્રાણિ દુર્લભો ભાવબોધકઃ ॥ ૨,૪૯.

માથું ફૂલો ધારણ કરે છે, નાક સુગંધ ઓળખે છે; લોકો વેદ અને શાસ્ત્રો બોલે છે, પણ જે સાચો અર્થ સમજે છે, એવો કોઈક જ દુર્લભ છે.

તત્ત્વમાત્મસ્થમજ્ઞાત્વા મૂઢઃ શાસ્ત્રેષુ મુહ્યતિ । ગોપઃ કક્ષાગતે ચ્છાગે કૂપં પશ્યતિ દુર્મતિઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યારે પોતામાં રહેલું સત્ય ઓળખાતું નથી, ત્યારે મૂર્ખ માણસ શાસ્ત્રોમાં ભટકે છે; એ ગોપાળિયા જેવો છે, જે દૂરથી કૂવો જોઈને વાડામાં રહેલા બકરાને કૂવામાં સમજે છે.

સંસારમોહનાશાય શાબ્દબોધો ન હિ ક્ષમઃ । ન નિવર્તેત તિમિરં કદાચિદ્દીપવાર્તયા ॥ ૨,૪૯.

માત્ર શબ્દજ્ઞાનથી સંસારની મોહમાયાનો નાશ થતો નથી; જેમ કે દીવો છે એવી વાતથી ક્યારેય અંધકાર દૂર થતો નથી.

પ્રજ્ઞાહીનસ્ય પઠનં યથાન્ધસ્ય ચ દર્પણમ્ । અતઃ પ્રજ્ઞાવતાં શાસ્ત્રં તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેમ બુદ્ધિ વિનાના માણસ માટે દર્પણ વ્યર્થ છે, તેમ જ વિવેક વિનાના માણસે શાસ્ત્ર વાંચવું નિષ્ફળ છે; એટલે જ, વિવેકવાન માટે શાસ્ત્રો સત્યજ્ઞાનનું લક્ષણ છે.

ઇદં જ્ઞાનમિદં જ્ઞેયં સર્વન્તુ શ્રોતુમિચ્છતિ । દિવ્યવર્ષસહસ્રાચ્ચ શાસ્ત્રાન્તં નૈવ ગચ્છતિ ॥ ૨,૪૯.

આ જ્ઞાન છે, આ જાણવું જોઈએ—આવી રીતે બધાને બધું સાંભળવાની ઇચ્છા હોય છે; પણ હજારો દેવવર્ષો વીતી જાય, તોય શાસ્ત્રોનો અંત આવતો નથી.

અનેકાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ સ્વલ્પાયુર્વિઘ્નકોટયઃ । તસ્માત્સારં વિજાનીયાત્ક્ષીરં હંસ ઇવામ્ભસિ ॥ ૨,૪૯.

શાસ્ત્રો અનેક છે, જીવન ટૂંકું છે અને વિઘ્નો અસંખ્ય છે; તેથી, હંસ જેમ પાણીમાંથી દૂધ અલગ કરે છે, તેમ સારને ઓળખવો જોઈએ.

અભ્યસ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ તત્ત્વં જ્ઞાત્વાથ બુદ્ભિમાન્ । પલાલમિવ ધાન્યાર્થી સર્વશાસ્ત્રાણિ સન્ત્યજેત્ ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રો ભણ્યા પછી અને સત્યને જાણી લીધા પછી, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ બધા શાસ્ત્રો ત્યજી દેવા જોઈએ, જેમ અનાજ શોધનાર પલાળ ત્યજે છે.

યથામૃતેન તૃપ્તસ્ય નાહારેણ પ્રયોજનમ્ । તત્ત્વજ્ઞસ્ય તથા તાર્ક્ષ્ય ન શાસ્ત્રેણ પ્રયોજનમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેમ અમૃતથી તૃપ્ત થયેલા માણસને ખોરાકની જરૂર રહેતી નથી, તેમ, તાર્ક્ષ્ય, સત્યજ્ઞાને શાસ્ત્રોની જરૂર રહેતી નથી.

ન વેદાધ્યયનાન્મુક્તિર્ન શાસ્ત્રપઠનાદપિ । જ્ઞાનાદેવ હિ કૈવલ્યં નાન્યથા વિનતાત્મજઃ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ વેદના અભ્યાસથી કે શાસ્ત્રપાઠથી મળતી નથી; વિનતા પુત્ર, માત્ર જ્ઞાનથી જ પરમ મુક્તિ મળે છે, બીજું કોઈ ઉપાય નથી.

નાશ્રમઃ કારણં મુક્તેર્દર્શનાનિ ન કારણમ્ । તથૈવ સર્વકર્માણિ જ્ઞાનમેવ હિ કારણમ્ ॥ ૨,૪૯.

આશ્રમ કે કોઈ દર્શન મુક્તિનું કારણ નથી; એ જ રીતે, બધા કર્મો પણ કારણ નથી—માત્ર જ્ઞાન જ સાચું કારણ છે.

મુક્તિદા ગુરુવાગેકા વિદ્યાઃ સર્વા વિડમ્બિકાઃ । શાસ્ત્રભારસહસ્રેષુ હ્યેકં સઞ્જીવનં પરમ્ ॥ ૨,૪૯.

મુક્તિ આપનાર તો માત્ર ગુરુનું વચન છે; બધી બીજી વિદ્યા તો દેખાડો છે. હજારો શાસ્ત્રોના ભારમાં પણ સાચું જીવંત બનાવનાર તો એક જ છે.

અદ્વૈતં હિ શિવં પ્રોક્તં ક્રિયયાપરિવર્જિતમ્ । ગુરુવક્ત્રેણ લભ્યેત નાધીતાગમકોટિભિઃ ॥ ૨,૪૯.

અદ્વૈતને જ કલ્યાણરૂપ કહેવાયું છે, જે ક્રિયાઓથી રહિત છે; એ ગુરુના મુખમાંથી મળે છે, લાખો શાસ્ત્રો ભણવાથી નહીં.