ગરુડપુરાણમ્

હિતાહિતં ન જાનન્તો નિત્યમુન્માર્ગગામિનઃ । કુક્ષિપૂરણનિષ્ઠા યે તે નરા નારકાઃ ખગ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો શું હિત છે અને શું અહિત છે એ જાણતા નથી, હંમેશા ખોટા માર્ગે ચાલે છે અને પેટ ભરવાનું જ ધ્યેય રાખે છે—એ લોકો, હે ખગ, નરકમાં જ જાય છે.

નિદ્રાભીમૈથુનાહારાઃ સર્વેષાં પ્રાણિનાં સમાઃ । જ્ઞાનવાન્માનવઃ પ્રોક્તો જ્ઞાનહીનઃ પશુઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૪૯.

નિંદ્રા, ભય, મૈથુન અને આહાર સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન છે; જ્ઞાનવાળો મનુષ્ય કહેવાય છે અને જ્ઞાન વિના એ પશુ ગણાય છે.

પ્રભાતે મલમૂત્ત્રાભ્યાં ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં મધ્યગે રવૌ । રાત્રૌ મદનનિદ્રાભ્યાં બાધ્યન્તે મૂઢમાનવાઃ ॥ ૨,૪૯.

મૂર્ખ મનુષ્યોને સવારે શૌચ અને મૂત્રથી, મધ્યાહ્ને ભૂખ અને તરસથી અને રાત્રે કામ અને ઊંઘથી પીડાય છે.

સ્વદેહધનદારાદિનિરતાઃ સર્વજન્તવઃ । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ હા હન્તાજ્ઞાનમોહિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

સર્વ જીવો પોતાના શરીર, ધન, પત્ની વગેરેમાં મગ્ન રહી જન્મે છે અને મરે છે—હાય! અજ્ઞાનથી મોહિત થઈને.

તસ્માત્સઙ્ગઃ સદા ત્યાજ્યઃ સચેત્ત્યક્તું ન શક્યતે । મહદ્ભિઃ સહ કર્તવ્યઃ સન્તઃ સઙ્ગસ્ય ભેષજમ્ ॥ ૨,૪૯.

માટે સંગ હંમેશા ત્યાજ્ય છે; પણ જો એ છોડી શકાય નહીં, તો મહાન લોકો સાથે સંગ કરવો જોઈએ—સજ્જનોનો સંગ એનું ઔષધ છે.

સત્સઙ્ગશ્ચ વિવેકશ્ચ નિર્મલં નયનદ્વયમ્ । યસ્ય નાસ્તિ નરઃ સોઽન્ધઃ કથં ન સ્યાદમાર્ગગઃ ॥ ૨,૪૯.

જેને સજ્જનોનો સંગ, વિવેક અને નિર્મળ દ્રષ્ટિ નથી, એવો માણસ અંધ છે; એ ખોટા માર્ગે નહિ જાય તો બીજું શું?

સ્વસ્વવર્ણાશ્રમાચારનિરતાઃ સર્વમાનવાઃ । ન જાનન્તિ પરં ધર્મં વૃથા નશ્યન્તિ દામ્ભિકાઃ ॥ ૨,૪૯.

સર્વ મનુષ્યો પોતાના વર્ણ અને આશ્રમના આચરણમાં મગ્ન રહીને પરમ ધર્મને જાણતા નથી; દંભીઓ વ્યર્થમાં નષ્ટ થાય છે.

કિમાયાસપરાઃ કેચિદ્વ્રતચર્યાદિસંયુતાઃ । અજ્ઞાનસંવૃતાત્માનઃ સઞ્ચરન્તિ પ્રચારકાઃ ॥ ૨,૪૯.

કેટલાક લોકો વ્રતાદિ સાધનામાં તત્પર રહી, પણ અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલા રહી, વ્યર્થમાં ભટકતા રહે છે.

નામમાત્રેણ સન્તુષ્ટાઃ કર્મકાણ્ડરતા નરાઃ । મન્ત્રોચ્ચારણહોમાદ્યૈર્ભ્રામિતાઃ ક્રતુવિસ્તરૈઃ ॥ ૨,૪૯.

કર્મકાંડમાં રત મનુષ્યો માત્ર નામથી સંતોષ પામે છે; મંત્રોચ્ચાર, હોળી અને યજ્ઞાદિના વિધિમાં ભટકાઈ જાય છે.

એકભુક્તોપવાસાદ્યૈર્નિયમૈઃ કાયશોષણૈઃ । મૂઢાઃ પરોક્ષમિચ્છન્તિ મમ માયાવિમોહિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

મારી માયાથી ભટકાયેલા મૂર્ખો એકવાર જમવું, ઉપવાસ કરવો કે શરીરનું દુઃખ સહન કરવું જેવા નિયમો દ્વારા અજાણ્યાને પામવા ઇચ્છે છે.

દેહદણ્ડનમાત્રેણ કા મુક્તિરવિવેકિનામ્ । વલ્મીકતાડનાદેવ મૃતઃ કિન્નુ મહોરગઃ ॥ ૨,૪૯.

માત્ર શરીરને તકલીફ આપવાથી વિવેકહીનને મુક્તિ ક્યાંથી મળે? જેમ હળથી વાગીને મહા સાપ મરી જાય, તો શું તેને મુક્તિ મળે છે?

જટાભારાજિનૈર્યુક્તા દામ્ભિકા વેષધારિણઃ । ભ્રમન્તિ જ્ઞાનિવલ્લોકે ભ્રામયન્તિ જનાનપિ ॥ ૨,૪૯.

જટાઓ અને મૃગચર્મ પહેરી, ભણગડિયાં વેશ ધારણ કરીને, દંભી લોકો જ્ઞાની બનીને દુનિયામાં ફરે છે અને બીજાને પણ ભટકાવે છે.

સંસારજસુખાસક્તં બ્રહ્મજ્ઞોઽસ્મીતિવાદિનમ્ । કર્મબ્રહ્મોભયભ્રષ્ટં તં ત્યજેદન્ત્યજં યથા ॥ ૨,૪૯.

જે મનુષ્ય સંસારના સુખમાં જકડાયેલો છે અને પોતાને બ્રહ્મજ્ઞાની કહે છે, કર્મ અને બ્રહ્મજ્ઞાન બંનેમાંથી પડ્યો છે, એવા માણસને અછૂતની જેમ છોડવો જોઈએ.

ગૃહારણ્યસમા લોકે ગતવ્રીડા દિગમ્બરાઃ । ચરન્તિ ગર્દભાદ્યાશ્ચ વિરક્તાસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

આ દુનિયામાં, જે લોકો ઘર કે જંગલમાં બધું શરમ ગુમાવીને નગ્ન ફરે છે—એવા ગધેડાં વગેરે ખરેખર વૈરાગી કહેવાય?

મૃદ્ભસ્મોદ્ધૂલનાદેવ મુક્તાઃ સ્યુર્યદિ માનવાઃ । મૃદ્ભસ્મવાસી નિત્યં શ્વા સ કિં મુક્તો ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૪૯.

જો માત્ર માટી કે ભસ્મ લગાવવાથી મનુષ્ય મુક્ત થાય, તો જે શ્વાન હંમેશા માટી-ભસ્મમાં રહે છે, એ પણ શું મુક્ત થશે?

તૃણપર્ણોદકાહારાઃ સતતં વનવાસિનઃ । જમ્બૂકાખુમૃગાદ્યાશ્ચ તાપસાસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે લોકો હંમેશા જંગલમાં રહી ઘાસ, પાન અને પાણીથી જીવન નિભાવ કરે છે—તો શિયાળ, ઉંદર, હરણ વગેરે પણ શું તપસ્વી કહેવાય?

આજન્મમરણાન્તઞ્ચ ગઙ્ગાદિતટિનીસ્થિતાઃ । મણ્ડૂકમત્સ્યપ્રમુખા યોગિનસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જેઓ જન્મથી મૃત્યુ સુધી ગંગા જેવી નદીઓના કિનારે રહે છે—તો કેડા, માછલી વગેરે પણ શું યોગી કહેવાય?

પારાવતાઃ શિલાહારાઃ કદાચિદપિ ચાતકાઃ । ન પિબન્તિ મહીતોયં વ્રતિનસ્તે ભવન્તિ કિમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે ફાખતા પથ્થર ખાય છે, અથવા ક્યારેક ચાતક પક્ષી જે જમીનનું પાણી કદી પીતું નથી—એવા પ્રાણીઓ વ્રત રાખે છે એટલે શું તેઓ તપસ્વી કહેવાય?

તસ્માન્નિત્યાદિકં કર્મ લોકરઞ્જનકારકમ્ । મોક્ષસ્ય કારણં સાક્ષાતત્ત્વજ્ઞાન ખગેશ્વર ॥ ૨,૪૯.

ખગરાજ, રોજિંદા કે અન્ય કર્મો માત્ર લોકપ્રિયતા માટે કરવામાં આવે છે, તે મુક્તિનું સીધું કારણ નથી; સાચું તત્વજ્ઞાન જ મુક્તિ આપે છે.

ષર્ડ્શનમહાકૂપે પતિતાઃ પશવઃ ખગ । પરમાર્થં ન જાનન્તિ પશુપાશનિયન્ત્રિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

પક્ષીરાજ, જે પ્રાણી છઃ દર્શનના મોટા ખાડામાં પડી ગયા છે, તેઓ અજ્ઞાનના બંધનથી બંધાયેલા હોવાથી પરમાર્થને જાણતા નથી.

વેદશાસ્ત્રાર્ણવૈર્ઘેરૈરુહ્યમાના ઇતસ્તતઃ । ષડૂર્મિનિગ્રહગ્રસ્તાસ્તિષ્ઠન્તિ હિ કુતાર્કિકાઃ ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રોના દરિયાની લહેરોમાં હલાવાતા, છઃ આંતરિક દુશ્મનોના વશમાં આવેલા લોકો ખોટા તર્કમાં જ ફસાયેલા રહે છે.

વેદાગમપુરાણજ્ઞઃ પરમાર્થં ન વેત્તિ યઃ । વિડમ્બકસ્ય તસ્યૈવ તત્સર્વં કાકભાષિતમ્ ॥ ૨,૪૯.

જે વેદ, આગમ અને પુરાણ જાણે છે પણ પરમાર્થ જાણતો નથી, એના બધા વચન મજાક માટે જ છે, કાગડાની બૂક જેવી છે.

ઇદં જ્ઞાનમિદં જ્ઞેયમિતિ ચિન્તાસમાકુલાઃ । પઠન્ત્યહર્નિશં શાસ્ત્રં પરતત્ત્વપરાઙ્મુખાઃ ॥ ૨,૪૯.

'આ જ્ઞાન છે, આ જાણવું જોઈએ' એમ વિચારોમાં ગરકાવ થઈ, દિવસ-રાત શાસ્ત્રો વાંચે છે, પણ પરમ તત્વથી દૂર રહે છે.

વાક્યચ્છન્દોનિબન્ધેન કાવ્યાલઙ્કારશોભિતાઃ । ચિન્તયા દુઃખિતા મૂઢાસ્તિષ્ઠન્તિ વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ ॥ ૨,૪૯.

કાવ્ય અને છંદથી શોભિત વચનો ધરાવતાં, મૂર્ખો પોતાના વિચારોથી દુઃખી અને ઇન્દ્રિયોથી વ્યાકુળ રહીને દુઃખમાં જ રહે છે.

અન્યથા પરમં તત્ત્વં જનાઃ ક્લિશ્યન્તિ ચાન્યથા । અન્યથા શાસ્ત્રસદ્ભાવો વ્યાખ્યાં કુર્વન્તિ ચાન્યથા ॥ ૨,૪૯.

લોકો પરમ તત્વને સમજવામાં ભૂલ કરે છે અને એ જ રીતે શાસ્ત્રના સાચા અર્થની પણ ખોટી રીતે વ્યાખ્યા કરે છે.

કથયન્ત્યુવન્મનીભાવં સ્વયં નાનુભવન્તિ ચ । અહઙ્કારસ્તાઃ કેચિદુપદેશાદિવાર્જિતાઃ ॥ ૨,૪૯.

યુગલભાવની વાત તો કરે છે, પણ પોતે અનુભવતા નથી; કેટલાક તો અહંકારથી ઉપદેશ અને માર્ગદર્શન પણ સ્વીકારતા નથી.

પઠન્તિ વેદશાસ્ત્રાણિ બોધયન્તિ પરસ્પરમ્ । ન જાનન્તિ પરં તત્ત્વં દર્વી પાકરસં યથા ॥ ૨,૪૯.

વેદ અને શાસ્ત્રો વાંચે છે, એકબીજાને શીખવે છે, પણ પરમ તત્વ જાણતા નથી—જેમ ચમચી રસોઈનો સ્વાદ નથી જાણતી.

શિરો વહતિ પુષ્પાણિ ગન્ધં જાનાતિ નાસિકા । પઠન્તિ વેદશાસ્ત્રાણિ દુર્લભો ભાવબોધકઃ ॥ ૨,૪૯.

માથું ફૂલો ધારણ કરે છે, નાક સુગંધ ઓળખે છે; લોકો વેદ અને શાસ્ત્રો બોલે છે, પણ જે સાચો અર્થ સમજે છે, એવો કોઈક જ દુર્લભ છે.

તત્ત્વમાત્મસ્થમજ્ઞાત્વા મૂઢઃ શાસ્ત્રેષુ મુહ્યતિ । ગોપઃ કક્ષાગતે ચ્છાગે કૂપં પશ્યતિ દુર્મતિઃ ॥ ૨,૪૯.

જ્યારે પોતામાં રહેલું સત્ય ઓળખાતું નથી, ત્યારે મૂર્ખ માણસ શાસ્ત્રોમાં ભટકે છે; એ ગોપાળિયા જેવો છે, જે દૂરથી કૂવો જોઈને વાડામાં રહેલા બકરાને કૂવામાં સમજે છે.